Dvavimsatyavadanakatha 23

अथ खलु भिक्षवो भगवन्तम् एतद् अवोचत् ॥ भगवञ् छ्रोतुम् इच्छामि यत् पुरान्यकृतं तथा । तत् सर्वं गद्यतां वीर लोकानां पुण्यवृद्धये

atha khalu bhikṣavo bhagavantam etad avocat // bhagavañ chrotum icchāmi yat purānyakṛtaṃ tathā / tat sarvaṃ gadyatāṃ vīra lokānāṃ puṇyavṛddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्ते भगवान् आह शाक्यसिंहो दयाकरः । भिक्षवः श्रूयतां पुण्यं लोकानां पुण्यवृद्धये

ity ukte bhagavān āha śākyasiṃho dayākaraḥ / bhikṣavaḥ śrūyatāṃ puṇyaṃ lokānāṃ puṇyavṛddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानं नाम महानिधानम् अनुगं चौराद्यसाधारणं दानं मत्सरलोभदोषरजसः प्रक्षालनं चेतसः । संसाराध्वपरिश्रमापनयनं दानं सुखं वाहनं दानं नैकसुखोपधानसुमुखं सन्मित्रम् आत्यन्तिकम्

dānaṃ nāma mahānidhānam anugaṃ caurādyasādhāraṇaṃ dānaṃ matsaralobhadoṣarajasaḥ prakṣālanaṃ cetasaḥ / saṃsārādhvapariśramāpanayanaṃ dānaṃ sukhaṃ vāhanaṃ dānaṃ naikasukhopadhānasumukhaṃ sanmitram ātyantikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभवसमुदयं वा दीप्तिम् आज्ञागुणं वा त्रिदशपुरनिवासं रूपशोभागुणं वा । यद् अभिलषति सर्वं तत् समाप्नोति दानाद् इति परिगणितार्थः को न दानानि दद्यात्

vibhavasamudayaṃ vā dīptim ājñāguṇaṃ vā tridaśapuranivāsaṃ rūpaśobhāguṇaṃ vā / yad abhilaṣati sarvaṃ tat samāpnoti dānād iti parigaṇitārthaḥ ko na dānāni dadyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥

//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभूतिभिर् यथा भ्रष्टो ऽनैश्वर्यपदम् आप्तवान् । तथा श्रद्धेन्द्रियैर् भ्रष्टो न बोधिपदम् आप्नुयात्

vibhūtibhir yathā bhraṣṭo 'naiśvaryapadam āptavān / tathā śraddhendriyair bhraṣṭo na bodhipadam āpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥

//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानं चतुर्विधं प्रोक्तं दरिद्रस्य शिशोर् अपि । सुपात्रे च सुक्षेत्रे च विशेषं दानसद्वरम्

dānaṃ caturvidhaṃ proktaṃ daridrasya śiśor api / supātre ca sukṣetre ca viśeṣaṃ dānasadvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीनाः कुवाससो मूढाः कपालाङ्कितपाणयः । दर्शयन्त्य् एव लोकस्य ह्य् अदातुः फलम् ईदृशम्

dīnāḥ kuvāsaso mūḍhāḥ kapālāṅkitapāṇayaḥ / darśayanty eva lokasya hy adātuḥ phalam īdṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दग्धस्थूणसमुच्छ्रयाः प्रतिगृहं प्रेतोपमा भैक्षुकाः शश्वत् क्षुद्विहता भ्रमन्ति यद् अमी देहीति बाहूच्छ्रिताः । दूरोपद्रुतसारमेयनिवहा व्यावृत्य तिष्ठन्त्य् अपि प्रायो ऽल्पं सकृद् अप्य् अमीभिर् अशनं दत्तं न कस्मै चन

dagdhasthūṇasamucchrayāḥ pratigṛhaṃ pretopamā bhaikṣukāḥ śaśvat kṣudvihatā bhramanti yad amī dehīti bāhūcchritāḥ / dūropadrutasārameyanivahā vyāvṛtya tiṣṭhanty api prāyo 'lpaṃ sakṛd apy amībhir aśanaṃ dattaṃ na kasmai cana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति मत्वा नरास् तस्माद् दानैव प्रयतां कुरु । तेन दानात् परं बन्धुर् अन्यो नास्ति भवालये

iti matvā narās tasmād dānaiva prayatāṃ kuru / tena dānāt paraṃ bandhur anyo nāsti bhavālaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तवानुभावात् पिहितः सुघोरो ह्य् अपायमार्गो बहुदोषयुक्तः । अपावृता स्वर्गगतिः सुपुण्या निर्वाणमार्गश् च मयोपलब्धः

tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ / apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥

