इत्युक्तलक्षणो यो ध्वनिर्विवेच्यः प्रयत्नतः सद्भिः । सत्काव्यं कर्तुं वा ज्ञातु वा सम्यगभियुक्तैः ॥ ४५ ॥ उक्तस्वरूपध्वनिनिरूपणनिपुणा हि सत्कवयः सहृदयाश्च नियतमेव लोचनम् सन्देहास्पदत्वेन सङ्कीर्णाभ्यामभिनयप्रयोगे, अभिनवप्रयोगे च रसिकेष्विति प्रसारितगीतानामिति यः शब्दशक्त्युद्भवस्त संसर्गमात्रमनुग्राह्यत्वाभावात् । ऽपहिअसामाइएसुऽ इत्यत्र तु पदे सङ्कीर्णाभ्यां ताभ्यामुपमारूपकाभ्यां शब्दशक्तिमूलस्य ध्वनेः सङ्कीर्णत्वमेकव्यञ्जकानुप्रवेशादिति सङ्कीर्णालङ्कारसंसृष्टः । सङ्कीर्णालङ्कारसङ्कीर्णश्चेत्यपि भेदद्वयं मन्तव्यम् ॥ ४३ ॥ एतदुपसंहरति---एवमिति । स्पष्टम् ॥ ४४ ॥ अथ ऽसहृदयमनःप्रीतयेऽ इति यत्सूचितं तदिदानीं न शब्दमात्रमपि तु निर्व्यूढमित्याशयेनाह--इत्युक्तेत । यः प्रयत्नतो विवेच्यः अस्माभिश्चोक्तलक्षणो ध्वनिरेतदेव काव्यतत्त्वं यथोदितेन प्रपञ्चनिरूपणादिना व्याकर्तुमशक्नुवद्भिरलङ्कारैः रीतयः बालप्रिया सङ्कीर्णालङ्कारसंसृष्टत्वसङ्कीर्णालङ्कारसङ्कीर्णत्वरूपभेदद्वयमित्यर्थः । सङ्कीर्णाभ्यामुपमारूपकाभ्यामिति सम्बन्ध- । ऽअहिणअऽ इत्यस्य अभिनय अभिनव इत्युभयथापि च्छायेति दर्शयन् ध्वनिं दर्शयति--अभिनयेत्यादि । अनुग्राह्यत्वाभावादिति । उपमारूपकाभ्यां तस्येत्यनुषङ्गः ॥ ४३ ॥ एतदिति । बहुप्रभेदकथनमित्यर्थः ॥ ४४ ॥ सहृदयेत्यादि । ऽसहृदयमनः प्रीतये तत्स्वरूपं ब्रूमऽ इति यदुक्तमित्यर्थः । शब्दमात्रं वाङ्मात्रम् । इत्युक्तलक्षण इत्यादिकारिकाद्वयमेकवाक्यमित्याह---य इत्यादि । उक्तेत्यत्र पूरयति--अस्माभिरिति । एतदिति य इत्यस्य प्रतिनिर्देशः । यथोदितमित्यस्य व्याकर्तुमित्यनेन सम्बन्ध इति दर्शयन् विवृणोति--यथोदितेनेत्यादि । अन्ये त्वित्यादि । इत्युक्तलक्षणो ऽयं ध्वनिरिति पठन्तीत्यर्थः । एतत्पक्षे काव्यविषये परां प्रकर्षपदवीमासादयन्ति । अस्फुट-स्फुरितं काव्य-तत्त्वम् एतद् यथोदितम् । अशक्नुवद्भिर् व्याकर्तुं रीतयः सम्प्रवर्तिताः
ityuktalakṣaṇo yo dhvanirvivecyaḥ prayatnataḥ sadbhiḥ / satkāvyaṃ kartuṃ vā jñātu vā samyagabhiyuktaiḥ // 45 // uktasvarūpadhvaninirūpaṇanipuṇā hi satkavayaḥ sahṛdayāśca niyatameva locanam sandehāspadatvena saṅkīrṇābhyāmabhinayaprayoge, abhinavaprayoge ca rasikeṣviti prasāritagītānāmiti yaḥ śabdaśaktyudbhavasta saṃsargamātramanugrāhyatvābhāvāt / 'pahiasāmāiesu' ityatra tu pade saṅkīrṇābhyāṃ tābhyāmupamārūpakābhyāṃ śabdaśaktimūlasya dhvaneḥ saṅkīrṇatvamekavyañjakānupraveśāditi saṅkīrṇālaṅkārasaṃsṛṣṭaḥ / saṅkīrṇālaṅkārasaṅkīrṇaścetyapi bhedadvayaṃ mantavyam // 43 // etadupasaṃharati---evamiti / spaṣṭam // 44 // atha 'sahṛdayamanaḥprītaye' iti yatsūcitaṃ tadidānīṃ na śabdamātramapi tu nirvyūḍhamityāśayenāha--ityukteta / yaḥ prayatnato vivecyaḥ asmābhiścoktalakṣaṇo dhvaniretadeva kāvyatattvaṃ yathoditena prapañcanirūpaṇādinā vyākartumaśaknuvadbhiralaṅkāraiḥ rītayaḥ bālapriyā saṅkīrṇālaṅkārasaṃsṛṣṭatvasaṅkīrṇālaṅkārasaṅkīrṇatvarūpabhedadvayamityarthaḥ / saṅkīrṇābhyāmupamārūpakābhyāmiti sambandha- / 'ahiṇaa' ityasya abhinaya abhinava ityubhayathāpi cchāyeti darśayan dhvaniṃ darśayati--abhinayetyādi / anugrāhyatvābhāvāditi / upamārūpakābhyāṃ tasyetyanuṣaṅgaḥ // 43 // etaditi / bahuprabhedakathanamityarthaḥ // 44 // sahṛdayetyādi / 'sahṛdayamanaḥ prītaye tatsvarūpaṃ brūma' iti yaduktamityarthaḥ / śabdamātraṃ vāṅmātram / ityuktalakṣaṇa ityādikārikādvayamekavākyamityāha---ya ityādi / uktetyatra pūrayati--asmābhiriti / etaditi ya ityasya pratinirdeśaḥ / yathoditamityasya vyākartumityanena sambandha iti darśayan vivṛṇoti--yathoditenetyādi / anye tvityādi / ityuktalakṣaṇo 'yaṃ dhvaniriti paṭhantītyarthaḥ / etatpakṣe kāvyaviṣaye parāṃ prakarṣapadavīmāsādayanti / asphuṭa-sphuritaṃ kāvya-tattvam etad yathoditam / aśaknuvadbhir vyākartuṃ rītayaḥ sampravartitāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.