Anandavardhana: Dhvanyaloka [DhvA] 1

बुधैः काव्य-तत्त्व-विद्भिः काव्यस्यात्मा ध्वनिर् इति संज्ञितः, परम्परया यः समाम्नात-पूर्वः सम्यक् आसमन्तात् म्नातः प्रकटितः । तस्य सहृदय-जन-मनः-प्रकाशमानस्याप्य् अभावम् अन्ये जगदुः । तद्-अभाव-वादिनां चामी विकल्पाः सम्भवन्ति । तत्र केचिद् आचक्षीरन्-शब्दार्थ-शरीरं तावत् काव्यम् । तत्र च शब्द-गताश् चारुत्व-हेतवो ऽनुप्रासादयः प्रसिद्धा एव । अर्थ-गताश् चोपमादयः । वर्ण-सङ्घटनाधर्माश् च ये माधुर्यादयस् ते ऽपि प्रतीयन्ते । तद्-अनतिरिक्त-वृत्तयो वृत्तयो ऽपि याः कैश्चिद् उपनागरिकाद्याः प्रकाशिताः, ता अपि गताः श्रवण-गोचरम् । रीतयश् च वैदर्भी-प्रभृतयः । तद्-व्यतिरिक्तः को ऽयम् ध्वनिर् नामेति । अन्ये ब्रूयुः-नास्त्य् एव ध्वनिः । प्रसिद्ध-प्रस्थान-व्यतिरेकिणः काव्य-प्रकारस्य काव्यत्व-हानेः सहृदय-हृदयाह्लादि-शब्दार्थ-मयत्वम् एव काव्य-लक्षणम् । न चोक्त-प्रस्थानातिरेकिणो मार्गस्य तत् सम्भवति । न च तत्-समतान्तः-पातिनः सहृदयान् कांश्चित् परिकल्प्य तत्-प्रसिद्ध्या ध्वनौ काव्य-व्यपदेशः प्रवर्तितो ऽपि सकल-विद्वन्-मनो-ग्राहिताम् अवलम्बते । पुनर् अपरे तस्याभावम् अन्यथा कथयेयुः-न सम्भवत्य् एव ध्वनिर् नामापूर्वः कश्चित् । कामनीयकम् अनति-वर्तमानस्य तस्योक्तेष्व् एव चारुत्व-हेतुष्व् अन्तर्-भावात् । तेषाम् अन्यतमस्यैव वा अपूर्व-समाख्या-मात्र-करणे यत् किंचन कथनं स्यात् । किं च वाग्-विकल्पानाम् आनन्त्यात् सम्भवत्य् अपि वा कस्मिंश्चित् काव्य-लक्षण-विधायिभिः प्रसिद्धैर् अप्रदर्शिते प्रकार-लेशे ध्वनिर् ध्वनिर् इति यद् एतद् अलीक-सहृदयत्व-भावना-मुकुलित-लोचनैर् नृत्यते, तत्र हेतुं न विद्मः । सहस्रशो हि महात्मभिर् अन्यैर् अलङ्कार-प्रकाराः प्रकाशिताः प्रकाश्यन्ते च । न च तेषाम् एषा दशा श्रूयते । तस्मात् प्रवाद-मात्रं ध्वनिः । न त्व् अस्य क्षोद-क्षमम् तत्त्वम् किंचिद् अपि प्रकाशयितुं शक्यम् । तथा चान्येन कृत एवात्र श्लोकः- यस्मिन्न् अस्ति न वस्तु किंचन मनः-प्रह्लादि सालंकृति व्युत्पन्नै रचितं च नैव वचनैर् वक्रोक्ति-शून्यं च यत् । काव्यं तद्-ध्वनिना समन्वितम् इति प्रीत्या प्रशंसञ् जडो नो विद्मो ऽभिदधाति किं सुमतिना पृष्टः स्वरूपं ध्वनेः ॥ भाक्तम् आहुस् तम् अन्ये । अन्ये तं ध्वनि-संज्ञितम् काव्यात्मानं गुण-वृत्तिर् इत्य् आहुः । यद्य् अपि च ध्वनि-शब्द-संकीर्तनेन काव्य-लक्षण-विधायिभिर् गुण-वृत्तिर् अन्यो वा न कश्चित् प्रकारः प्रकाशितः, तथापि अमुख्य-वृत्त्या काव्येषु व्यवहारं दर्शयता ध्वनि-मार्गो मनाक् स्पृष्टो ऽपि न लक्षित इति परिकल्प्यैवम् उक्तम्-"भाक्तम् आहुस् तम् अन्ये" इति । केचित् पुनर् लक्षण-करण-शालीन-बुद्धयो ध्वनेस् तत्त्वं गिराम् अगोचरम् सहृदय-हृदय-संवेद्यम् एव समाख्यातवन्तः । तेनैवं-विधासु विमतिषु स्थितासु सहृदय-मनः-प्रीतये तत्-स्वरूपं ब्रूमः । तस्य हि ध्वनेः स्वरूपं सकल-सत्-कवि-काव्योपनिषद्-भूतम् अतिरमणीयम् अणीयसीभिर् अपि चिरन्तन-काव्य-लक्षण-विधायिनां बुद्धिभिर् अनुन्मीलित-पूर्वम्, अथ च रामायण-महाभारत-प्रभृतिनि लक्ष्ये सर्वत्र प्रसिद्ध-व्यवहारं लक्षयतां सहृदयानाम् आनन्दो मनसि लभतां प्रतिष्ठाम् इति प्रकाश्यते