//

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरवरेन्द्र नरामरपूजित विगतजन्मजरामरणामय । भवसहस्रसुदुर्लभदर्शन सफलम् अद्य मुने तव दर्शनम्

naravarendra narāmarapūjita vigatajanmajarāmaraṇāmaya / bhavasahasrasudurlabhadarśana saphalam adya mune tava darśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ॥ अवनम्य ततः प्रलम्बहारा चरणौ द्वाव् अभिवन्द्य जातहर्षा । परिगम्य च दक्षिणं जितारिं सुरलोकाभिमुखं दिवं जगाम

iti // avanamya tataḥ pralambahārā caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣā / parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ suralokābhimukhaṃ divaṃ jagāma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खलु भगवान् मैत्रेयं बोधिसत्त्वं महासत्त्वं समामन्त्र्याह । शृणु मैत्रेय पुनर् अपि दानस्य फलानुशंसां वक्ष्यामि ॥ साधु भगवन्न् इति भगवांस् तस्यैतद् अवोचत् ॥ पुण्यं नराणां तमसि प्रदीपो भयेषु रक्षा व्यसनेषु बन्धुः । रुजासु भैषज्यम् अनुत्तरं च प्लवं च संसारमहासमुद्रे

atha khalu bhagavān maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samāmantryāha / śṛṇu maitreya punar api dānasya phalānuśaṃsāṃ vakṣyāmi // sādhu bhagavann iti bhagavāṃs tasyaitad avocat // puṇyaṃ narāṇāṃ tamasi pradīpo bhayeṣu rakṣā vyasaneṣu bandhuḥ / rujāsu bhaiṣajyam anuttaraṃ ca plavaṃ ca saṃsāramahāsamudre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दरिद्रनाशनं दानं शीलं दुर्गतिनिवारणम् । अज्ञाननाशनं प्रज्ञा भावना भवनाशनम्

daridranāśanaṃ dānaṃ śīlaṃ durgatinivāraṇam / ajñānanāśanaṃ prajñā bhāvanā bhavanāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धेन मनसा द्रव्यं स्वं ददाति यदा पुमान् । तत्क्षणं कुशलस्कन्धो दानम् इत्य् अभिधीयते

śuddhena manasā dravyaṃ svaṃ dadāti yadā pumān / tatkṣaṇaṃ kuśalaskandho dānam ity abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानं सर्वसुखं महाभयहरं भाग्यं महच् चार्थदं नानाकारविशालकौशलपदं सर्वैर् गुणालंकृतम् । तस्माद् दानम् अनेकदोषशमनं संसारघोरापहं क्षुत्तृष्णादिसुशोषणं शुभकरं कुर्युर् नरा यत्नतः

