सुखं क्षयान्तम् क्षयान्तं हि सुखं सर्व न सुखं विद्यते ध्रुवम् । संसृजेन्न सुखं तस्मात् यदीच्छेत् सुखमात्मनः
sukhaṃ kṣayāntam kṣayāntaṃ hi sukhaṃ sarva na sukhaṃ vidyate dhruvam / saṃsṛjenna sukhaṃ tasmāt yadīcchet sukhamātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत्युः सर्वानपि आकर्षति गच्छतां तिष्ठतां चैव हसतां क्रीडतामपि । अविसह्यो महावेगो मृत्युर्नश्यति दारुणः
mṛtyuḥ sarvānapi ākarṣati gacchatāṃ tiṣṭhatāṃ caiva hasatāṃ krīḍatāmapi / avisahyo mahāvego mṛtyurnaśyati dāruṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तत्स्थ मिहामुत्र यत्रासौ प्रतिपद्यते । तथापि नाम संमूढा जनयित्वा वशंगतः
na tatstha mihāmutra yatrāsau pratipadyate / tathāpi nāma saṃmūḍhā janayitvā vaśaṃgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृहस्थमगृहस्थं वा यदासौ नापकर्षति
gṛhasthamagṛhasthaṃ vā yadāsau nāpakarṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखितं दुःखितं वापि गुणवन्तं तथैव च । व्रतस्थमव्रतस्थं वा यदासौ नापकर्षति
sukhitaṃ duḥkhitaṃ vāpi guṇavantaṃ tathaiva ca / vratasthamavratasthaṃ vā yadāsau nāpakarṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःशीलं शीलवन्तं च (दानिनं च तथोत्तमम्) । राजानं चोत्तमं चापि यदासौ नापकर्षति
duḥśīlaṃ śīlavantaṃ ca (dāninaṃ ca tathottamam) / rājānaṃ cottamaṃ cāpi yadāsau nāpakarṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवं वा नारकं वापि तिर्यञ्च प्रतजं तथा । प्रमत्तमप्रमत्तं वा यदासौ नापकर्षति
daivaṃ vā nārakaṃ vāpi tiryañca pratajaṃ tathā / pramattamapramattaṃ vā yadāsau nāpakarṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामधातूपपन्नं वा रूपधातौ स्थितञ्च यः । आरुप्यधातूपपन्नं वा यदासौ नापकर्षति
kāmadhātūpapannaṃ vā rūpadhātau sthitañca yaḥ / ārupyadhātūpapannaṃ vā yadāsau nāpakarṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मपाशो जरादण्डो व्याधिदण्डो महावनम् । रक्तोपमो मृत्युरयं सत्त्वानादाय गच्छति
karmapāśo jarādaṇḍo vyādhidaṇḍo mahāvanam / raktopamo mṛtyurayaṃ sattvānādāya gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवंविधे प्रतिभये मृत्यौ परमदारुणे । (उपस्थिते प्रवर्तन्ते) सुराः कामविमोहिताः
evaṃvidhe pratibhaye mṛtyau paramadāruṇe / (upasthite pravartante) surāḥ kāmavimohitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पतनान्तं सर्वसुखं सन्त्यजेत् यद् दुःखं च्यवमानस्य देवलोकात् सुरस्य च । नरके यद्भवं दुःखं विप्रयोगपुरःसरम्
patanāntaṃ sarvasukhaṃ santyajet yad duḥkhaṃ cyavamānasya devalokāt surasya ca / narake yadbhavaṃ duḥkhaṃ viprayogapuraḥsaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषमाक्षिकसंयुक्तं यथान्नं चापि (शोभनम्) । (ततो) देवगतं सौख्यं पतनान्तं विसर्जयेत्
viṣamākṣikasaṃyuktaṃ yathānnaṃ cāpi (śobhanam) / (tato) devagataṃ saukhyaṃ patanāntaṃ visarjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीणपुण्यस्य दीनस्य स्वदारैर्वर्जितस्य च । यद् दुःखं च्यवमानस्य तस्यौपम्यं न विद्यते
kṣīṇapuṇyasya dīnasya svadārairvarjitasya ca / yad duḥkhaṃ cyavamānasya tasyaupamyaṃ na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुकृतक्षीणमन्दस्य द्विपस्येव गतत्त्विषः । शाम्यति देवस्य यद्दुःखं महद्दुःखं प्रजायते
sukṛtakṣīṇamandasya dvipasyeva gatattviṣaḥ / śāmyati devasya yadduḥkhaṃ mahadduḥkhaṃ prajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवस्यापि च्यवनम् तृष्णाविषयवृद्धस्य शोकोपहतचेतसः । मन्दवाग्देहचेष्टस्य देवस्य च्यवनाद् भयम्
devasyāpi cyavanam tṛṣṇāviṣayavṛddhasya śokopahatacetasaḥ / mandavāgdehaceṣṭasya devasya cyavanād bhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखस्य विषयतरत्वम् यथा यथा सुखास्वादाः कामा परमवञ्चकाः । (तथा) तथा भवत्येव तेषां दुःखं महत्तरम्