budhaiḥ kāvya-tattva-vidbhiḥ kāvyasyātmā dhvanir iti saṃjñitaḥ, paramparayā yaḥ samāmnāta-pūrvaḥ samyak āsamantāt mnātaḥ prakaṭitaḥ / tasya sahṛdaya-jana-manaḥ-prakāśamānasyāpy abhāvam anye jagaduḥ / tad-abhāva-vādināṃ cāmī vikalpāḥ sambhavanti / tatra kecid ācakṣīran-śabdārtha-śarīraṃ tāvat kāvyam / tatra ca śabda-gatāś cārutva-hetavo 'nuprāsādayaḥ prasiddhā eva / artha-gatāś copamādayaḥ / varṇa-saṅghaṭanādharmāś ca ye mādhuryādayas te 'pi pratīyante / tad-anatirikta-vṛttayo vṛttayo 'pi yāḥ kaiścid upanāgarikādyāḥ prakāśitāḥ, tā api gatāḥ śravaṇa-gocaram / rītayaś ca vaidarbhī-prabhṛtayaḥ / tad-vyatiriktaḥ ko 'yam dhvanir nāmeti / anye brūyuḥ-nāsty eva dhvaniḥ / prasiddha-prasthāna-vyatirekiṇaḥ kāvya-prakārasya kāvyatva-hāneḥ sahṛdaya-hṛdayāhlādi-śabdārtha-mayatvam eva kāvya-lakṣaṇam / na cokta-prasthānātirekiṇo mārgasya tat sambhavati / na ca tat-samatāntaḥ-pātinaḥ sahṛdayān kāṃścit parikalpya tat-prasiddhyā dhvanau kāvya-vyapadeśaḥ pravartito 'pi sakala-vidvan-mano-grāhitām avalambate / punar apare tasyābhāvam anyathā kathayeyuḥ-na sambhavaty eva dhvanir nāmāpūrvaḥ kaścit / kāmanīyakam anati-vartamānasya tasyokteṣv eva cārutva-hetuṣv antar-bhāvāt / teṣām anyatamasyaiva vā apūrva-samākhyā-mātra-karaṇe yat kiṃcana kathanaṃ syāt / kiṃ ca vāg-vikalpānām ānantyāt sambhavaty api vā kasmiṃścit kāvya-lakṣaṇa-vidhāyibhiḥ prasiddhair apradarśite prakāra-leśe dhvanir dhvanir iti yad etad alīka-sahṛdayatva-bhāvanā-mukulita-locanair nṛtyate, tatra hetuṃ na vidmaḥ / sahasraśo hi mahātmabhir anyair alaṅkāra-prakārāḥ prakāśitāḥ prakāśyante ca / na ca teṣām eṣā daśā śrūyate / tasmāt pravāda-mātraṃ dhvaniḥ / na tv asya kṣoda-kṣamam tattvam kiṃcid api prakāśayituṃ śakyam / tathā cānyena kṛta evātra ślokaḥ- yasminn asti na vastu kiṃcana manaḥ-prahlādi sālaṃkṛti vyutpannai racitaṃ ca naiva vacanair vakrokti-śūnyaṃ ca yat / kāvyaṃ tad-dhvaninā samanvitam iti prītyā praśaṃsañ jaḍo no vidmo 'bhidadhāti kiṃ sumatinā pṛṣṭaḥ svarūpaṃ dhvaneḥ // bhāktam āhus tam anye / anye taṃ dhvani-saṃjñitam kāvyātmānaṃ guṇa-vṛttir ity āhuḥ / yady api ca dhvani-śabda-saṃkīrtanena kāvya-lakṣaṇa-vidhāyibhir guṇa-vṛttir anyo vā na kaścit prakāraḥ prakāśitaḥ, tathāpi amukhya-vṛttyā kāvyeṣu vyavahāraṃ darśayatā dhvani-mārgo manāk spṛṣṭo 'pi na lakṣita iti parikalpyaivam uktam-"bhāktam āhus tam anye" iti / kecit punar lakṣaṇa-karaṇa-śālīna-buddhayo dhvanes tattvaṃ girām agocaram sahṛdaya-hṛdaya-saṃvedyam eva samākhyātavantaḥ / tenaivaṃ-vidhāsu vimatiṣu sthitāsu sahṛdaya-manaḥ-prītaye tat-svarūpaṃ brūmaḥ / tasya hi dhvaneḥ svarūpaṃ sakala-sat-kavi-kāvyopaniṣad-bhūtam atiramaṇīyam aṇīyasībhir api cirantana-kāvya-lakṣaṇa-vidhāyināṃ buddhibhir anunmīlita-pūrvam, atha ca rāmāyaṇa-mahābhārata-prabhṛtini lakṣye sarvatra prasiddha-vyavahāraṃ lakṣayatāṃ sahṛdayānām ānando manasi labhatāṃ pratiṣṭhām iti prakāśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो नेह प्रतन्यते केवलम् अनूद्यते पुनर् यथोपयोगम् इति