dānaṃ sarvasukhaṃ mahābhayaharaṃ bhāgyaṃ mahac cārthadaṃ nānākāraviśālakauśalapadaṃ sarvair guṇālaṃkṛtam / tasmād dānam anekadoṣaśamanaṃ saṃsāraghorāpahaṃ kṣuttṛṣṇādisuśoṣaṇaṃ śubhakaraṃ kuryur narā yatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर् अपि भगवान् भिक्षुसंघान् आमन्त्र्य चतसृणां पर्षदां मध्ये मधुरमधुरं धर्मं देशयति स्म । क्षौद्रं मध्व् इवानेडकम् अनेकशता पर्षद् भगवतः सकाशान् मधुरमधुरं धर्मं शृणोत्य् अनिञ्जमानैर् इन्द्रैः । तदा भिक्षवः संशयजाताः सर्वसंशयच्छेत्तारं बुद्धं भगवन्तं पप्रच्छुः । पश्य भदन्त यावद् धर्मरत्नस्यामी भाजनभूताः सत्त्वा आदारेण श्रोतव्यं मन्यन्त इति ॥ भगवान् आह ॥ यथा तथागतेन भिक्षव आदरजातेन धर्मः श्रुतश् चोद्गृहीतश् च तच् छृणुत साधु सुष्ठु च मनसिकुरुत भाषिष्ये ॥ भूतपूर्वं भिक्षवो ऽतीते ऽध्वनि वाराणस्यां नगर्यां सुरूपो नाम राजा राज्यं कारयति स्म ॥ ऋद्धं च स्फीतं च सुभिक्षं चाकीर्णबहुजनमनुष्यं च प्रशान्तकलिकलहडिम्बडमरं तस्कररोगापगतं शालीक्षुगोमहिषीसंपन्नम् अखिलम् अकण्ठकम् एकपुत्रकम् इव राज्यं पालयति । स च राजा श्रद्धो भद्रः कल्याणाशय आत्महितपराहितप्रतिपन्नः कारुणिको महात्मा धर्मकामः प्रजावत्सलः सर्वप्रदः सर्वपरित्यागी निःसङ्गपरित्यागी च महति त्यागे वर्तते । तस्य राज्ञः सुन्दरिका नाम देवी अभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका सर्वाङ्गप्रत्यङ्गोपेता, सुन्दरकश् च नाम्ना एकपुत्र इस्तः कान्तः प्रियो मनापः क्षान्त्यभियुक्तः ॥ अथापरेण समयेन राज्ञः सुरूपस्य धर्मे ऽभिलाष उत्पन्नः । तेन सर्वे ऽमात्याः संनिपात्योक्ताः । पर्येषत मे ग्रामण्यो धर्मं मे धर्मो रोचित इति ॥ ततस् ते ऽमात्याः कृतकरपुटा राजानं विज्ञापयन्ति । दुर्लभो महाराज धर्मः श्रूयते महाराज बुद्धानां लोक उत्पादाद् धर्मस्योत्पादो भवतीति ॥ ततो राज्ञा सुवर्णपिटकं ध्वजाग्रे बद्ध्वा सर्वविजिते घण्ठावघोषणं कारितम् । यो मे धर्मं वक्ष्यति, तस्येमं सुवर्णपिटकं दास्यामि महता सत्कारेण सत्करिष्यामीति ॥ ततो बहवः काला अतिक्रान्ता न कश् चिद् धर्मदेशक उपलभ्यते ॥ ततः स राजा धर्महेतोर् उत्कण्ठति परित्रस्यति ॥ ततः शक्रस्य च देवानाम् इन्द्रस्याधस्ताज् ज्ञानदर्शनं प्रवर्तते । स पश्यति राजानं धर्महेतोर् विहन्यमानम् । तस्यैतद् अभवत् । यन् न्व् अहं सुरूपं राजानं मीमांसेय इति ॥ ततो यक्षरूपम् आत्मानम् अभिनिर्माय विकृतकरचरणनयनो ऽनेकपरिषन्मध्यगतं राजानम् एतद् अवोचत् ॥ ननु धर्माभिलाषी भवान् अहं ते धर्मं वक्ष्यामीति ॥ ततः स राजा धर्मश्रवणात् प्रीतिप्रामोद्यजातो अक्षम् एतद् उवाच ॥ ब्रूहि गुह्यक धर्मान् श्रोष्यामीति ॥ गुह्यक उवाच ॥ सुखितस्य बत महाराज धर्मा अभिलषन्ति । बुभूक्षितो ऽस्मि भोजनं तस्मान् मे प्रयच्छेति ॥ ततः श्रुत्वा राजा पौरुषान् आमन्त्रयाम् आस ॥ आनीयन्तम् अस्य भक्ष्यभोज्यप्रकारा इति ॥ यक्ष उवाच ॥ मा राजन्, मानुष्यकेन अदनेनाहं तृप्तिं न भवामि । अपि तु स्वाभिप्रायं शृणु ॥ अत्यन्तोष्माणि मांसानि नवानि रुधिराणि च । इत्य् अन्नपान पद्माक्ष यक्षाणाम् अक्षतव्रत