duḥkhasya viṣayataratvam yathā yathā sukhāsvādāḥ kāmā paramavañcakāḥ / (tathā) tathā bhavatyeva teṣāṃ duḥkhaṃ mahattaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतमानस्य यद् दुःखं देवलोकान् प्रजायते । तस्यान्तरेण नरकं कलां नार्हति षोडशीम्
yatamānasya yad duḥkhaṃ devalokān prajāyate / tasyāntareṇa narakaṃ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
च्यवनान्तं देवलोकं मरणान्तं तदा भुवि । दृष्ट्वा दुःखं (भवत्येव श्रेयसे क्रियतां मनः)
cyavanāntaṃ devalokaṃ maraṇāntaṃ tadā bhuvi / dṛṣṭvā duḥkhaṃ (bhavatyeva śreyase kriyatāṃ manaḥ)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौख्यं पतनान्तम् पतनान्तं सदा सौख्यं नास्ति लोकस्य नित्यजाः । तद् बुद्ध्वा कारणं सर्व श्रेयसे क्रियतां मनः
saukhyaṃ patanāntam patanāntaṃ sadā saukhyaṃ nāsti lokasya nityajāḥ / tad buddhvā kāraṇaṃ sarva śreyase kriyatāṃ manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्व दुःखान्तम् सर्वे क्षयान्ता निचया पतनान्ता समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम्
sarva duḥkhāntam sarve kṣayāntā nicayā patanāntā samucchrayāḥ / saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातस्य मरणं नित्यं न तस्यास्तीति नित्यता । न भूतारावितानेन त्रिषु धातुषु दृश्यते
jātasya maraṇaṃ nityaṃ na tasyāstīti nityatā / na bhūtārāvitānena triṣu dhātuṣu dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्भमेके विनश्यन्ति तथैके सूतिकागृहे । परिसर्पणकाश्चैके तथैव (च विनश्वराः)
garbhameke vinaśyanti tathaike sūtikāgṛhe / parisarpaṇakāścaike tathaiva (ca vinaśvarāḥ)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मरणं ध्रुवम् उदयास्तं च गमनं भास्करस्य प्रदृश्यते । तथा जातस्य सर्वस्य स्थितं मरणमग्रतः
maraṇaṃ dhruvam udayāstaṃ ca gamanaṃ bhāskarasya pradṛśyate / tathā jātasya sarvasya sthitaṃ maraṇamagrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्व सुखं क्षयान्तम् क्षयान्तं हि सुखं सर्व यो न विन्दति मोहधीः । स पश्चान्मरणे प्राप्ते (दुःखाय जनिभाग्भवेत्)
sarva sukhaṃ kṣayāntam kṣayāntaṃ hi sukhaṃ sarva yo na vindati mohadhīḥ / sa paścānmaraṇe prāpte (duḥkhāya janibhāgbhavet)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुशलं कार्य(करणं कुशली च) प्रियः सदा । सुखं हि धर्माचरणं कथयन्ति मनीषिणः
kuśalaṃ kārya(karaṇaṃ kuśalī ca) priyaḥ sadā / sukhaṃ hi dharmācaraṇaṃ kathayanti manīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनित्यमध्रुवं सर्व परिणामे कटुः सदा । संसारः कथितो बुद्धेर्हेतुस्तत्त्वविचारणे
anityamadhruvaṃ sarva pariṇāme kaṭuḥ sadā / saṃsāraḥ kathito buddherhetustattvavicāraṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवाः सुखप्रमत्ता ये तेषां सुखमशाश्वतम् । च्यवमानस्य च यद्दुःखं देवलोकात् सुरस्य हि
devāḥ sukhapramattā ye teṣāṃ sukhamaśāśvatam / cyavamānasya ca yadduḥkhaṃ devalokāt surasya hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्योपमानं नैवास्ति नरकान्नरकं हि तत् । किमेते नावबुध्यन्ते पतनान्तं सदा सुखम्
tasyopamānaṃ naivāsti narakānnarakaṃ hi tat / kimete nāvabudhyante patanāntaṃ sadā sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजरामरवल्लोकं पश्यन्ति सुखमोहिताः । च्युत्युपपत्तिमल्लोकः संख्या तस्य न विद्यते । न चोद्विजन्ति पुरुषास्तृष्णया परिवञ्चिताः
ajarāmaravallokaṃ paśyanti sukhamohitāḥ / cyutyupapattimallokaḥ saṃkhyā tasya na vidyate / na codvijanti puruṣāstṛṣṇayā parivañcitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभियाति सदा जन्म त्वरितं याति यौवनम् । संयोगो विप्रयोगश्च सहजः परिदृश्यते । विमूढा नानुपश्यन्ति विषयैः परिवञ्चिताः
abhiyāti sadā janma tvaritaṃ yāti yauvanam / saṃyogo viprayogaśca sahajaḥ paridṛśyate / vimūḍhā nānupaśyanti viṣayaiḥ parivañcitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णाविवशा देवाः च्यवन्ति च्यवन्ति देवाः विवशास्तृष्णया परिमोहिताः । सा भूमिस्तानि पद्मानि वनानि विविधानि च