tato neha pratanyate kevalam anūdyate punar yathopayogam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स-भ्रमर-पद्माघ्राण-शीले वारित-वामे सहस्वेदानीम् ॥] अन्ये चैवं-प्रकारा वाच्याद् विभेदिनः प्रतीयमान-भेदाः संभवन्ति । तेषां दिङ्-मात्रम् एतत् प्रदर्शितम् । द्वितीयो ऽपि प्रभेदो वाच्याद् विभिन्नः स-प्रपञ्चम् अग्रे दर्शयिष्यते । तृतीयस् तु रसादि-लक्षणः प्रभेदो वाच्य-सामर्थ्याक्षिप्तः प्रकाशते, न तु साक्षाच्-छब्द-व्यापार-विषय इति वाच्याद् विभिन्न एव । तथा हि वाच्यत्वं तस्य स्व-शब्द-निवेदितत्वेन वा स्यात् । विभावादि-प्रतिपादन-मुखेन वा । पुर्वस्मिन् पक्षे स्व-शब्द-निवेदितत्वाभावे रसादीनाम् अप्रतीति-प्रसङ्गः । न च सर्वत्र तेषां स्व-शब्द-निवेदितत्वम् । यत्राप्य् अस्ति तत्, तत्रापि विशिश्ट-विभावादि-प्रतिपादन-मुखेनैवैषां प्रतीतिः । स्वशब्देन सा केवलमनूद्यते, न तु तत्कृता विषयान्तरे तथा तस्या अदर्शनात् । न हि केवल-शृङ्गारादि-शब्द-मात्र-भाजि विभावादि-प्रतिपादन-रहिते काव्ये मनाग् अपि रसवत्त्व-प्रतीतिर् अस्ति । यतश् च स्वाभिधानम् अन्तरेण केवलेभ्यो ऽपि विभावादिभ्यो विशिश्टेभ्यो रसादीनां प्रतीतिः । केवलाच् च स्वाभिधानाद् अप्रतीतिः । तस्माद् अन्वय-व्यतिरेकाभ्याम् अभिधेय-सामर्थ्याक्षिप्तत्वम् एव रसादीनाम् । न त्व् अभिधेयत्वं कथंचित्, इति तृतीयो ऽपि प्रभेदो वाच्याद् विभिन्न एवेति स्थितम् । वाच्येन त्व् अस्य सहेव प्रतीतिर् इत्य् अग्रे दर्शयिष्यते

sa-bhramara-padmāghrāṇa-śīle vārita-vāme sahasvedānīm //] anye caivaṃ-prakārā vācyād vibhedinaḥ pratīyamāna-bhedāḥ saṃbhavanti / teṣāṃ diṅ-mātram etat pradarśitam / dvitīyo 'pi prabhedo vācyād vibhinnaḥ sa-prapañcam agre darśayiṣyate / tṛtīyas tu rasādi-lakṣaṇaḥ prabhedo vācya-sāmarthyākṣiptaḥ prakāśate, na tu sākṣāc-chabda-vyāpāra-viṣaya iti vācyād vibhinna eva / tathā hi vācyatvaṃ tasya sva-śabda-niveditatvena vā syāt / vibhāvādi-pratipādana-mukhena vā / purvasmin pakṣe sva-śabda-niveditatvābhāve rasādīnām apratīti-prasaṅgaḥ / na ca sarvatra teṣāṃ sva-śabda-niveditatvam / yatrāpy asti tat, tatrāpi viśiśṭa-vibhāvādi-pratipādana-mukhenaivaiṣāṃ pratītiḥ / svaśabdena sā kevalamanūdyate, na tu tatkṛtā viṣayāntare tathā tasyā adarśanāt / na hi kevala-śṛṅgārādi-śabda-mātra-bhāji vibhāvādi-pratipādana-rahite kāvye manāg api rasavattva-pratītir asti / yataś ca svābhidhānam antareṇa kevalebhyo 'pi vibhāvādibhyo viśiśṭebhyo rasādīnāṃ pratītiḥ / kevalāc ca svābhidhānād apratītiḥ / tasmād anvaya-vyatirekābhyām abhidheya-sāmarthyākṣiptatvam eva rasādīnām / na tv abhidheyatvaṃ kathaṃcit, iti tṛtīyo 'pi prabhedo vācyād vibhinna eveti sthitam / vācyena tv asya saheva pratītir ity agre darśayiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविध-वाच्य-वाचक-रचना-प्रपञ्च-चारुणः काव्यस्य स एवार्थः सार-भूतः । चादिकवेर् वाल्मीकेः निहत-सहचरी-विरह-कातर-क्रौञ्चाक्रन्द-जनितः शोक एव श्लोकतया परिणतः । शोको हि करुण-स्थायि-भावः । प्रतीयमानस्य चान्य-भेद-दर्शने ऽपि रस-भाव-मुखेनैवोपलक्षणं प्राधान्यात्