punar api bhagavān bhikṣusaṃghān āmantrya catasṛṇāṃ parṣadāṃ madhye madhuramadhuraṃ dharmaṃ deśayati sma / kṣaudraṃ madhv ivāneḍakam anekaśatā parṣad bhagavataḥ sakāśān madhuramadhuraṃ dharmaṃ śṛṇoty aniñjamānair indraiḥ / tadā bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ / paśya bhadanta yāvad dharmaratnasyāmī bhājanabhūtāḥ sattvā ādāreṇa śrotavyaṃ manyanta iti // bhagavān āha // yathā tathāgatena bhikṣava ādarajātena dharmaḥ śrutaś codgṛhītaś ca tac chṛṇuta sādhu suṣṭhu ca manasikuruta bhāṣiṣye // bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryāṃ surūpo nāma rājā rājyaṃ kārayati sma // ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca subhikṣaṃ cākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭhakam ekaputrakam iva rājyaṃ pālayati / sa ca rājā śraddho bhadraḥ kalyāṇāśaya ātmahitaparāhitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ sarvapradaḥ sarvaparityāgī niḥsaṅgaparityāgī ca mahati tyāge vartate / tasya rājñaḥ sundarikā nāma devī abhirūpā darśanīyā prāsādikā sarvāṅgapratyaṅgopetā, sundarakaś ca nāmnā ekaputra istaḥ kāntaḥ priyo manāpaḥ kṣāntyabhiyuktaḥ // athāpareṇa samayena rājñaḥ surūpasya dharme 'bhilāṣa utpannaḥ / tena sarve 'mātyāḥ saṃnipātyoktāḥ / paryeṣata me grāmaṇyo dharmaṃ me dharmo rocita iti // tatas te 'mātyāḥ kṛtakarapuṭā rājānaṃ vijñāpayanti / durlabho mahārāja dharmaḥ śrūyate mahārāja buddhānāṃ loka utpādād dharmasyotpādo bhavatīti // tato rājñā suvarṇapiṭakaṃ dhvajāgre baddhvā sarvavijite ghaṇṭhāvaghoṣaṇaṃ kāritam / yo me dharmaṃ vakṣyati, tasyemaṃ suvarṇapiṭakaṃ dāsyāmi mahatā satkāreṇa satkariṣyāmīti // tato bahavaḥ kālā atikrāntā na kaś cid dharmadeśaka upalabhyate // tataḥ sa rājā dharmahetor utkaṇṭhati paritrasyati // tataḥ śakrasya ca devānām indrasyādhastāj jñānadarśanaṃ pravartate / sa paśyati rājānaṃ dharmahetor vihanyamānam / tasyaitad abhavat / yan nv ahaṃ surūpaṃ rājānaṃ mīmāṃseya iti // tato yakṣarūpam ātmānam abhinirmāya vikṛtakaracaraṇanayano 'nekapariṣanmadhyagataṃ rājānam etad avocat // nanu dharmābhilāṣī bhavān ahaṃ te dharmaṃ vakṣyāmīti // tataḥ sa rājā dharmaśravaṇāt prītiprāmodyajāto akṣam etad uvāca // brūhi guhyaka dharmān śroṣyāmīti // guhyaka uvāca // sukhitasya bata mahārāja dharmā abhilaṣanti / bubhūkṣito 'smi bhojanaṃ tasmān me prayaccheti // tataḥ śrutvā rājā pauruṣān āmantrayām āsa // ānīyantam asya bhakṣyabhojyaprakārā iti // yakṣa uvāca // mā rājan, mānuṣyakena adanenāhaṃ tṛptiṃ na bhavāmi / api tu svābhiprāyaṃ śṛṇu // atyantoṣmāṇi māṃsāni navāni rudhirāṇi ca / ity annapāna padmākṣa yakṣāṇām akṣatavrata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्योहतमांसरुधिरं भक्षो ऽहम् एतं सुन्दरम् एकपुत्रकं प्रयच्छेति ॥ श्रुत्वा राजा परं विषादम् आपन्नः । कदा चित् कर्हि चिन् मे ऽद्य धर्मशब्द आसादितः सो ऽप्य् अनर्घेण मूल्येनेति ॥ ततः सुन्दरकुमारस् तम् उपश्रुत्य पितुः पादयोर् निपत्य राजानं विज्ञापयाम् आस ॥ मर्षय देव पूर्यतां देवस्याभिप्रायं प्रयच्छ मां गुह्यकायाहरार्थम् इति ॥ ततो राजा तम् एकपुत्रकम् इष्टं कान्तं प्रियं मनापं क्षान्तं धर्मस्यार्थे यक्षाय दत्तवान् ॥ ततो यक्षेणर्द्धिबलाधानाद् राज्ञः पर्षदश् च यथादर्शितं यथाङ्गानि प्रत्यङ्गानि पृथग् विकृत्य विकृत्य भक्षितानि रुधिरं च पीयमानम् । दृष्ट्वा राजा धर्माभिलाषी न विषादम् आपन्नः ॥ स गुह्यको राजानाम् उवाच ॥ अतृप्तो ऽस्मि भो पार्थिव भूयो मे प्रयच्छेति ॥ ततो राजा तस्मै दयितां भार्यां दत्तवान् । सापि तेनैवाकारेण दर्शिता । ततो भूयो राजानम् उवाच ॥ भोः पार्थिवाद्यापि तृप्तिं न लभत इति ॥ ततो राजा यक्षम् उवाच ॥ वत्स दत्तो मे एकपुत्रको भार्या च यावत् किं भुयः प्रार्थयस इति ॥ गुह्यक उवाच ॥ स्वशरीरं मे प्रयच्छानेन तृप्तिम् उपयास्यामीति ॥ राजोवाच ॥ यदि स्वशरीरं ते प्रदास्यामि कथं पुनर् धर्मं श्रोष्यामि । किं नु पूर्वं मे धर्मं वद पश्चाद् गृहीतधर्मा शरीरं परित्यक्ष्यामीति ॥ ततो गुह्यकेन राजानं प्रतिज्ञायां प्रतिष्ठाप्यानेकशतायाः परिषदः पुरस्ताद् धर्मो देशितः ॥ प्रियेभ्यो जायते शोकः प्रियेभ्यो जायते भयम् । प्रियेभ्यो विप्रमुक्तानां नास्ति शोकः कुतो भयम्