tṛṣṇāvivaśā devāḥ cyavanti cyavanti devāḥ vivaśāstṛṣṇayā parimohitāḥ / sā bhūmistāni padmāni vanāni vividhāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वपदार्थानामापातरमणीयत्वम् शिखराग्राणि रम्याणि रत्नवन्ति महान्ति च । सरांसि नद्यो विविधा रत्नपाषाणभूषिताः
sarvapadārthānāmāpātaramaṇīyatvam śikharāgrāṇi ramyāṇi ratnavanti mahānti ca / sarāṃsi nadyo vividhā ratnapāṣāṇabhūṣitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृक्षा विचित्रकुसुमाः पङ्क्तिभिर्विविधैः स्थिताः । हर्म्याग्राणि च रम्याणि रत्नवन्ति महान्ति च
vṛkṣā vicitrakusumāḥ paṅktibhirvividhaiḥ sthitāḥ / harmyāgrāṇi ca ramyāṇi ratnavanti mahānti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पवृक्षा हेममया केचिद्वैदूर्य निर्मलाः । राजतास्तपनीयाश्च विमिश्रा वररोहिणः
kalpavṛkṣā hemamayā kecidvaidūrya nirmalāḥ / rājatāstapanīyāśca vimiśrā vararohiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रमरैरूपगीताश्च विभान्ति कमलाकराः । विभूषणानि रम्याणि देवार्हाणि च सर्वतः
bhramarairūpagītāśca vibhānti kamalākarāḥ / vibhūṣaṇāni ramyāṇi devārhāṇi ca sarvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्व क्षणिकम् सर्वमेतत् तथैवास्ति जनस्तु परिवर्तते । मायाबुद्बुदफेनाभं गन्धर्वनगरोपमम्
sarva kṣaṇikam sarvametat tathaivāsti janastu parivartate / māyābudbudaphenābhaṃ gandharvanagaropamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखं सर्वस्य देवस्य तृष्णया वञ्चितस्य हि । स विनाश्य जनं सर्व भ्रामयित्वा भवार्णवे
sukhaṃ sarvasya devasya tṛṣṇayā vañcitasya hi / sa vināśya janaṃ sarva bhrāmayitvā bhavārṇave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णैव दुःखमूलम् तृष्णा विषाग्निसदृशा लोकानामत्र तिष्ठति । अवितृप्ता कामभोगैरपि तप्ता सुखोद्भवा
tṛṣṇaiva duḥkhamūlam tṛṣṇā viṣāgnisadṛśā lokānāmatra tiṣṭhati / avitṛptā kāmabhogairapi taptā sukhodbhavā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालानलेन निर्दग्धा क्व ते देवगणाः गताः । सर्वथाधिगता येयं तृष्णा लोकवितन्विनी
kālānalena nirdagdhā kva te devagaṇāḥ gatāḥ / sarvathādhigatā yeyaṃ tṛṣṇā lokavitanvinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यया विमोहिता देवाः कालस्य वशमागताः । देवासुरा नरा यक्षा नरके यान्ति जङ्गमाः
yayā vimohitā devāḥ kālasya vaśamāgatāḥ / devāsurā narā yakṣā narake yānti jaṅgamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालपाशयोजितं त्रैधातुकमिदम् गच्छन्ति विवशाः सर्वे कालपाशं दुरासदम् । त्रैधातुकमिदं सर्व कालपाशेन योजितम्
kālapāśayojitaṃ traidhātukamidam gacchanti vivaśāḥ sarve kālapāśaṃ durāsadam / traidhātukamidaṃ sarva kālapāśena yojitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णाविमोहिताः मरणं न पश्यन्ति न च पश्यन्ति विवशास्तृष्णामोहेन मोहिताः । अनेन हि यथा देवाः शतशो ऽथ सहस्त्रशः
tṛṣṇāvimohitāḥ maraṇaṃ na paśyanti na ca paśyanti vivaśāstṛṣṇāmohena mohitāḥ / anena hi yathā devāḥ śataśo 'tha sahastraśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गताः कालाग्निनिर्दग्धा विषयैर्धनसंभवैः । परस्य दृश्यते मरणमात्मनो नैव दृश्यते
gatāḥ kālāgninirdagdhā viṣayairdhanasaṃbhavaiḥ / parasya dṛśyate maraṇamātmano naiva dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पश्चात्ते व्यसने प्राप्ते विन्दन्ते दुःखमात्मनः । प्रमादकलुषं चेतो विषयाभिरतं सदा
paścātte vyasane prāpte vindante duḥkhamātmanaḥ / pramādakaluṣaṃ ceto viṣayābhirataṃ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न विन्दन्ति ध्रुवं मृत्युं देहिनां सहजस्थितम् । सुखोत्तरमनाशस्य प्रमादाभिरतस्य च