vividha-vācya-vācaka-racanā-prapañca-cāruṇaḥ kāvyasya sa evārthaḥ sāra-bhūtaḥ / cādikaver vālmīkeḥ nihata-sahacarī-viraha-kātara-krauñcākranda-janitaḥ śoka eva ślokatayā pariṇataḥ / śoko hi karuṇa-sthāyi-bhāvaḥ / pratīyamānasya cānya-bheda-darśane 'pi rasa-bhāva-mukhenaivopalakṣaṇaṃ prādhānyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् वस्तु-तत्त्वं निःष्यन्दमाना महतां कवीनां भारती अलोक-सामान्यं प्रतिभा-विशेषं परिस्फुरन्तम् अभिव्यनक्ति । येनास्मिन्न् अतिविचित्र-कवि-परम्परा-वाहिनि संसारे कालिदास-प्रभृतयो द्वित्राः पञ्चषा वा महा-कवय इति गण्यन्ते

tat vastu-tattvaṃ niḥṣyandamānā mahatāṃ kavīnāṃ bhāratī aloka-sāmānyaṃ pratibhā-viśeṣaṃ parisphurantam abhivyanakti / yenāsminn ativicitra-kavi-paramparā-vāhini saṃsāre kālidāsa-prabhṛtayo dvitrāḥ pañcaṣā vā mahā-kavaya iti gaṇyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽर्थो यस्मात् केवलं काव्यार्थ-तत्त्व-ज्ञैर् एव ज्ञायते । यदि च वाच्य-रूप एवासाव् अर्थः स्यात् तद्-वाच्य-वाचक-रूप-परिज्ञानाद् एव तत्-प्रतीतिः स्यात् । अथ च वाच्य-वाचक-लक्षण-मात्र-कृत-श्रमाणां काव्य-तत्त्वार्थ-भावना-विमुखानां स्वर-श्रुत्य्-आदि-लक्षणम् इवाप्रगीतानां गान्धर्व-लक्षण-विदाम् अगोचर एवासाव् अर्थः

so 'rtho yasmāt kevalaṃ kāvyārtha-tattva-jñair eva jñāyate / yadi ca vācya-rūpa evāsāv arthaḥ syāt tad-vācya-vācaka-rūpa-parijñānād eva tat-pratītiḥ syāt / atha ca vācya-vācaka-lakṣaṇa-mātra-kṛta-śramāṇāṃ kāvya-tattvārtha-bhāvanā-vimukhānāṃ svara-śruty-ādi-lakṣaṇam ivāpragītānāṃ gāndharva-lakṣaṇa-vidām agocara evāsāv arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यङ्ग्यो ऽर्थस् तद्-व्यक्ति-सामर्थ्य-योगी शब्दश् च कश्चन, न शब्द-मात्रम् । ताव् एव शब्दार्थौ महाकवेः प्रत्यभिज्ञेयौ ।व्यङ्ग्य-व्यञ्जकाभ्याम् एव सुप्रयुक्ताभ्यां महाकवित्व-लाभो महा-कवीनां, न वाच्य-वाचक-रचना-मात्रेण

vyaṅgyo 'rthas tad-vyakti-sāmarthya-yogī śabdaś ca kaścana, na śabda-mātram / tāv eva śabdārthau mahākaveḥ pratyabhijñeyau /vyaṅgya-vyañjakābhyām eva suprayuktābhyāṃ mahākavitva-lābho mahā-kavīnāṃ, na vācya-vācaka-racanā-mātreṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा ह्य् आलोकार्थी सन्न् अपि दीप-शिखायां यत्नवाञ् जनो भवति तद्-उपायतया । न हि दीप-शिखाम् अन्तरेणालोकः सम्भवति । तद् व्यङ्ग्यम् अर्थं प्रत्यादृतो जनो वाच्ये ऽर्थे यत्नवान् भवति । अनेन प्रतिपादकस्य कवेर् व्यङ्ग्यम् अर्थं प्रति व्यापारो दर्शितः

yathā hy ālokārthī sann api dīpa-śikhāyāṃ yatnavāñ jano bhavati tad-upāyatayā / na hi dīpa-śikhām antareṇālokaḥ sambhavati / tad vyaṅgyam arthaṃ pratyādṛto jano vācye 'rthe yatnavān bhavati / anena pratipādakasya kaver vyaṅgyam arthaṃ prati vyāpāro darśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा हि पदार्थ-द्वारेण वाक्यार्थावगमस् तथा वाच्यार्थ-प्रतीति-पूर्विका व्यङ्ग्यस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः

yathā hi padārtha-dvāreṇa vākyārthāvagamas tathā vācyārtha-pratīti-pūrvikā vyaṅgyasyārthasya pratipattiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा स्व-सामर्थ्य-वशेनैव वाक्यार्थं प्रकाशयन्न् अपि पदार्थो व्यापार-निष्पत्तौ न भाव्यते विभक्ततया

yathā sva-sāmarthya-vaśenaiva vākyārthaṃ prakāśayann api padārtho vyāpāra-niṣpattau na bhāvyate vibhaktatayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिकर-श्लोकाश् चात्र- व्यङ्ग्य-व्यञ्जक-सम्बन्ध-निबन्धनतया ध्वनेः । वाच्य-वाचक-चारुत्व-हेत्व्-अन्तः-पातिता कुतः ॥ ननु यत्र प्रतीयमानस्यार्थस्य वैशद्येनाप्रतीतिः स नाम मा भूद् ध्वनेर् विषयः । यत्र तु प्रतीतिर् अस्ति, यथा-समासोक्त्याक्षेपानुक्त-निमित्त-विशेषोक्ति-पर्यायोक्तापह्नुति-दीपक-सङ्करालङ्कारादौ , तत्र ध्वनेर् अन्तर्-भावो भविष्यतीत्य् आदि निराकर्तुम् अभिहितम्-"उपसर्जनी-कृत-स्वार्थौ" इति । अर्थो गुणीकृतात्मा, गुणीकृताभिधेयः शब्दो वा यत्रार्थान्तरम् अभिव्यनक्ति स ध्वनिर् इति । तेषु कथं तस्यान्तर्-भावः । व्यङ्ग्य-प्राधान्ये हि ध्वनिः । न चैतत् समासोक्त्यादिष्व् अस्ति । समासोक्तौ तावत्- उपोढ-रागेण विलोल-तारकं तथा गृहीतं शशिना निशा-मुखम् । यथा समस्तं तिमिरांशुकं तया पुरो ऽपि रागाद् गलितं न लक्षितम् ॥ इत्य् आदौ व्यङ्ग्येनानुगतं वाच्यम् एव प्राधान्येन प्रतीयते समारोपित-नायिका-नायक-व्यवहारयोर् निशा-शशिनोर् एव वाक्यार्थत्वात् । आक्षेपे ऽपि व्यङ्ग्य-विशेषाक्षेपिणो ऽपि वाच्यस्यैव चारुत्वं प्राधान्येन वाक्यार्थ आक्षेपोक्ति-सामर्थ्याद् एव ज्ञायते । तथा हि-तत्र शब्दोपारूढो विशेषाभिधानेच्छया प्रतिषेध-रूपो य आक्षेपः स एव व्यङ्ग्य-विशेषम् आक्षिपन् मुख्यं काव्य-शरीरम् । चारुत्वोत्कर्ष-निबन्धना हि वाच्य-व्यङ्ग्ययोः प्राधान्य-विवक्षा । यथा- अनुरागवती सन्ध्या दिवसस् तत्-पुरःसरः । अहो दैव-गतिः कीदृक् तथापि न समागमः ॥ अत्र सत्याम् अपि व्यङ्ग्य-प्रतीतौ वाच्यस्यैव चारुत्वम् उत्कर्षवद् इति तस्यैव प्राधान्य-विवक्षा । यथा च दीपकापह्नुत्य्-आदौ व्यङ्ग्यत्वेनोपमायाः प्रतीताव् अपि प्राधान्येनाविवक्षितत्वान् न तया व्यपदेशस् तद्वद् अत्रापि द्रष्टव्यम् । अनुक्त-निमित्तायाम् अपि विशेषोक्तौ- आहूतो ऽपि सहायैर् ओम् इत्य् उक्त्वा विमुक्त-निद्रो ऽपि । गन्तु-मना अपि पथिकः सङ्कोचं नैव शिथिलयति ॥ इत्य् आदौ व्यङ्ग्यस्य प्रकरण-सामर्थ्यात् प्रतीति-मात्रं न तु तत्-प्रतीति-निमित्ता काचिच् चारुत्व-निष्पत्तिर् इति न प्राधान्यम् । पर्यायोक्ते ऽपि यदि प्राधान्येन व्यङ्ग्यत्वं तद् भवतु नाम तस्य ध्वनाव् अन्तर्-भावः । न तु ध्वनेस् तत्रान्तर्-भावः । तस्य महा-विषयत्वेनाङ्गित्वेन च प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् । न पुनः पर्यायो भामहोदाहृत-सदृशे व्यङ्ग्यस्यैव प्राधान्यम् । वाच्यस्य तत्रोपसर्जनाभावेनाविवक्षितत्वात् । अपह्नुति-दीपकयोः पुनर्-वाच्यस्य प्राधान्यं व्यङ्ग्यस्य चानुयायित्वं प्रसिद्धम् एव । सङ्करालङ्कारे ऽपि यदालङ्कारो ऽलङ्कारान्तर-च्छायाम् अनुगृह्णाति, तदा व्यङ्ग्यस्य प्राधान्येनाविवक्षितत्वान् न ध्वनि-विषयत्वम् । अलङ्कार-द्वय-सम्भावनायां तु वाच्य-व्यङ्ग्ययोः समं प्राधान्यम् । अथ वाच्योपसर्जनी-भावेन