sadyohatamāṃsarudhiraṃ bhakṣo 'ham etaṃ sundaram ekaputrakaṃ prayaccheti // śrutvā rājā paraṃ viṣādam āpannaḥ / kadā cit karhi cin me 'dya dharmaśabda āsāditaḥ so 'py anargheṇa mūlyeneti // tataḥ sundarakumāras tam upaśrutya pituḥ pādayor nipatya rājānaṃ vijñāpayām āsa // marṣaya deva pūryatāṃ devasyābhiprāyaṃ prayaccha māṃ guhyakāyāharārtham iti // tato rājā tam ekaputrakam iṣṭaṃ kāntaṃ priyaṃ manāpaṃ kṣāntaṃ dharmasyārthe yakṣāya dattavān // tato yakṣeṇarddhibalādhānād rājñaḥ parṣadaś ca yathādarśitaṃ yathāṅgāni pratyaṅgāni pṛthag vikṛtya vikṛtya bhakṣitāni rudhiraṃ ca pīyamānam / dṛṣṭvā rājā dharmābhilāṣī na viṣādam āpannaḥ // sa guhyako rājānām uvāca // atṛpto 'smi bho pārthiva bhūyo me prayaccheti // tato rājā tasmai dayitāṃ bhāryāṃ dattavān / sāpi tenaivākāreṇa darśitā / tato bhūyo rājānam uvāca // bhoḥ pārthivādyāpi tṛptiṃ na labhata iti // tato rājā yakṣam uvāca // vatsa datto me ekaputrako bhāryā ca yāvat kiṃ bhuyaḥ prārthayasa iti // guhyaka uvāca // svaśarīraṃ me prayacchānena tṛptim upayāsyāmīti // rājovāca // yadi svaśarīraṃ te pradāsyāmi kathaṃ punar dharmaṃ śroṣyāmi / kiṃ nu pūrvaṃ me dharmaṃ vada paścād gṛhītadharmā śarīraṃ parityakṣyāmīti // tato guhyakena rājānaṃ pratijñāyāṃ pratiṣṭhāpyānekaśatāyāḥ pariṣadaḥ purastād dharmo deśitaḥ // priyebhyo jāyate śokaḥ priyebhyo jāyate bhayam / priyebhyo vipramuktānāṃ nāsti śokaḥ kuto bhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.