na vindanti dhruvaṃ mṛtyuṃ dehināṃ sahajasthitam / sukhottaramanāśasya pramādābhiratasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत्युसैन्यमुपैतीदं प्रमाथि विषसन्निभम् । न मन्त्रौषधकर्माणि न देवा नासुरास्तथा
mṛtyusainyamupaitīdaṃ pramāthi viṣasannibham / na mantrauṣadhakarmāṇi na devā nāsurāstathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालपाशबद्धस्य न को ऽपि त्राता कालपाशेन बद्धस्य त्रातारो न भवन्ति ते । रजसा गुण्ठितं वक्त्रं आत्मनो नैव विन्दति
kālapāśabaddhasya na ko 'pi trātā kālapāśena baddhasya trātāro na bhavanti te / rajasā guṇṭhitaṃ vaktraṃ ātmano naiva vindati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णाया हेयत्वे हेतुः प्राप्तेश्च्यवनभूतो ऽयं मृत्युः पश्चाद् भविष्यति । लोलुपस्य सदा यत्नैरवितृप्तस्य तृष्णया
tṛṣṇāyā heyatve hetuḥ prāpteścyavanabhūto 'yaṃ mṛtyuḥ paścād bhaviṣyati / lolupasya sadā yatnairavitṛptasya tṛṣṇayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहसाभ्येति मरणं यन्नदृष्टं सुखार्थिनाम् । अयं तवाग्रहो दुःखं मृत्युना प्रेषितो महान्
sahasābhyeti maraṇaṃ yannadṛṣṭaṃ sukhārthinām / ayaṃ tavāgraho duḥkhaṃ mṛtyunā preṣito mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मादनन्तरं मृत्युर्भविष्यति सुदारुणः । महागिरिवरादस्मात् वनोपवनभूषितात्
asmādanantaraṃ mṛtyurbhaviṣyati sudāruṇaḥ / mahāgirivarādasmāt vanopavanabhūṣitāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बद्धानरा विषयगा स्वकर्मफलभोगिनः । क्रीडाविहारिणस्तावत् क्वचित् तृष्णासुखं न हि । तर्ष्यया तृष्णया मूढाः पतन्ति विवशा भुवि
baddhānarā viṣayagā svakarmaphalabhoginaḥ / krīḍāvihāriṇastāvat kvacit tṛṣṇāsukhaṃ na hi / tarṣyayā tṛṣṇayā mūḍhāḥ patanti vivaśā bhuvi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धूमस्यानन्तरं वह्निर्यथा भवति नित्यशः । तथा च्यवनलिङ्गस्य पृष्ठतश्च्यवनं स्थितम्
dhūmasyānantaraṃ vahniryathā bhavati nityaśaḥ / tathā cyavanaliṅgasya pṛṣṭhataścyavanaṃ sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जात्या जात्या ध्रुवं मृत्युश्चारोग्ये सति रुक् स्थिता । सम्पत्तौ व्यसनप्राप्तियौवने सहजा जरा । सर्वैः प्रियैर्वियोगश्च न संयोगो ध्रुवं स्थितः
jātyā jātyā dhruvaṃ mṛtyuścārogye sati ruk sthitā / sampattau vyasanaprāptiyauvane sahajā jarā / sarvaiḥ priyairviyogaśca na saṃyogo dhruvaṃ sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मतायाः महत्त्वम् धर्मतेयं सदालोके सम्यग्बुद्धेन देशिता । उभयस्य क्षयो नाशो जनस्यो परिवर्तते
dharmatāyāḥ mahattvam dharmateyaṃ sadāloke samyagbuddhena deśitā / ubhayasya kṣayo nāśo janasyo parivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातौ सत्यां यथा मृत्युरवश्यं स्थित एव हि । क्षीयते सुकृतं कर्म आयूंषि क्षणिकानि हि
jātau satyāṃ yathā mṛtyuravaśyaṃ sthita eva hi / kṣīyate sukṛtaṃ karma āyūṃṣi kṣaṇikāni hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवरादिकं भजध्वम् संवर धर्मविनये भजध्वं पुरुषोत्तमाः । अभ्येति यौवनं सर्वं जीवितं चानुगच्छति
saṃvarādikaṃ bhajadhvam saṃvara dharmavinaye bhajadhvaṃ puruṣottamāḥ / abhyeti yauvanaṃ sarvaṃ jīvitaṃ cānugacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्य नाशशालित्वम् नश्यन्ति सर्वदा सर्वा मा प्रमादे मनःकृथा । न नित्यं लभ्यते स्वर्गो न नित्यं क्षणसम्पदा
sarvasya nāśaśālitvam naśyanti sarvadā sarvā mā pramāde manaḥkṛthā / na nityaṃ labhyate svargo na nityaṃ kṣaṇasampadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य यावन्नाभिपतनं तावत् क्षिप्रं (प्र)युज्यताम् । (तस्य जाते हि पतने तत् प्रयोगो वृथा भवेत्)
yasya yāvannābhipatanaṃ tāvat kṣipraṃ (pra)yujyatām / (tasya jāte hi patane tat prayogo vṛthā bhavet)
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं स हि द्रुमवनो नानारत्नविभूषितः । लतागह्वरसंच्छन्नः पद्माकरविभूषितः
