Library·Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra·1
श्रीमन्महागणाधिपतये नमः । भवभयरक्षणदक्षं नत्वा मुग्धावबोधिनीं तनुते । रसहृदयसुप्रयुक्तां टीकामृजुभावगामाप्तः
śrīmanmahāgaṇādhipataye namaḥ / bhavabhayarakṣaṇadakṣaṃ natvā mugdhāvabodhinīṃ tanute / rasahṛdayasuprayuktāṃ ṭīkāmṛjubhāvagāmāptaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणवारिधिकुरलकुले हरिहरमिश्रः प्रतीतमहिमाख्यः । तत्पुत्रो भुवि महितो महेश इति नामविख्यातः
guṇavāridhikuralakule hariharamiśraḥ pratītamahimākhyaḥ / tatputro bhuvi mahito maheśa iti nāmavikhyātaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदन्वये भारतीभावसंयुतस् तदात्मजः प्रस्तुतवाग्भिरीश्वरः । चतुर्भुजो भावितभावमानसः स्वलोकजातस्य कुलानुभावतः
tadanvaye bhāratībhāvasaṃyutas tadātmajaḥ prastutavāgbhirīśvaraḥ / caturbhujo bhāvitabhāvamānasaḥ svalokajātasya kulānubhāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्येष्ठोऽभूद् भुवि पारिजातकतरुः खण्डेलवालान्वये तत्पुत्रः किल नाथबल्लवसुदः प्राणैर् यशोऽर्थान्वितः । तत्पुत्रेण च सावरेण पतिना बन्धस्य धर्मार्थिना गीर्वाणाशु रुगोञ्चजेन सततं तेनात्र यत्नः कृतः
jyeṣṭho'bhūd bhuvi pārijātakataruḥ khaṇḍelavālānvaye tatputraḥ kila nāthaballavasudaḥ prāṇair yaśo'rthānvitaḥ / tatputreṇa ca sāvareṇa patinā bandhasya dharmārthinā gīrvāṇāśu rugoñcajena satataṃ tenātra yatnaḥ kṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इह शास्त्रारम्भे आचार्यश्रीमद्गोविन्दपादाः शिष्टसमयपरिपालनार्थे शास्त्रस्य देशयतो गुरुपादस्य भगवतो वस्तुनिर्देशरूपं मङ्गलम् आचरन्ति जयतीत्यादि
iha śāstrārambhe ācāryaśrīmadgovindapādāḥ śiṣṭasamayaparipālanārthe śāstrasya deśayato gurupādasya bhagavato vastunirdeśarūpaṃ maṅgalam ācaranti jayatītyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मङ्गललक्षणं यथा आशीर् नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो मङ्गल इति
maṅgalalakṣaṇaṃ yathā āśīr namaskriyā vastunirdeśo maṅgala iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्तुनिर्देशः पञ्चधा यथास्ति भाति प्रियं रूपं नाम चेत्यंशपञ्चकम्
vastunirdeśaḥ pañcadhā yathāsti bhāti priyaṃ rūpaṃ nāma cetyaṃśapañcakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आद्यं त्रयं ब्रह्मरूपं शक्तिरूपं ततो द्वयम् इति
ādyaṃ trayaṃ brahmarūpaṃ śaktirūpaṃ tato dvayam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स हरो जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते
sa haro jayati sarvotkarṣeṇa vartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अखिलं जगत् पश्यत इति वस्तुनिर्देशाब्जयद्द्रष्टा
akhilaṃ jagat paśyata iti vastunirdeśābjayaddraṣṭā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च श्रुतिः अपाणिपादो जवनो ग्रहीता
tathā ca śrutiḥ apāṇipādo javano grahītā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति वेद्यं न च तस्य वेत्ता तमाहुर् अग्र्यं पुरुषं पुराणम् इति
paśyatyacakṣuḥ sa śṛṇotyakarṇaḥ / sa vetti vedyaṃ na ca tasya vettā tamāhur agryaṃ puruṣaṃ purāṇam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्य हृदयस्यैव रसरूपिणी करुणा घृणा जाता प्रादुर्भूता
