मा मानुषे लोके त्यागैक-रसो दरिद्रश् च ॥] अत्र हि त्यागैक-रसस्य दरिद्रस्य जन्मानभिनन्दनं त्रुटित-पत्र-कुब्ज-पादप-जन्माभिनन्दनं च साक्षाच्-छब्द-वाच्यम् । तथाविधाद् अपि पादपात् तादृशस्य पुंस उपमानोपमेयत्व-प्रतीति-पूर्वकं शोच्यतायाम् आधिक्यं तात्पर्येण प्रकाशयति । उत्प्रेक्षा-ध्वनिर् यथा- चन्दनासक्त-भुजग-निःश्वासानिल-मूर्च्छितः । मूर्च्छयत्य् एष पथिकान् मधौ मलय-मारुतः ॥ अत्र हि मधौ मलय-मारुतस्य पथिक-मूर्च्छाकारित्वं मन्मथोन्माथ-दायित्वेनैव । तत् तु चन्दनासक्त-भुजग-निःश्वासानिल-मूर्च्छितत्वेनोत्प्रेक्षितम् इत्य् उत्प्रेक्षा साक्षाद् अनुक्तापि वाक्यार्थ-सामर्थ्याद् अनुरणन-रूपा लक्ष्यते । न चैवं-विधे विषये इवादि-शब्द-प्रयोगम् अन्तरेणासंबद्धतैवेति शक्यते वक्तुम् । गमकत्वाद् अन्यत्रापि तद्-अप्रयोगे तद्-अर्थावगति-दर्शनात् । यथा- ईसा-कलुसस्स बि तुह मुहस्स णं एस पुण्णिमा-चन्दो । अज्ज सरिसत्तणं पाबिऊण अङ्गे बिअ ण माइ ॥ ईर्ष्या-कलुषस्यापि तव मुखस्य नन्व् एष पूर्णिमा-चन्द्रः । अद्य सदृशत्वं प्राप्याङ्ग एव न माति ॥ यथा वा- त्रासाकुलः परिपतन् परितो निकेतान् पुंभिर् न कैश्चिद् अपि धन्विभिर् अन्वबन्धि । तस्थौ तथापि न मृगः क्वचिद् अङ्ग-नाभिर् आकर्ण-पूर्ण-नयनेषु-हतेक्षण-श्रीः ॥ शब्दार्थ-व्यवहारे च प्रसिद्धिर् एव प्रमाणम् । श्लेष-ध्वनिर् यथा- रम्या इति प्राप्तवतीः पताकाः रागं विविक्ता इति वर्धयन्तीः । यस्याम् असेवन्त नमद्-वलीकाः समं वधूभिर् वलभीर् युवानः ॥ अत्र वधूभिः सह वलभीरसेवन्तेति वाक्यार्थ-प्रतीतेर् अनन्तरं वध्व इव वलभ्य इति श्लेष-प्रतीतिर् अशब्दाप्य् अर्थ-सामर्थ्यान् मुख्यत्वेन वर्तते । यथा-सङ्ख्य-ध्वनिर् यथा- अङ्कुरितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पितश् च सहकारः । अङ्कुरितः पल्लवितः कोरकितः पुष्पितश् च हृदि मदनः ॥ अत्र हि यथोद्देशम् अनूद्देशे यच् चारुत्वम् अनुरणन-रूपं मदन-विशेषण-भूताङ्कुरितादि-शब्द-गतं तन्-मदन-सहकारयोस् तुल्य-योगिता-समुच्चय-लक्षणाद् वाच्याद् अतिरिच्यमानम् आलक्ष्यते । एवम् अन्ये ऽप्य् अलङ्कारा यथायोगं योजनीयाः
mā mānuṣe loke tyāgaika-raso daridraś ca //] atra hi tyāgaika-rasasya daridrasya janmānabhinandanaṃ truṭita-patra-kubja-pādapa-janmābhinandanaṃ ca sākṣāc-chabda-vācyam / tathāvidhād api pādapāt tādṛśasya puṃsa upamānopameyatva-pratīti-pūrvakaṃ śocyatāyām ādhikyaṃ tātparyeṇa prakāśayati / utprekṣā-dhvanir yathā- candanāsakta-bhujaga-niḥśvāsānila-mūrcchitaḥ / mūrcchayaty eṣa pathikān madhau malaya-mārutaḥ // atra hi madhau malaya-mārutasya pathika-mūrcchākāritvaṃ manmathonmātha-dāyitvenaiva / tat tu candanāsakta-bhujaga-niḥśvāsānila-mūrcchitatvenotprekṣitam ity utprekṣā sākṣād anuktāpi vākyārtha-sāmarthyād anuraṇana-rūpā lakṣyate / na caivaṃ-vidhe viṣaye ivādi-śabda-prayogam antareṇāsaṃbaddhataiveti śakyate vaktum / gamakatvād anyatrāpi tad-aprayoge tad-arthāvagati-darśanāt / yathā- īsā-kalusassa bi tuha muhassa ṇaṃ esa puṇṇimā-cando / ajja sarisattaṇaṃ pābiūṇa aṅge bia ṇa māi // īrṣyā-kaluṣasyāpi tava mukhasya nanv eṣa pūrṇimā-candraḥ / adya sadṛśatvaṃ prāpyāṅga eva na māti // yathā vā- trāsākulaḥ paripatan parito niketān puṃbhir na kaiścid api dhanvibhir anvabandhi / tasthau tathāpi na mṛgaḥ kvacid aṅga-nābhir ākarṇa-pūrṇa-nayaneṣu-hatekṣaṇa-śrīḥ // śabdārtha-vyavahāre ca prasiddhir eva pramāṇam / śleṣa-dhvanir yathā- ramyā iti prāptavatīḥ patākāḥ rāgaṃ viviktā iti vardhayantīḥ / yasyām asevanta namad-valīkāḥ samaṃ vadhūbhir valabhīr yuvānaḥ // atra vadhūbhiḥ saha valabhīrasevanteti vākyārtha-pratīter anantaraṃ vadhva iva valabhya iti śleṣa-pratītir aśabdāpy artha-sāmarthyān mukhyatvena vartate / yathā-saṅkhya-dhvanir yathā- aṅkuritaḥ pallavitaḥ korakitaḥ puṣpitaś ca sahakāraḥ / aṅkuritaḥ pallavitaḥ korakitaḥ puṣpitaś ca hṛdi madanaḥ // atra hi yathoddeśam anūddeśe yac cārutvam anuraṇana-rūpaṃ madana-viśeṣaṇa-bhūtāṅkuritādi-śabda-gataṃ tan-madana-sahakārayos tulya-yogitā-samuccaya-lakṣaṇād vācyād atiricyamānam ālakṣyate / evam anye 'py alaṅkārā yathāyogaṃ yojanīyāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.