ayaṃ sa hi drumavano nānāratnavibhūṣitaḥ / latāgahvarasaṃcchannaḥ padmākaravibhūṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जाम्बूनदमयैश्शुद्धैः प्रासादैः रत्नचित्रितैः । नानाविधैः प्रस्त्रवणैर्लताभिरुपशोभितः
jāmbūnadamayaiśśuddhaiḥ prāsādaiḥ ratnacitritaiḥ / nānāvidhaiḥ prastravaṇairlatābhirupaśobhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मसाक्षीजनस्यास्य भित्वा गगनमुच्छ्रितः । कल्पाग्निविरतो मेरुः सर्वथा न भविष्यति
karmasākṣījanasyāsya bhitvā gaganamucchritaḥ / kalpāgnivirato meruḥ sarvathā na bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं पुनर्ये सुरास्तत्र फेनबुद्बुदसन्निभाः । उत्पद्यन्ते विनश्यन्ति प्रमादमदमोहिताः
kiṃ punarye surāstatra phenabudbudasannibhāḥ / utpadyante vinaśyanti pramādamadamohitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखदुःखमनन्तं च स्वेच्छाकामफलोद्भवम् । देवलोकाद् यथा देवाः पतन्ति नरके पुनः
sukhaduḥkhamanantaṃ ca svecchākāmaphalodbhavam / devalokād yathā devāḥ patanti narake punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् दुःखं परमं कटु शरीरमानसैदुःखैर्विद्यमानेषु सर्वतः । न तच्छक्यं प्रमत्ते स्यात् तद्दुःखं परमं कटु
tad duḥkhaṃ paramaṃ kaṭu śarīramānasaiduḥkhairvidyamāneṣu sarvataḥ / na tacchakyaṃ pramatte syāt tadduḥkhaṃ paramaṃ kaṭu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वियोगदुःखं दुःखनामग्रतः परिपठ्यते । तच्चदेवगतौ नित्यमग्रतः सम्प्रवर्तते
viyogaduḥkhaṃ duḥkhanāmagrataḥ paripaṭhyate / taccadevagatau nityamagrataḥ sampravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वप्रियैर्मनापैश्च विप्रयोगो भविष्यति । न च देवाः प्रपश्यध्वं मरणान्तं हि जीवितम्
sarvapriyairmanāpaiśca viprayogo bhaviṣyati / na ca devāḥ prapaśyadhvaṃ maraṇāntaṃ hi jīvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
च्युतिकाले तु सम्प्राप्ते विह्वलेन्द्रियचेतसा । जानीध्वं तत्परं दुःखं यदवश्यं भविष्यति
cyutikāle tu samprāpte vihvalendriyacetasā / jānīdhvaṃ tatparaṃ duḥkhaṃ yadavaśyaṃ bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वं क्षणिकम् अकालचक्रप्रतिमं गन्धर्वनगरोपमम् । त्रिभवे संभवं सर्व फेनबुद्बुदसन्निभम्
sarvaṃ kṣaṇikam akālacakrapratimaṃ gandharvanagaropamam / tribhave saṃbhavaṃ sarva phenabudbudasannibham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः फेनराशौ संमूढः कुर्याच्छादनसंस्तरम् । स मूढः संस्कृते कुर्यादभिस्वादं भ्रमात्मकम्
yaḥ phenarāśau saṃmūḍhaḥ kuryācchādanasaṃstaram / sa mūḍhaḥ saṃskṛte kuryādabhisvādaṃ bhramātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत्युमहिमा न देवा न नरा यक्षा नासुरा गरुडास्तथा । त्रायन्ते मृत्युसमये कर्मणा परितप्यताम्
mṛtyumahimā na devā na narā yakṣā nāsurā garuḍāstathā / trāyante mṛtyusamaye karmaṇā paritapyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावन्नायाति समये मृत्युराजः सुदारुणः । तावत्तु सुकृतं कार्य मा पश्चात् परितप्यथ
yāvannāyāti samaye mṛtyurājaḥ sudāruṇaḥ / tāvattu sukṛtaṃ kārya mā paścāt paritapyatha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्भूतकामजं सौख्यं प्राकृतं विषयोद्भवम् । मृत्युकाले समुत्पन्ने तिष्ठन्ति न बुधर्षमा
yadbhūtakāmajaṃ saukhyaṃ prākṛtaṃ viṣayodbhavam / mṛtyukāle samutpanne tiṣṭhanti na budharṣamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं करिष्यन्ति सौख्यानि किं स्त्रियः किञ्चबान्धवाः । मृत्युना ह्रियमाणस्य देवलोकात् समन्ततः
kiṃ kariṣyanti saukhyāni kiṃ striyaḥ kiñcabāndhavāḥ / mṛtyunā hriyamāṇasya devalokāt samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थिरास्ता भूमयः सर्वा वनोपवनभूषिताः । मृत्युरज्ज्वा विबद्धश्च त्वन्तु कालेन नीयसे
sthirāstā bhūmayaḥ sarvā vanopavanabhūṣitāḥ / mṛtyurajjvā vibaddhaśca tvantu kālena nīyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाशे जलदा यद्वद वायुना समुदीरिताः । संश्लिष्टाश्च वियुज्यन्ते संसारे प्राणिनस्तथा