yasya hṛdayasyaiva rasarūpiṇī karuṇā ghṛṇā jātā prādurbhūtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंभूत्वा गलित्वाद्रवित्वा गलितस्य स्थानाच्च्युतिर् इति युक्तम्
kiṃbhūtvā galitvādravitvā galitasya sthānāccyutir iti yuktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषा हृदयस्थैव
eṣā hṛdayasthaiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवाव्ययम् अन्यस्थाननिषेधवाचि
evāvyayam anyasthānaniṣedhavāci
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसरूपिणीति रसः पारदस्तत्स्वरूपं यस्याः सा
rasarūpiṇīti rasaḥ pāradastatsvarūpaṃ yasyāḥ sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च वाक्यम् । रसो जलं रसो हर्षो रसः शृङ्गारपूर्वकः । स्वाद्वादिषु च निर्यासे पारदेऽपि रसो विषे । इत्यनेकार्थः
tathā ca vākyam / raso jalaṃ raso harṣo rasaḥ śṛṅgārapūrvakaḥ / svādvādiṣu ca niryāse pārade'pi raso viṣe / ityanekārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यतस्तद्रूपं द्रवत्वं विशेषतो रसरूपं सर्वोपकारित्वम्
sāmānyatastadrūpaṃ dravatvaṃ viśeṣato rasarūpaṃ sarvopakāritvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च वाक्यं रसरत्नाकरे । आजन्मपापकृतनिर्दहनैकवह्निर् दारिद्र्यदुःखगजवारणसिंहरूपः इति
tathā ca vākyaṃ rasaratnākare / ājanmapāpakṛtanirdahanaikavahnir dāridryaduḥkhagajavāraṇasiṃharūpaḥ iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंभूतस्य हरस्य दैन्यगदाकुलं जगत् संसारं पश्यतः दैन्ययं च गदाश्च तैर् आकुलं व्याप्तं दैन्यं दीनभावो दारिद्र्यं गदा व्याधय इति
kiṃbhūtasya harasya dainyagadākulaṃ jagat saṃsāraṃ paśyataḥ dainyayaṃ ca gadāśca tair ākulaṃ vyāptaṃ dainyaṃ dīnabhāvo dāridryaṃ gadā vyādhaya iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अखिलमिति सर्वव्यापिपदम्
akhilamiti sarvavyāpipadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा मञ्जर्या । यस्य रोगस्य यो योगस्तेनैव सह दापयेत् । रसेन्द्रो हरो रोगान्नरकुञ्जरवाजिनाम्
yathā mañjaryā / yasya rogasya yo yogastenaiva saha dāpayet / rasendro haro rogānnarakuñjaravājinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति
iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यन्मतं च । रसभस्म विना तत्र कथ्यते संहिताक्रमः । अनुक्तमपि विज्ञेयं तत्र तत्राङ्गशान्तये
anyanmataṃ ca / rasabhasma vinā tatra kathyate saṃhitākramaḥ / anuktamapi vijñeyaṃ tatra tatrāṅgaśāntaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति
iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीतेत्यादि
pītetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन पद्येन कविर्हरजस्य हरेश्च समत्वं सूचयति
anena padyena kavirharajasya hareśca samatvaṃ sūcayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स पुराणकविवर्णितो हरजो जयति सर्वोत्कर्षेण वर्तते हरादीश्वराज्जातो हरजः
sa purāṇakavivarṇito harajo jayati sarvotkarṣeṇa vartate harādīśvarājjāto harajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स उत्प्रेक्ष्यते हरिरिव विष्णुर् इव
sa utprekṣyate haririva viṣṇur iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंभूतो हरिः पीताम्बरः पीते अम्बरे वस्त्रे यस्य सः दुकूलयुग्मत्वात्
