बुधैः काव्य-तत्त्व-विद्भिः काव्यस्यात्मा ध्वनिर् इति संज्ञितः, परम्परया यः समाम्नात-पूर्वः सम्यक् आसमन्तात् म्नातः प्रकटितः । तस्य सहृदय-जन-मनः-प्रकाशमानस्याप्य् अभावम् अन्ये जगदुः । तद्-अभाव-वादिनां चामी विकल्पाः सम्भवन्ति । तत्र केचिद् आचक्षीरन्-शब्दार्थ-शरीरं तावत् काव्यम् । तत्र च शब्द-गताश् चारुत्व-हेतवो ऽनुप्रासादयः प्रसिद्धा एव । अर्थ-गताश् चोपमादयः । वर्ण-सङ्घटनाधर्माश् च ये माधुर्यादयस् ते ऽपि प्रतीयन्ते । तद्-अनतिरिक्त-वृत्तयो वृत्तयो ऽपि याः कैश्चिद् उपनागरिकाद्याः प्रकाशिताः, ता अपि गताः श्रवण-गोचरम् । रीतयश् च वैदर्भी-प्रभृतयः । तद्-व्यतिरिक्तः को ऽयम् ध्वनिर् नामेति । अन्ये ब्रूयुः-नास्त्य् एव ध्वनिः । प्रसिद्ध-प्रस्थान-व्यतिरेकिणः काव्य-प्रकारस्य काव्यत्व-हानेः सहृदय-हृदयाह्लादि-शब्दार्थ-मयत्वम् एव काव्य-लक्षणम् । न चोक्त-प्रस्थानातिरेकिणो मार्गस्य तत् सम्भवति । न च तत्-समतान्तः-पातिनः सहृदयान् कांश्चित् परिकल्प्य तत्-प्रसिद्ध्या ध्वनौ काव्य-व्यपदेशः प्रवर्तितो ऽपि सकल-विद्वन्-मनो-ग्राहिताम् अवलम्बते । पुनर् अपरे तस्याभावम् अन्यथा कथयेयुः-न सम्भवत्य् एव ध्वनिर् नामापूर्वः कश्चित् । कामनीयकम् अनति-वर्तमानस्य तस्योक्तेष्व् एव चारुत्व-हेतुष्व् अन्तर्-भावात् । तेषाम् अन्यतमस्यैव वा अपूर्व-समाख्या-मात्र-करणे यत् किंचन कथनं स्यात् । किं च वाग्-विकल्पानाम् आनन्त्यात् सम्भवत्य् अपि वा कस्मिंश्चित् काव्य-लक्षण-विधायिभिः प्रसिद्धैर् अप्रदर्शिते प्रकार-लेशे ध्वनिर् ध्वनिर् इति यद् एतद् अलीक-सहृदयत्व-भावना-मुकुलित-लोचनैर् नृत्यते, तत्र हेतुं न विद्मः । सहस्रशो हि महात्मभिर् अन्यैर् अलङ्कार-प्रकाराः प्रकाशिताः प्रकाश्यन्ते च । न च तेषाम् एषा दशा श्रूयते । तस्मात् प्रवाद-मात्रं ध्वनिः । न त्व् अस्य क्षोद-क्षमम् तत्त्वम् किंचिद् अपि प्रकाशयितुं शक्यम् । तथा चान्येन कृत एवात्र श्लोकः- यस्मिन्न् अस्ति न वस्तु किंचन मनः-प्रह्लादि सालंकृति व्युत्पन्नै रचितं च नैव वचनैर् वक्रोक्ति-शून्यं च यत् । काव्यं तद्-ध्वनिना समन्वितम् इति प्रीत्या प्रशंसञ् जडो नो विद्मो ऽभिदधाति किं सुमतिना पृष्टः स्वरूपं ध्वनेः ॥ भाक्तम् आहुस् तम् अन्ये । अन्ये तं ध्वनि-संज्ञितम् काव्यात्मानं गुण-वृत्तिर् इत्य् आहुः । यद्य् अपि च ध्वनि-शब्द-संकीर्तनेन काव्य-लक्षण-विधायिभिर् गुण-वृत्तिर् अन्यो वा न कश्चित् प्रकारः प्रकाशितः, तथापि अमुख्य-वृत्त्या काव्येषु व्यवहारं दर्शयता ध्वनि-मार्गो मनाक् स्पृष्टो ऽपि न लक्षित इति परिकल्प्यैवम् उक्तम्-"भाक्तम् आहुस् तम् अन्ये" इति । केचित् पुनर् लक्षण-करण-शालीन-बुद्धयो ध्वनेस् तत्त्वं गिराम् अगोचरम् सहृदय-हृदय-संवेद्यम् एव समाख्यातवन्तः । तेनैवं-विधासु विमतिषु स्थितासु सहृदय-मनः-प्रीतये तत्-स्वरूपं ब्रूमः । तस्य हि ध्वनेः स्वरूपं सकल-सत्-कवि-काव्योपनिषद्-भूतम् अतिरमणीयम् अणीयसीभिर् अपि चिरन्तन-काव्य-लक्षण-विधायिनां बुद्धिभिर् अनुन्मीलित-पूर्वम्, अथ च रामायण-महाभारत-प्रभृतिनि लक्ष्ये सर्वत्र प्रसिद्ध-व्यवहारं लक्षयतां सहृदयानाम् आनन्दो मनसि लभतां प्रतिष्ठाम् इति प्रकाश्यते