ākāśe jaladā yadvada vāyunā samudīritāḥ / saṃśliṣṭāśca viyujyante saṃsāre prāṇinastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋतौ ऋतौ यथा पुष्पमागतैर्दृश्यते नरैः । व्यतीते तु ऋतौ सर्वे प्रतियान्ति यथागताः
ṛtau ṛtau yathā puṣpamāgatairdṛśyate naraiḥ / vyatīte tu ṛtau sarve pratiyānti yathāgatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा काले समुत्पन्ने मोदन्ते सुकृतैः सुराः । व्यतीते तु शुभे काले प्रतियान्ति यथागताः
yathā kāle samutpanne modante sukṛtaiḥ surāḥ / vyatīte tu śubhe kāle pratiyānti yathāgatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋतौ ऋतौ यथा वृक्षे पर्णजायते ऽनेकशः । व्यतीते तु शुभे काले शीर्यते तत् समन्ततः
ṛtau ṛtau yathā vṛkṣe parṇajāyate 'nekaśaḥ / vyatīte tu śubhe kāle śīryate tat samantataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा पर्णोपमादेतन्न सौख्यमभयं भवे । शीर्यते सततं सौख्यं नासौख्यं विद्यते ध्रुवम्
yathā parṇopamādetanna saukhyamabhayaṃ bhave / śīryate satataṃ saukhyaṃ nāsaukhyaṃ vidyate dhruvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राबृट्काले यथा वर्षमाकाशे न निवर्तते । तथा सौख्यमिदं सर्व गच्छति न निवर्तते
prābṛṭkāle yathā varṣamākāśe na nivartate / tathā saukhyamidaṃ sarva gacchati na nivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बर्हिणां च यथा नादो वायुना समुदीरितः । श्रूयते तत्प्रणाशाय तथा सौख्यमिदं स्मृतम्
barhiṇāṃ ca yathā nādo vāyunā samudīritaḥ / śrūyate tatpraṇāśāya tathā saukhyamidaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा हि ज्वलने क्षिप्तं ध्रुवं कालं प्रदहयते । तथा वहन्युपमः कालः काष्ठवच्चरतां स्मृतः
yathā hi jvalane kṣiptaṃ dhruvaṃ kālaṃ pradahayate / tathā vahanyupamaḥ kālaḥ kāṣṭhavaccaratāṃ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगताश्च गताश्चैके शतशो ऽथ सहस्त्रशः । संवेगो न भवत्येषा तृष्णया मोहितास्तथा
āgatāśca gatāścaike śataśo 'tha sahastraśaḥ / saṃvego na bhavatyeṣā tṛṣṇayā mohitāstathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा यथा महासौख्यं स्वयं भोगो यथा यथा । तथा तथा महद् दुःखं पतनान्तोद्भवं ध्रुवम्
yathā yathā mahāsaukhyaṃ svayaṃ bhogo yathā yathā / tathā tathā mahad duḥkhaṃ patanāntodbhavaṃ dhruvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जात्यादि दुःखपरम्परा जातिर्दुःखा जरा दुःखा मरणं दुःखमेव च । प्रियैश्च सह विश्लेषो दुःखस्यैषा परम्परा
jātyādi duḥkhaparamparā jātirduḥkhā jarā duḥkhā maraṇaṃ duḥkhameva ca / priyaiśca saha viśleṣo duḥkhasyaiṣā paramparā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत्युना न बिभेत् एकस्य पतनं दृष्ट्वा कथं नोद्विजते जनः । ममापि पतनं ह्येतत् सर्वपापैर्भविष्यति
mṛtyunā na bibhet ekasya patanaṃ dṛṣṭvā kathaṃ nodvijate janaḥ / mamāpi patanaṃ hyetat sarvapāpairbhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः पश्यति भयं दूरात् प्रतिपत्तौ च वर्तते । (स)म्प्राप्ते मृत्युसमये न विभेति गतव्यथः
yaḥ paśyati bhayaṃ dūrāt pratipattau ca vartate / (sa)mprāpte mṛtyusamaye na vibheti gatavyathaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभुज्यमानो दौनैश्च मृत्युः स्वजनबान्धवैः । यद्दुःखं मृत्युसमये तन्न शक्यं प्रभाषितुम्
vibhujyamāno daunaiśca mṛtyuḥ svajanabāndhavaiḥ / yadduḥkhaṃ mṛtyusamaye tanna śakyaṃ prabhāṣitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पतनान्तं हि मरणं पतमानो यथा गिरिः । निष्प्रत्यनीकं बलवत् पुरुषानपकर्षति । संश्लिष्यते महावेगः सम्प्रहारी च सर्वदा
patanāntaṃ hi maraṇaṃ patamāno yathā giriḥ / niṣpratyanīkaṃ balavat puruṣānapakarṣati / saṃśliṣyate mahāvegaḥ samprahārī ca sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं ज्ञात्वा मा प्रमादेषु स्तुबध्वं देवसत्तमाः । संश्लेषयति विश्लेषं यौवने च सदा जरा