kiṃbhūto hariḥ pītāmbaraḥ pīte ambare vastre yasya saḥ dukūlayugmatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः किम्भूतो बलिजित् बलिं बलिनामानं दैत्यविशेषं जयतीति तथोक्तः
punaḥ kimbhūto balijit baliṃ balināmānaṃ daityaviśeṣaṃ jayatīti tathoktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः किंभूतः नागक्षयेत्यादि नागानां शेषादीनां क्षयाय नाशाय बहलरागो बहुप्रीतो यो ऽसौ गरुडः खगेश्वरः तत्र चरति गच्छति तथोक्तः
punaḥ kiṃbhūtaḥ nāgakṣayetyādi nāgānāṃ śeṣādīnāṃ kṣayāya nāśāya bahalarāgo bahuprīto yo 'sau garuḍaḥ khageśvaraḥ tatra carati gacchati tathoktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः किंविशिष्टः विदलितेत्यादिः विशेषणेन दलितो दूरीकृतो भवस्य संसारस्य दुःखभरो येन सः दैन्यं दारिद्र्यं दुःखं व्याधिरूपं तयोर्भरो बाहुल्यम् इति
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ vidalitetyādiḥ viśeṣaṇena dalito dūrīkṛto bhavasya saṃsārasya duḥkhabharo yena saḥ dainyaṃ dāridryaṃ duḥkhaṃ vyādhirūpaṃ tayorbharo bāhulyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधुना हरजं विशेषयति किंविशिष्टः पीताम्बरः पीताम्बरः पूर्वार्थः
adhunā harajaṃ viśeṣayati kiṃviśiṣṭaḥ pītāmbaraḥ pītāmbaraḥ pūrvārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं युक्तः तमर्थे स्पष्टयत्यनेन सूतराजेनापि चत्वारि वासांसि धृतानि विप्रादिवर्णभेदात्
kathaṃ yuktaḥ tamarthe spaṣṭayatyanena sūtarājenāpi catvāri vāsāṃsi dhṛtāni viprādivarṇabhedāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसरत्नाकरे यथा । श्वेतारुणहरिद्राभकृष्णा विप्रादिपारदाः इति
rasaratnākare yathā / śvetāruṇaharidrābhakṛṣṇā viprādipāradāḥ iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः श्वेतरक्तपीतकृष्णवस्त्रधारिणो ज्ञातव्याः न त्व् एषां स्वरूपम् इति
brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāḥ śvetaraktapītakṛṣṇavastradhāriṇo jñātavyāḥ na tv eṣāṃ svarūpam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसमञ्जर्या यथा । अन्तः सुनीलो बहिरुज्ज्वलो यो मध्याह्नसूर्यप्रतिमप्रकाशः इति
rasamañjaryā yathā / antaḥ sunīlo bahirujjvalo yo madhyāhnasūryapratimaprakāśaḥ iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तः स्वरूपं बहिर्वासांसीति किंवदन्ती
antaḥ svarūpaṃ bahirvāsāṃsīti kiṃvadantī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथेति समुच्चये प्रसादः
atheti samuccaye prasādaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथेति मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकालस्वाधिकारप्रतिज्ञासमुच्चयेष्व् इति
atheti maṅgalānantarārambhapraśnakālasvādhikārapratijñāsamuccayeṣv iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः किंविशिष्टः बलिजित् बलीन् जयतीति बलिश्चर्म जराकृतम्
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ balijit balīn jayatīti baliścarma jarākṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यनेकार्थः
ityanekārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः किंविशिष्टः नागक्षयेत्यादि ना पुंस्वरूपः पुनः किंविशिष्टः गम्यते ऽनेनेति गः पक्षयोर् गः गक्षये पक्षनाशे सति बहलरागो बहुरागवान् यः स रसः तेन गरुड इव चार्यते इति