budhaiḥ kāvya-tattva-vidbhiḥ kāvyasyātmā dhvanir iti saṃjñitaḥ, paramparayā yaḥ samāmnāta-pūrvaḥ samyak āsamantāt mnātaḥ prakaṭitaḥ / tasya sahṛdaya-jana-manaḥ-prakāśamānasyāpy abhāvam anye jagaduḥ / tad-abhāva-vādināṃ cāmī vikalpāḥ sambhavanti / tatra kecid ācakṣīran-śabdārtha-śarīraṃ tāvat kāvyam / tatra ca śabda-gatāś cārutva-hetavo 'nuprāsādayaḥ prasiddhā eva / artha-gatāś copamādayaḥ / varṇa-saṅghaṭanādharmāś ca ye mādhuryādayas te 'pi pratīyante / tad-anatirikta-vṛttayo vṛttayo 'pi yāḥ kaiścid upanāgarikādyāḥ prakāśitāḥ, tā api gatāḥ śravaṇa-gocaram / rītayaś ca vaidarbhī-prabhṛtayaḥ / tad-vyatiriktaḥ ko 'yam dhvanir nāmeti / anye brūyuḥ-nāsty eva dhvaniḥ / prasiddha-prasthāna-vyatirekiṇaḥ kāvya-prakārasya kāvyatva-hāneḥ sahṛdaya-hṛdayāhlādi-śabdārtha-mayatvam eva kāvya-lakṣaṇam / na cokta-prasthānātirekiṇo mārgasya tat sambhavati / na ca tat-samatāntaḥ-pātinaḥ sahṛdayān kāṃścit parikalpya tat-prasiddhyā dhvanau kāvya-vyapadeśaḥ pravartito 'pi sakala-vidvan-mano-grāhitām avalambate / punar apare tasyābhāvam anyathā kathayeyuḥ-na sambhavaty eva dhvanir nāmāpūrvaḥ kaścit / kāmanīyakam anati-vartamānasya tasyokteṣv eva cārutva-hetuṣv antar-bhāvāt / teṣām anyatamasyaiva vā apūrva-samākhyā-mātra-karaṇe yat kiṃcana kathanaṃ syāt / kiṃ ca vāg-vikalpānām ānantyāt sambhavaty api vā kasmiṃścit kāvya-lakṣaṇa-vidhāyibhiḥ prasiddhair apradarśite prakāra-leśe dhvanir dhvanir iti yad etad alīka-sahṛdayatva-bhāvanā-mukulita-locanair nṛtyate, tatra hetuṃ na vidmaḥ / sahasraśo hi mahātmabhir anyair alaṅkāra-prakārāḥ prakāśitāḥ prakāśyante ca / na ca teṣām eṣā daśā śrūyate / tasmāt pravāda-mātraṃ dhvaniḥ / na tv asya kṣoda-kṣamam tattvam kiṃcid api prakāśayituṃ śakyam / tathā cānyena kṛta evātra ślokaḥ- yasminn asti na vastu kiṃcana manaḥ-prahlādi sālaṃkṛti vyutpannai racitaṃ ca naiva vacanair vakrokti-śūnyaṃ ca yat / kāvyaṃ tad-dhvaninā samanvitam iti prītyā praśaṃsañ jaḍo no vidmo 'bhidadhāti kiṃ sumatinā pṛṣṭaḥ svarūpaṃ dhvaneḥ // bhāktam āhus tam anye / anye taṃ dhvani-saṃjñitam kāvyātmānaṃ guṇa-vṛttir ity āhuḥ / yady api ca dhvani-śabda-saṃkīrtanena kāvya-lakṣaṇa-vidhāyibhir guṇa-vṛttir anyo vā na kaścit prakāraḥ prakāśitaḥ, tathāpi amukhya-vṛttyā kāvyeṣu vyavahāraṃ darśayatā dhvani-mārgo manāk spṛṣṭo 'pi na lakṣita iti parikalpyaivam uktam-"bhāktam āhus tam anye" iti / kecit punar lakṣaṇa-karaṇa-śālīna-buddhayo dhvanes tattvaṃ girām agocaram sahṛdaya-hṛdaya-saṃvedyam eva samākhyātavantaḥ / tenaivaṃ-vidhāsu vimatiṣu sthitāsu sahṛdaya-manaḥ-prītaye tat-svarūpaṃ brūmaḥ / tasya hi dhvaneḥ svarūpaṃ sakala-sat-kavi-kāvyopaniṣad-bhūtam atiramaṇīyam aṇīyasībhir api cirantana-kāvya-lakṣaṇa-vidhāyināṃ buddhibhir anunmīlita-pūrvam, atha ca rāmāyaṇa-mahābhārata-prabhṛtini lakṣye sarvatra prasiddha-vyavahāraṃ lakṣayatāṃ sahṛdayānām ānando manasi labhatāṃ pratiṣṭhām iti prakāśyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.