व्यङ्ग्यस्य तत्रावस्थानं तदा सो ऽपि ध्वनि-विषयो ऽस्तु, न तु स एव ध्वनिर् इति वक्तुं शक्यम् । पर्यायोक्त-निर्दिष्ट-न्यायात् । अपि च सङ्करालङ्कारे ऽपि च क्वचित् सङ्करोक्तिर् एव ध्वनि-सम्भावनां निराकरोति । अप्रस्तुत-प्रशंसायाम् अपि यदा सामान्य-विशेष-भावान् निमित्त-निमित्ति-भावाद् वा अभिधीयमानस्याप्रस्तुतस्य प्रतीयमानेन प्रस्तुतेनाभिसम्बन्धस् तदाभिधीयमान-प्रतीयमानयोः समम् एव प्राधान्यम् । यदा तावत् सामान्यस्याप्रस्तुतस्याभिधीयमानस्य प्राकरणिकेन विशेषेण प्रतीयमानेन सम्बन्धस् तदा विशेष-प्रतीतौ सत्याम् अपि प्राधान्येन तत्-सामान्येनाविनाभावात् सामान्यस्यापि प्राधान्यम् । यदापि विशेषस्य सामान्य-निष्ठत्वं तदापि सामान्यस्य प्राधान्ये सामान्ये सर्व-विशेषाणाम् अन्तर्-भावाद् विशेषस्यापि प्राधान्यम् । निमित्त-निमित्ति-भावे चायम् एव न्यायः । यदा तु सारूप्य-मात्र-वशेनाप्रस्तुत-प्रशंसायाम् अप्रकृत-प्रकृतयोः सम्बन्धस् तदाप्य् अप्रस्तुतस्य सरूपस्याभिधीयमानस्य प्राधान्येनाविवक्षायां ध्वनाव् एवान्तः-पातः । इतरथा त्व् अलङ्कारान्तरम् एव । तद् अयम् अत्र सङ्क्षेपः- व्यङ्ग्यस्य यत्राप्राधान्यं वाच्य-मात्रानुयायिनः । समासोक्त्यादयस् तत्र वाच्यालङ्कृतयः स्फुटाः ॥ व्यङ्ग्यस्य प्रतिभा-मात्रे वाच्यार्थानुगमे ऽपि वा । न ध्वनिर् यत्र वा तस्य प्राधान्यं न प्रतीयते ॥ तत्-पराव् एव शब्दार्थौ यत्र व्यङ्ग्यं प्रति स्थितौ । ध्वनेः स एव विषयो मन्तव्यः सङ्करोज्झितः ॥ तस्मान् न ध्वनेर् अन्यत्रान्तर्-भावः । इतश् च नान्तर्-भावः ; यतः काव्य-विशेषो ऽङ्गी ध्वनिर् इति कथितः । तस्य पुनर् अङ्गानि-अलङ्कारा गुणा वृत्तयश् चेति प्रतिपादयिष्यन्ते । न चावयव एव पृथग्-भूतो ऽवयवीति प्रसिद्धः । अपृथग्-भावे तु तद्-अङ्गत्वं तस्य । न तु तत्त्वम् एव । यत्रापि वा तत्त्वं तत्रापि ध्वनेर् महा-विषयत्वान् न तन्-निष्ठत्वम् एव । "सूरिभिः कथित" इति विद्वद्-उपज्ञेय-मुक्तिः, न तु यथा-कथञ्चित्-प्रवृत्तेति प्रतिपाद्यते । प्रथमे हि विद्वांसो वैयाकरणाः, व्याकरण-मूलत्वात् सर्व-विद्यानाम् । ते च श्रूयमाणेषु वर्णेषु ध्वनिर् इति व्यवहरन्ति । तथैवान्यैस् तन्-मतानुसारिभिः सूरिभिः काव्य-तत्त्वार्थ-दर्शिभिर् वाच्य-वाचक-सम्मिश्रः शब्दात्मा काव्यम् इति व्यपदेश्यो व्यञ्जकत्व-साम्याद् ध्वनिर् इत्य् उक्तः । न चैवं-विधस्य ध्वनेर् वक्ष्यमाण-प्रभेद-तद्-भेद-संकलनया महा-विषयस्य यत्-प्रकाशनं तद्-अप्रसिद्धालङ्कार-विशेष-मात्र-प्रतिपादनेन तुल्यम् इति तद्-भावित-चेतसां युक्त एव संरम्भः । न च तेषु कथञ्चिद् ईर्ष्यया कलुषित-शेमुषी-कत्वम् आविष्करणीयम् । तद् एवं ध्वनेस् तावद् अभाव-वादिनः प्रत्युक्ताः । अस्ति ध्वनिः । स चासाव् अविवक्षित-वाच्यो विवक्षितान्य् अपर-वाच्यश् चेति द्विविधः सामान्येन । तत्राद्यस्योदाहरणम्- सुवर्ण-पुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास् त्रयः । शूरश् च कृत-विद्यश् च यश् च जानाति सेवितुम् ॥ द्वितीयस्यापि- शिखरिणि क्व नु नाम कियच् चिरं किम् अभिधानम् असाव् अकरोत् तपः । तरुणि येन तवाधर-पाटलं दशति बिम्ब-फलं शुकशावकः