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ nāgakṣayetyādi nā puṃsvarūpaḥ punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ gamyate 'neneti gaḥ pakṣayor gaḥ gakṣaye pakṣanāśe sati bahalarāgo bahurāgavān yaḥ sa rasaḥ tena garuḍa iva cāryate iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं पारदः पक्षनाशे सति आकाशगमनं ददातीति तात्पर्यार्थः
kiṃ pāradaḥ pakṣanāśe sati ākāśagamanaṃ dadātīti tātparyārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसरत्नाकरे यथा । हतो हन्ति जरामृत्युं मूर्छितो व्याधिघातकः । दत्ते च खे गतिं बद्धः को ऽन्यः सूतात् क्रियाकरः
rasaratnākare yathā / hato hanti jarāmṛtyuṃ mūrchito vyādhighātakaḥ / datte ca khe gatiṃ baddhaḥ ko 'nyaḥ sūtāt kriyākaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति
iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः किंविशिष्टः विदलितेत्यादिः पूर्वार्थः करुणापरत्वेन दैन्यदुःखहारित्वं सूचयति
punaḥ kiṃviśiṣṭaḥ vidalitetyādiḥ pūrvārthaḥ karuṇāparatvena dainyaduḥkhahāritvaṃ sūcayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः पूर्वविशिष्टो हरजस् तस्मादन्यः करुणापरो दयावान् कः न को ऽपि यतो रुजं शरीरव्यथां हरति
yaḥ pūrvaviśiṣṭo harajas tasmādanyaḥ karuṇāparo dayāvān kaḥ na ko 'pi yato rujaṃ śarīravyathāṃ harati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंभूत्वा मूर्छित्वा मूर्छितो भूत्वा
kiṃbhūtvā mūrchitvā mūrchito bhūtvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्छितलक्षणं रसरत्नाकरे । कज्जलाभो यदा सूतो विहाय घनचापलम् । दृश्यते ऽसौ तदा ज्ञेयो मूर्छितः सूतराड्बुधैः
mūrchitalakṣaṇaṃ rasaratnākare / kajjalābho yadā sūto vihāya ghanacāpalam / dṛśyate 'sau tadā jñeyo mūrchitaḥ sūtarāḍbudhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति
iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर्बन्धनमनुभूय धृत्वा मुक्तिदो भवति मुक्तिं ददातीति
punarbandhanamanubhūya dhṛtvā muktido bhavati muktiṃ dadātīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तिश्चतुर्धा वर्णिता सालोक्यसारूप्यसामीप्यसायुज्यभेदात्
muktiścaturdhā varṇitā sālokyasārūpyasāmīpyasāyujyabhedāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बन्धनं च मुख्यतया द्विविधम् अवान्तरव्यापारेण च चतुर्विधम्
bandhanaṃ ca mukhyatayā dvividham avāntaravyāpāreṇa ca caturvidham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधुना द्विविधबन्धनोद्देशः निर्बीजबद्धो बीजबद्धश्च
adhunā dvividhabandhanoddeśaḥ nirbījabaddho bījabaddhaśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्बीजबद्धो यथा रसमञ्जर्याम् । रसस्तु पादांशसुवर्णजीर्णः पिष्टीकृतो गन्धकयोगतश्च । तुल्यांशगन्धैः पुटितः क्रमेण निर्बीजनामाखिलरोगहर्ता
nirbījabaddho yathā rasamañjaryām / rasastu pādāṃśasuvarṇajīrṇaḥ piṣṭīkṛto gandhakayogataśca / tulyāṃśagandhaiḥ puṭitaḥ krameṇa nirbījanāmākhilarogahartā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति
iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर् बीजबद्धो यथा । बीजीकृतैर् अभ्रसत्त्वहेमतारार्ककान्तैः सह साधितो यः । युतस्ततः षड्गुणगन्धचूर्णैः स बीजबद्धे ऽप्यधिकप्रभावः