taṃ jñātvā mā pramādeṣu stubadhvaṃ devasattamāḥ / saṃśleṣayati viśleṣaṃ yauvane ca sadā jarā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीविते च सदा मृत्युः पदमेतत् सदा स्थितम् । अनित्येनाग्निनावश्यं दग्धब्यो यत्र गोचरः
jīvite ca sadā mṛtyuḥ padametat sadā sthitam / anityenāgnināvaśyaṃ dagdhabyo yatra gocaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पान्ते किं पुनर्देवा ये फेनकदलीसमाः । न तदस्ति भवेत् किञ्चिद् यद् ज्ञानं संस्कृतं चलम्
kalpānte kiṃ punardevā ye phenakadalīsamāḥ / na tadasti bhavet kiñcid yad jñānaṃ saṃskṛtaṃ calam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन्नित्यं (च) सुखं वा स्यादेतत्स्थानं न विद्यते । उपस्थितमिव ज्ञेयं मरणं सर्वजन्तुभिः
yannityaṃ (ca) sukhaṃ vā syādetatsthānaṃ na vidyate / upasthitamiva jñeyaṃ maraṇaṃ sarvajantubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मात् तस्य प्रतीकारः सर्वोपायैर्न शक्यते । रूपं क्षणिकमेतेषां वयो ऽपि क्षणिकं तथा
yasmāt tasya pratīkāraḥ sarvopāyairna śakyate / rūpaṃ kṣaṇikameteṣāṃ vayo 'pi kṣaṇikaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीयते च तथा सौख्यं न च बुद्धयन्त्यमेधसः । यदा तत् सर्वमेतेषामनेकं शुभलक्षणम्
kṣīyate ca tathā saukhyaṃ na ca buddhayantyamedhasaḥ / yadā tat sarvameteṣāmanekaṃ śubhalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जन्मतः कालचक्रेण परिपाटया विनाशितम् । तथैवैतत् पुरा नष्टमनेकशतलक्षणम्
janmataḥ kālacakreṇa paripāṭayā vināśitam / tathaivaitat purā naṣṭamanekaśatalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैतदपि जन्मैषां मृत्युराजो हरिष्यति । प्रमादमनसां ह्येषां नित्यं सुखविहारिणाम्
tathaitadapi janmaiṣāṃ mṛtyurājo hariṣyati / pramādamanasāṃ hyeṣāṃ nityaṃ sukhavihāriṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निधनाय कालपाशो ऽयमभ्येति सुखनाशकः । सुखारोग्यबलप्राणप्रियविश्लेषकारकः
nidhanāya kālapāśo 'yamabhyeti sukhanāśakaḥ / sukhārogyabalaprāṇapriyaviśleṣakārakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलवन्मृत्युराजो ऽसौ समीपमुपसर्पति । यः समीपगतो ह्येषां प्रमत्तानामनेकशः
balavanmṛtyurājo 'sau samīpamupasarpati / yaḥ samīpagato hyeṣāṃ pramattānāmanekaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखनाशः सुनिश्चितः जीवितं सह सौख्येन त्वरितं नाशयिष्यति । दीर्घकालमिदं ध्वस्तं प्रमादापहताः सुराः
sukhanāśaḥ suniścitaḥ jīvitaṃ saha saukhyena tvaritaṃ nāśayiṣyati / dīrghakālamidaṃ dhvastaṃ pramādāpahatāḥ surāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नावबुद्धयन्ति मोहान्धाः सौख्येन प्रतिबोधिताः । यदा हीनप्रभाह्येते विह्वलेन्द्रियचेतसः
nāvabuddhayanti mohāndhāḥ saukhyena pratibodhitāḥ / yadā hīnaprabhāhyete vihvalendriyacetasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यमलोकं पतिष्यन्ति तदा ज्ञानस्य तत्फलम् । जीयते बत कालो ऽयं क्षणिकं च यथा सुखम्
yamalokaṃ patiṣyanti tadā jñānasya tatphalam / jīyate bata kālo 'yaṃ kṣaṇikaṃ ca yathā sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापि रक्तमनसो नावबुद्धयन्त्यचक्षुषः । रम्याद् रम्यतरं यान्ति नित्यं सुखविहारिणः
tathāpi raktamanaso nāvabuddhayantyacakṣuṣaḥ / ramyād ramyataraṃ yānti nityaṃ sukhavihāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयास्यन्ति यथा हयेते मृत्युराजो हरिष्यति । जरा जातिविपत्तीनां यो न मूढो विषीदति
prayāsyanti yathā hayete mṛtyurājo hariṣyati / jarā jātivipattīnāṃ yo na mūḍho viṣīdati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स पश्चात् मृत्युसमये तप्यते (हीनचेतसा) । सुखं देवेषु सम्प्राप्य (तदेतद्) गुणसम्मतम्