parikara-ślokāś cātra- vyaṅgya-vyañjaka-sambandha-nibandhanatayā dhvaneḥ / vācya-vācaka-cārutva-hetv-antaḥ-pātitā kutaḥ // nanu yatra pratīyamānasyārthasya vaiśadyenāpratītiḥ sa nāma mā bhūd dhvaner viṣayaḥ / yatra tu pratītir asti, yathā-samāsoktyākṣepānukta-nimitta-viśeṣokti-paryāyoktāpahnuti-dīpaka-saṅkarālaṅkārādau , tatra dhvaner antar-bhāvo bhaviṣyatīty ādi nirākartum abhihitam-"upasarjanī-kṛta-svārthau" iti / artho guṇīkṛtātmā, guṇīkṛtābhidheyaḥ śabdo vā yatrārthāntaram abhivyanakti sa dhvanir iti / teṣu kathaṃ tasyāntar-bhāvaḥ / vyaṅgya-prādhānye hi dhvaniḥ / na caitat samāsoktyādiṣv asti / samāsoktau tāvat- upoḍha-rāgeṇa vilola-tārakaṃ tathā gṛhītaṃ śaśinā niśā-mukham / yathā samastaṃ timirāṃśukaṃ tayā puro 'pi rāgād galitaṃ na lakṣitam // ity ādau vyaṅgyenānugataṃ vācyam eva prādhānyena pratīyate samāropita-nāyikā-nāyaka-vyavahārayor niśā-śaśinor eva vākyārthatvāt / ākṣepe 'pi vyaṅgya-viśeṣākṣepiṇo 'pi vācyasyaiva cārutvaṃ prādhānyena vākyārtha ākṣepokti-sāmarthyād eva jñāyate / tathā hi-tatra śabdopārūḍho viśeṣābhidhānecchayā pratiṣedha-rūpo ya ākṣepaḥ sa eva vyaṅgya-viśeṣam ākṣipan mukhyaṃ kāvya-śarīram / cārutvotkarṣa-nibandhanā hi vācya-vyaṅgyayoḥ prādhānya-vivakṣā / yathā- anurāgavatī sandhyā divasas tat-puraḥsaraḥ / aho daiva-gatiḥ kīdṛk tathāpi na samāgamaḥ // atra satyām api vyaṅgya-pratītau vācyasyaiva cārutvam utkarṣavad iti tasyaiva prādhānya-vivakṣā / yathā ca dīpakāpahnuty-ādau vyaṅgyatvenopamāyāḥ pratītāv api prādhānyenāvivakṣitatvān na tayā vyapadeśas tadvad atrāpi draṣṭavyam / anukta-nimittāyām api viśeṣoktau- āhūto 'pi sahāyair om ity uktvā vimukta-nidro 'pi / gantu-manā api pathikaḥ saṅkocaṃ naiva śithilayati // ity ādau vyaṅgyasya prakaraṇa-sāmarthyāt pratīti-mātraṃ na tu tat-pratīti-nimittā kācic cārutva-niṣpattir iti na prādhānyam / paryāyokte 'pi yadi prādhānyena vyaṅgyatvaṃ tad bhavatu nāma tasya dhvanāv antar-bhāvaḥ / na tu dhvanes tatrāntar-bhāvaḥ / tasya mahā-viṣayatvenāṅgitvena ca pratipādayiṣyamāṇatvāt / na punaḥ paryāyo bhāmahodāhṛta-sadṛśe vyaṅgyasyaiva prādhānyam / vācyasya tatropasarjanābhāvenāvivakṣitatvāt / apahnuti-dīpakayoḥ punar-vācyasya prādhānyaṃ vyaṅgyasya cānuyāyitvaṃ prasiddham eva / saṅkarālaṅkāre 'pi yadālaṅkāro 'laṅkārāntara-cchāyām anugṛhṇāti, tadā vyaṅgyasya prādhānyenāvivakṣitatvān na dhvani-viṣayatvam / alaṅkāra-dvaya-sambhāvanāyāṃ tu vācya-vyaṅgyayoḥ samaṃ prādhānyam / atha vācyopasarjanī-bhāvena vyaṅgyasya tatrāvasthānaṃ tadā so 'pi dhvani-viṣayo 'stu, na tu sa eva dhvanir iti vaktuṃ śakyam / paryāyokta-nirdiṣṭa-nyāyāt / api ca saṅkarālaṅkāre 'pi ca kvacit saṅkaroktir eva dhvani-sambhāvanāṃ nirākaroti / aprastuta-praśaṃsāyām api yadā sāmānya-viśeṣa-bhāvān nimitta-nimitti-bhāvād vā abhidhīyamānasyāprastutasya pratīyamānena prastutenābhisambandhas tadābhidhīyamāna-pratīyamānayoḥ samam eva prādhānyam / yadā tāvat sāmānyasyāprastutasyābhidhīyamānasya prākaraṇikena viśeṣeṇa pratīyamānena