punar bījabaddho yathā / bījīkṛtair abhrasattvahematārārkakāntaiḥ saha sādhito yaḥ / yutastataḥ ṣaḍguṇagandhacūrṇaiḥ sa bījabaddhe 'pyadhikaprabhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति
iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवान्तरचतुर्विधबन्धोद्देशो यथा । पोटः खोटो जलौका च भस्मत्वं च चतुर्विधम् । बन्धश्चतुर्विधः सूते विज्ञेयो भिषगुत्तमैः
avāntaracaturvidhabandhoddeśo yathā / poṭaḥ khoṭo jalaukā ca bhasmatvaṃ ca caturvidham / bandhaścaturvidhaḥ sūte vijñeyo bhiṣaguttamaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति
iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तल्लक्षणं संकेतकलिकायाम् । पोटः पर्पटीबन्धः पिष्टीस्तम्भस्तु खोटकः । ध्मातो द्रुतो भवेत्खोटस् त्व् आहतश्चूर्णतां व्रजेत्
tallakṣaṇaṃ saṃketakalikāyām / poṭaḥ parpaṭībandhaḥ piṣṭīstambhastu khoṭakaḥ / dhmāto druto bhavetkhoṭas tv āhataścūrṇatāṃ vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर्ध्मातो द्रुतः खोट इति खोटस्य लक्षणम् । जलौका पाटबन्धश्च भस्म भस्मनिभं भवेत्
punardhmāto drutaḥ khoṭa iti khoṭasya lakṣaṇam / jalaukā pāṭabandhaśca bhasma bhasmanibhaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति
iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः सुमृतः सन् अमरीकरोतीति
punaḥ sumṛtaḥ san amarīkarotīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुमृत इति सुः इति पूजायां यथा विदग्धमुखमण्डनबहिर्लापिकायाम् । पूजायां किं पदं प्रोक्तम् अस्तनं को बिभर्त्युरः । क आयुधतया ख्यातः प्रलम्बासुरविद्विषः
sumṛta iti suḥ iti pūjāyāṃ yathā vidagdhamukhamaṇḍanabahirlāpikāyām / pūjāyāṃ kiṃ padaṃ proktam astanaṃ ko bibhartyuraḥ / ka āyudhatayā khyātaḥ pralambāsuravidviṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुनासीरः इति पूज्यः
sunāsīraḥ iti pūjyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत इति विशेषार्थः
mṛta iti viśeṣārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृतो यथा । आर्द्रत्वं च घनत्वं च चापल्यं गुरुतैजसम् । यस्यैतानि न विद्यन्ते तं विद्यान्मृतसूतकम्
mṛto yathā / ārdratvaṃ ca ghanatvaṃ ca cāpalyaṃ gurutaijasam / yasyaitāni na vidyante taṃ vidyānmṛtasūtakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति
iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूज्य इति रसेन्द्रमङ्गले यथा । अबद्धसूतं तु हतं प्रमादात् करोति कष्टं प्रबलं रसेन्द्रः
pūjya iti rasendramaṅgale yathā / abaddhasūtaṃ tu hataṃ pramādāt karoti kaṣṭaṃ prabalaṃ rasendraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति
iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्छनादिबन्धनपरम्परया यो मृतः स पूज्यो नान्यथा
mūrchanādibandhanaparamparayā yo mṛtaḥ sa pūjyo nānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा च रसमञ्जर्याम् । अजीर्णं चाप्यबीजं च सूतकं यस्तु घातयेत् । ब्रह्महा स दुराचारी मम द्रोही महेश्वरि
yathā ca rasamañjaryām / ajīrṇaṃ cāpyabījaṃ ca sūtakaṃ yastu ghātayet / brahmahā sa durācārī mama drohī maheśvari
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति युक्तोऽयम् अर्थः
iti yukto'yam arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करुणापरत्वं सतां स्वभाव इति