sa paścāt mṛtyusamaye tapyate (hīnacetasā) / sukhaṃ deveṣu samprāpya (tadetad) guṇasammatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतहुतं विनाशान्तं क्षणिकं जीवितं चलम् । यथा हि यद् विनाशान्तं तथैषामपि जीवितम्
kṛtahutaṃ vināśāntaṃ kṣaṇikaṃ jīvitaṃ calam / yathā hi yad vināśāntaṃ tathaiṣāmapi jīvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचिरेणापि कालेन भविष्यति न संशयः । यावन्नायाति मरणं यावद् बुद्धिरनाविला
acireṇāpi kālena bhaviṣyati na saṃśayaḥ / yāvannāyāti maraṇaṃ yāvad buddhiranāvilā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनसा धर्मरतिः कार्या तावद्धर्मरतं धार्य मनोबलेन धीमता । सर्वजीवितनाशाय सर्वसौख्यक्षयाय च
manasā dharmaratiḥ kāryā tāvaddharmarataṃ dhārya manobalena dhīmatā / sarvajīvitanāśāya sarvasaukhyakṣayāya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रियवियोगः निश्चितः सर्वप्रियवियोगाय मृत्युराश्रयमेति च । तस्मिन्नाप्ते महाध्याने मृत्युः परमदारुणः
priyaviyogaḥ niścitaḥ sarvapriyaviyogāya mṛtyurāśrayameti ca / tasminnāpte mahādhyāne mṛtyuḥ paramadāruṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नान्यत् त्राणमृते धर्मात् तस्माद् धर्मरतो भवेत् । उपपन्नस्य देवस्य या प्रीतिरुपपद्यते
nānyat trāṇamṛte dharmāt tasmād dharmarato bhavet / upapannasya devasya yā prītirupapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासौ च्यवनदुःखस्य कलामर्हति षोडशीम् । मृत्युकाले समुत्पन्ने न कश्चित् कस्यचित् तथा
nāsau cyavanaduḥkhasya kalāmarhati ṣoḍaśīm / mṛtyukāle samutpanne na kaścit kasyacit tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्य नाशत्वम् न च गच्छन्तिमप्येकं पदमेकं हि गच्छति । यदा जातं तदारम्य नरो मृत्युपरायणः
sarvasya nāśatvam na ca gacchantimapyekaṃ padamekaṃ hi gacchati / yadā jātaṃ tadāramya naro mṛtyuparāyaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नानामोहपरीतस्तु भयमेतन्न विद्यते । यदा ते च्यवनं प्राप्ते भवभोगकरं परम्
nānāmohaparītastu bhayametanna vidyate / yadā te cyavanaṃ prāpte bhavabhogakaraṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा विन्दति मूढात्मा यद् भयं मृत्युजं महत् । विषयोरगसन्दष्टा तृष्णा विषविमोहिता
tadā vindati mūḍhātmā yad bhayaṃ mṛtyujaṃ mahat / viṣayoragasandaṣṭā tṛṣṇā viṣavimohitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न विन्दन्ति सदा देवाश्च्यवनान्ते महद् भयम् । च्यवन्ति च तथा दुःखमुत्पादयन्ति देहिनाम्
na vindanti sadā devāścyavanānte mahad bhayam / cyavanti ca tathā duḥkhamutpādayanti dehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोपपत्तिश्च्यवनं देवानां सम्प्रजायते । कर्मवायुसमुद्भ्रान्तं प्रयोगेण च दुःखितम्
yathopapattiścyavanaṃ devānāṃ samprajāyate / karmavāyusamudbhrāntaṃ prayogeṇa ca duḥkhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषं नयते मृत्युरवशं (सुखवञ्चितम्) । न मातरो न पितरो न मित्राणि न बान्धवाः
puruṣaṃ nayate mṛtyuravaśaṃ (sukhavañcitam) / na mātaro na pitaro na mitrāṇi na bāndhavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहायतां व्रजन्तीयं पुरुषं कालचोदितम् । असहायो जनश्चायं जनः प्रकृतिवञ्चितः
sahāyatāṃ vrajantīyaṃ puruṣaṃ kālacoditam / asahāyo janaścāyaṃ janaḥ prakṛtivañcitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन एव पाशबन्धनम् केवलं तु मनःपाशैर्बन्धनैर्बध्यते जनः । न जनः स्वजनश्चेह त्राता भवति कस्यचित
mana eva pāśabandhanam kevalaṃ tu manaḥpāśairbandhanairbadhyate janaḥ / na janaḥ svajanaśceha trātā bhavati kasyacita
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् मृत्युकाले समुत्पन्ने स्वजनो ऽपि यथा जनः । यस्त्वं पश्यसि देवानां सुखमेतन्महोदयम्
gṛhīta iva keśeṣu mṛtyunā dharmamācaret mṛtyukāle samutpanne svajano 'pi yathā janaḥ / yastvaṃ paśyasi devānāṃ sukhametanmahodayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.