sambandhas tadā viśeṣa-pratītau satyām api prādhānyena tat-sāmānyenāvinābhāvāt sāmānyasyāpi prādhānyam / yadāpi viśeṣasya sāmānya-niṣṭhatvaṃ tadāpi sāmānyasya prādhānye sāmānye sarva-viśeṣāṇām antar-bhāvād viśeṣasyāpi prādhānyam / nimitta-nimitti-bhāve cāyam eva nyāyaḥ / yadā tu sārūpya-mātra-vaśenāprastuta-praśaṃsāyām aprakṛta-prakṛtayoḥ sambandhas tadāpy aprastutasya sarūpasyābhidhīyamānasya prādhānyenāvivakṣāyāṃ dhvanāv evāntaḥ-pātaḥ / itarathā tv alaṅkārāntaram eva / tad ayam atra saṅkṣepaḥ- vyaṅgyasya yatrāprādhānyaṃ vācya-mātrānuyāyinaḥ / samāsoktyādayas tatra vācyālaṅkṛtayaḥ sphuṭāḥ // vyaṅgyasya pratibhā-mātre vācyārthānugame 'pi vā / na dhvanir yatra vā tasya prādhānyaṃ na pratīyate // tat-parāv eva śabdārthau yatra vyaṅgyaṃ prati sthitau / dhvaneḥ sa eva viṣayo mantavyaḥ saṅkarojjhitaḥ // tasmān na dhvaner anyatrāntar-bhāvaḥ / itaś ca nāntar-bhāvaḥ ; yataḥ kāvya-viśeṣo 'ṅgī dhvanir iti kathitaḥ / tasya punar aṅgāni-alaṅkārā guṇā vṛttayaś ceti pratipādayiṣyante / na cāvayava eva pṛthag-bhūto 'vayavīti prasiddhaḥ / apṛthag-bhāve tu tad-aṅgatvaṃ tasya / na tu tattvam eva / yatrāpi vā tattvaṃ tatrāpi dhvaner mahā-viṣayatvān na tan-niṣṭhatvam eva / "sūribhiḥ kathita" iti vidvad-upajñeya-muktiḥ, na tu yathā-kathañcit-pravṛtteti pratipādyate / prathame hi vidvāṃso vaiyākaraṇāḥ, vyākaraṇa-mūlatvāt sarva-vidyānām / te ca śrūyamāṇeṣu varṇeṣu dhvanir iti vyavaharanti / tathaivānyais tan-matānusāribhiḥ sūribhiḥ kāvya-tattvārtha-darśibhir vācya-vācaka-sammiśraḥ śabdātmā kāvyam iti vyapadeśyo vyañjakatva-sāmyād dhvanir ity uktaḥ / na caivaṃ-vidhasya dhvaner vakṣyamāṇa-prabheda-tad-bheda-saṃkalanayā mahā-viṣayasya yat-prakāśanaṃ tad-aprasiddhālaṅkāra-viśeṣa-mātra-pratipādanena tulyam iti tad-bhāvita-cetasāṃ yukta eva saṃrambhaḥ / na ca teṣu kathañcid īrṣyayā kaluṣita-śemuṣī-katvam āviṣkaraṇīyam / tad evaṃ dhvanes tāvad abhāva-vādinaḥ pratyuktāḥ / asti dhvaniḥ / sa cāsāv avivakṣita-vācyo vivakṣitāny apara-vācyaś ceti dvividhaḥ sāmānyena / tatrādyasyodāharaṇam- suvarṇa-puṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣās trayaḥ / śūraś ca kṛta-vidyaś ca yaś ca jānāti sevitum // dvitīyasyāpi- śikhariṇi kva nu nāma kiyac ciraṃ kim abhidhānam asāv akarot tapaḥ / taruṇi yena tavādhara-pāṭalaṃ daśati bimba-phalaṃ śukaśāvakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् अन्यो ध्वनिर् अन्या च गुण-वृत्तिः । अव्याप्तिर् अप्य् अस्य लक्षणस्य । न हि ध्वनि-प्रभेदो विवक्षितान्य-पर-वाच्य-लक्षणः । अन्ये च बहवः प्रकारा भक्त्या व्याप्यन्तः ; तस्माद् भक्तिर् अलक्षणम्

tasmād anyo dhvanir anyā ca guṇa-vṛttiḥ / avyāptir apy asya lakṣaṇasya / na hi dhvani-prabhedo vivakṣitānya-para-vācya-lakṣaṇaḥ / anye ca bahavaḥ prakārā bhaktyā vyāpyantaḥ ; tasmād bhaktir alakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.