karuṇāparatvaṃ satāṃ svabhāva iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा । छेदेऽपि चन्दनतरुः सुरभयति मुखं कुठारस्य इति
yathā / chede'pi candanataruḥ surabhayati mukhaṃ kuṭhārasya iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरेत्यादि
suretyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् सूतराजात् अन्यो द्वितीय पवित्रतर अतिशयेन पवित्रः कः किल श्रूयते न को ऽपि
tasmāt sūtarājāt anyo dvitīya pavitratara atiśayena pavitraḥ kaḥ kila śrūyate na ko 'pi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माद्धेतोः अपीति निश्चयेन असाध्यं रुजं शमयति सर्वरूपान्वितमसाध्यं दिव्यौषधिभिर् अपि कर्मविपाकेनापि साध्यते तच्च किंविशिष्टम् असाध्यं सुरेत्यादिः सुराश् च गुरवश् च गावश् च द्विजाश् च तेषां या हिंसा हननम् अवमाननं वाताद् उत्पन्नो यः पापकलापो दुष्कृतपटल एतस्माद् उद्भवतीति
yasmāddhetoḥ apīti niścayena asādhyaṃ rujaṃ śamayati sarvarūpānvitamasādhyaṃ divyauṣadhibhir api karmavipākenāpi sādhyate tacca kiṃviśiṣṭam asādhyaṃ suretyādiḥ surāś ca guravaś ca gāvaś ca dvijāś ca teṣāṃ yā hiṃsā hananam avamānanaṃ vātād utpanno yaḥ pāpakalāpo duṣkṛtapaṭala etasmād udbhavatīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्येत्यादि
tasyetyādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कविनानेनानुमानेन लोकप्रतीतः क्रियते
kavinānenānumānena lokapratītaḥ kriyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः पूर्वोक्तः सूतराजस् तस्य को ऽप्यनिर्वचनीयः स सर्वदेशीयत्वेन शांकरः प्रादुर्भावः शमयतीति दुःखमुपशमयतीति शं प्रसादः शं करोतीति शंकरः तस्यायं शांकरः दुःखोपशमायायं प्रादुर्भवतीति तात्पर्यार्थः
yaḥ pūrvoktaḥ sūtarājas tasya ko 'pyanirvacanīyaḥ sa sarvadeśīyatvena śāṃkaraḥ prādurbhāvaḥ śamayatīti duḥkhamupaśamayatīti śaṃ prasādaḥ śaṃ karotīti śaṃkaraḥ tasyāyaṃ śāṃkaraḥ duḥkhopaśamāyāyaṃ prādurbhavatīti tātparyārthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखमाधिव्याध्यात्मकेन द्विविधं पुनर् आधिभौतिकाधिदैविकाध्यात्मिकभेदाच्च त्रिविधम्
duḥkhamādhivyādhyātmakena dvividhaṃ punar ādhibhautikādhidaivikādhyātmikabhedācca trividham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स पुनरस्य सूतराजस्य स्वयं स्फुरति प्रकाशत इति
sa punarasya sūtarājasya svayaṃ sphurati prakāśata iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथा अन्यप्रकारेण शांकरप्रादुर्भावं विना पापरुजं कुष्ठं सुरगुरुगोद्विजहिंसापापकलापोद्भवं कथं शमयति
anyathā anyaprakāreṇa śāṃkaraprādurbhāvaṃ vinā pāparujaṃ kuṣṭhaṃ suragurugodvijahiṃsāpāpakalāpodbhavaṃ kathaṃ śamayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुतः विलसन्मात्रात् दृष्टिगोचरत्वात्
kutaḥ vilasanmātrāt dṛṣṭigocaratvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसेन्द्रमङ्गले यथा । शताश्वमेधेन कृतेन पुण्यं गोकोटिदानेन गजेन्द्रकोटिभिः । सुवर्णभूदानसमानधर्मे नरो लभेत् सूतकदर्शनेन इति
rasendramaṅgale yathā / śatāśvamedhena kṛtena puṇyaṃ gokoṭidānena gajendrakoṭibhiḥ / suvarṇabhūdānasamānadharme naro labhet sūtakadarśanena iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्छितबद्धमृतस्यावस्थया त्रिविधं सूतराजस्य बन्धनं प्रशंसति कविः रस इत्यादि
mūrchitabaddhamṛtasyāvasthayā trividhaṃ sūtarājasya bandhanaṃ praśaṃsati kaviḥ rasa ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भो जनाः रसबन्धः पारदबन्धनं धन्यः यस्य प्रारम्भे सततं निरन्तरं करुणा जायत इति शेषः
bho janāḥ rasabandhaḥ pāradabandhanaṃ dhanyaḥ yasya prārambhe satataṃ nirantaraṃ karuṇā jāyata iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंरूपा अहं गोविन्दनामा रसे सिद्धे सति सम्यग्बन्धनत्वं प्राप्ते सति महीं मेदिनीं निर्जरामरणं यथा तथा करिष्ये
kiṃrūpā ahaṃ govindanāmā rase siddhe sati samyagbandhanatvaṃ prāpte sati mahīṃ medinīṃ nirjarāmaraṇaṃ yathā tathā kariṣye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिसामीप्याद्वर्तमान एव ऌट्
atisāmīpyādvartamāna eva ḷṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्जरामरणमिति क्रियाविशेषणम्
nirjarāmaraṇamiti kriyāviśeṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरा पालित्यं मरणं प्राणत्याग आभ्यां रहितं यथा मह्यां जरामरणं न युक्तम्
jarā pālityaṃ maraṇaṃ prāṇatyāga ābhyāṃ rahitaṃ yathā mahyāṃ jarāmaraṇaṃ na yuktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र महीपदेन महीमधिकृत्य निवसन्ति ये मनुजादयस् त एव लक्षणावृत्तित्वात्
atra mahīpadena mahīmadhikṛtya nivasanti ye manujādayas ta eva lakṣaṇāvṛttitvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुना रसायनवशाज्जरानिषेधो भवेद् इति युक्तम्
punā rasāyanavaśājjarāniṣedho bhaved iti yuktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हितोपदेशे यथा । यज्जराव्याधिविध्वंसि भेषजं तद् रसायनम् । आद्ये वयसि मध्ये वा शुद्धकायः समाचरेद् । इति
hitopadeśe yathā / yajjarāvyādhividhvaṃsi bheṣajaṃ tad rasāyanam / ādye vayasi madhye vā śuddhakāyaḥ samācared / iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मरणनिषेधः कथमौषधेन अन्यौषधिशक्तिह्रासतो न युक्तः रसेश्वरशक्त्याधिक्याद् युक्तः
maraṇaniṣedhaḥ kathamauṣadhena anyauṣadhiśaktihrāsato na yuktaḥ raseśvaraśaktyādhikyād yuktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसरत्नाकरे यथा । मृत्योर्जराविषधरस्य च वैनतेय तुभ्यं नमामि सुरवन्दितसूतराज । इति
rasaratnākare yathā / mṛtyorjarāviṣadharasya ca vainateya tubhyaṃ namāmi suravanditasūtarāja / iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरामरणनिषेधत्वेन किमाधिक्यं तदाह य इत्यादि
jarāmaraṇaniṣedhatvena kimādhikyaṃ tadāha ya ityādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये एवंविधरससिद्धास्ते वन्द्या अभिवादनयोग्याः स्तुत्याश्च
ye evaṃvidharasasiddhāste vandyā abhivādanayogyāḥ stutyāśca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वदि अभिवादनस्तुत्योः
vadi abhivādanastutyoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंविशिष्टा अत्यक्तशरीराः न त्यक्तं शरीरं यैस्ते जीवन्मुक्ता इत्यर्थः
kiṃviśiṣṭā atyaktaśarīrāḥ na tyaktaṃ śarīraṃ yaiste jīvanmuktā ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरं द्विविधं स्थूलसूक्ष्मभेदात् पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशात्मकं स्थूलं कोशत्रयात्मकं सूक्ष्मम्
śarīraṃ dvividhaṃ sthūlasūkṣmabhedāt pṛthivyaptejovāyvākāśātmakaṃ sthūlaṃ kośatrayātmakaṃ sūkṣmam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा सूत्रम् । विज्ञानमयं मनोमयं प्राणमयम् एतत् कोशत्रयं मिलितं सूक्ष्मशरीरमुत्पद्यते
yathā sūtram / vijñānamayaṃ manomayaṃ prāṇamayam etat kośatrayaṃ militaṃ sūkṣmaśarīramutpadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये एव सूक्ष्मशरीरम्
anye eva sūkṣmaśarīram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्यक्तशरीररससिद्धाश्च उच्यन्ते । मन्थानभैरवो योगी सिद्धबुद्धश्च कन्थडी । कोरण्टकः सुरानन्दः सिद्धपादश्च चर्पटी
atyaktaśarīrarasasiddhāśca ucyante / manthānabhairavo yogī siddhabuddhaśca kanthaḍī / koraṇṭakaḥ surānandaḥ siddhapādaśca carpaṭī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कणेरी पूज्यपादश्च नित्यनाथो निरञ्जनः । कपाली बिन्दुनाथश्च काकचण्डीश्वरो गजः
kaṇerī pūjyapādaśca nityanātho nirañjanaḥ / kapālī bindunāthaśca kākacaṇḍīśvaro gajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आल्लमः प्रभुदेवश्च घोडाचोली च ठिण्ठिनी । भालुकिर् नागदेवश्च खण्डी कापालिकस् तथा
āllamaḥ prabhudevaśca ghoḍācolī ca ṭhiṇṭhinī / bhālukir nāgadevaśca khaṇḍī kāpālikas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यादयो महासिद्धा रसभोगप्रसादतः । खण्डयित्वा कालदण्डं त्रिलोक्यां विचरन्ति ते
ityādayo mahāsiddhā rasabhogaprasādataḥ / khaṇḍayitvā kāladaṇḍaṃ trilokyāṃ vicaranti te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति
iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः किंविशिष्टाः तनुं प्राप्ताः शरीरं ग्रहीतारः
punaḥ kiṃviśiṣṭāḥ tanuṃ prāptāḥ śarīraṃ grahītāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंविशिष्टां तनुं हरगौरीसृष्टिजां हरो महादेवः गौरी पार्वती तयोः सृष्टिः सर्जनं मैथुनसंयोगस् तज्जाता पुत्रा एवेत्यर्थः
kiṃviśiṣṭāṃ tanuṃ haragaurīsṛṣṭijāṃ haro mahādevaḥ gaurī pārvatī tayoḥ sṛṣṭiḥ sarjanaṃ maithunasaṃyogas tajjātā putrā evetyarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर्येषां मन्त्रगणाः किंकराः मन्त्रसमूहा आज्ञाकरा इत्यर्थः
punaryeṣāṃ mantragaṇāḥ kiṃkarāḥ mantrasamūhā ājñākarā ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वसाधनं शरीरं मत्वाभिमतं दिशति भो जनाः सदा सर्वस्मिन् काले अहर्निशं यतनीयम् किं कृत्वा धनशरीरभोगान् अनित्यान् नश्वरान् मत्वा यतनीयम् इति
sarvasādhanaṃ śarīraṃ matvābhimataṃ diśati bho janāḥ sadā sarvasmin kāle aharniśaṃ yatanīyam kiṃ kṛtvā dhanaśarīrabhogān anityān naśvarān matvā yatanīyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं यथा शरीरं नित्यस्थायि भवति शरीरे नित्ये सर्वं नित्यम् इत्यर्थः
kiṃ yathā śarīraṃ nityasthāyi bhavati śarīre nitye sarvaṃ nityam ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य शरीरस्य नित्यस्य ज्ञानात् सर्वोत्कृष्टेनानेनैव शरीरं नित्यं भवेद् इत्यवबोधात् तस्यैवाभ्यासाच्च मुक्तिर् भवति
tasya śarīrasya nityasya jñānāt sarvotkṛṣṭenānenaiva śarīraṃ nityaṃ bhaved ityavabodhāt tasyaivābhyāsācca muktir bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्व सति स्थिरे देहे सति
kva sati sthire dehe sati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.