Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra 10

दत्तवान्सततं सौख्यं शुद्धेभ्यश्च खलं तथा । दुःखमृत्यप्यमात्मानः कोपस्य समकारकम्

dattavānsatataṃ saukhyaṃ śuddhebhyaśca khalaṃ tathā / duḥkhamṛtyapyamātmānaḥ kopasya samakārakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैक्रान्तादीनां रससंज्ञिकानां सत्त्वप्रशंसनम् आह वैक्रान्तमित्यादि

vaikrāntādīnāṃ rasasaṃjñikānāṃ sattvapraśaṃsanam āha vaikrāntamityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैक्रान्तकान्तसस्यकमाक्षिकविमलादयः शुद्धा अपि द्वन्द्वे न मिलन्ति

vaikrāntakāntasasyakamākṣikavimalādayaḥ śuddhā api dvandve na milanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैक्रान्तं वज्रभूमिजं रजः कान्तं चुम्बकं सस्यकश्चपलः माक्षिकं ताप्यं विमला रौप्यमाक्षिकम् इत्यादयो गन्धकादयश्चोपरसंज्ञका न मिलन्ति एकशरीरतां नाप्नुवन्ति

vaikrāntaṃ vajrabhūmijaṃ rajaḥ kāntaṃ cumbakaṃ sasyakaścapalaḥ mākṣikaṃ tāpyaṃ vimalā raupyamākṣikam ityādayo gandhakādayaścoparasaṃjñakā na milanti ekaśarīratāṃ nāpnuvanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व द्वन्द्वे उभयमेलापे

kva dvandve ubhayamelāpe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनस्तान् शुद्धानपि रसः सूतो न ग्रसति

punastān śuddhānapi rasaḥ sūto na grasati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैक्रान्तसत्वयोगमाह रसेत्यादि

vaikrāntasatvayogamāha rasetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्रसवैक्रान्तकं सत्त्वं हेम्ना समं स्वर्णेन समभागं द्वन्द्वान्वितं सत् द्वन्द्वमेलापकौषधसहितं सत् एवममुना विधानेन मिलति रसे इति शेषः

tadrasavaikrāntakaṃ sattvaṃ hemnā samaṃ svarṇena samabhāgaṃ dvandvānvitaṃ sat dvandvamelāpakauṣadhasahitaṃ sat evamamunā vidhānena milati rase iti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनस्तेन सत्वेन सह घनसत्वमभ्रसारं निर्व्यूढं निर्वाहितं सत् तेनोभयसत्वसंयोगेन रसः सूतो बन्धमुपयाति बन्धनमाप्नोति

punastena satvena saha ghanasatvamabhrasāraṃ nirvyūḍhaṃ nirvāhitaṃ sat tenobhayasatvasaṃyogena rasaḥ sūto bandhamupayāti bandhanamāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्वपातनविधानमाह वज्रेत्यादि

satvapātanavidhānamāha vajretyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृढाङ्गारैर् इति दृढकथनात् खदिरादीनां पूर्वोक्तत्वाद्भस्त्राद्वयेन च ध्माता सती वज्राभ्रकान्तसस्यकमाक्षिकप्रभृतिसकलधातूनां वज्रसंज्ञकं यदभ्रं तद्वज्राभ्रं कान्तं चुम्बकं सस्यकं चपला माक्षिकं स्वर्णमाक्षिकं इतिप्रभृतयः सकलधातवः सर्वोपरसास्तेषां पिण्डी सत्वं पातयति

dṛḍhāṅgārair iti dṛḍhakathanāt khadirādīnāṃ pūrvoktatvādbhastrādvayena ca dhmātā satī vajrābhrakāntasasyakamākṣikaprabhṛtisakaladhātūnāṃ vajrasaṃjñakaṃ yadabhraṃ tadvajrābhraṃ kāntaṃ cumbakaṃ sasyakaṃ capalā mākṣikaṃ svarṇamākṣikaṃ itiprabhṛtayaḥ sakaladhātavaḥ sarvoparasāsteṣāṃ piṇḍī satvaṃ pātayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिमत्त्वेन माक्षिकसत्वप्रशंसनम् आह हित्वेत्यादि

śaktimattvena mākṣikasatvapraśaṃsanam āha hitvetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माक्षिकसत्वं ताप्यसारं हित्वा त्यक्त्वा अन्येषां रसोपरसानां शक्तिः सामर्थ्यं नास्ति

mākṣikasatvaṃ tāpyasāraṃ hitvā tyaktvā anyeṣāṃ rasoparasānāṃ śaktiḥ sāmarthyaṃ nāsti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंभूता शक्तिः लोहघ्नीति लोहान् हन्तीति विग्रहः

kiṃbhūtā śaktiḥ lohaghnīti lohān hantīti vigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनस्तावत्सत्त्वं न पतति यावद्भस्त्रा अन्ते सत्वसमीपे न आह्रीयेत न प्राप्येत तस्मादल्पेनाग्निना सत्वाप्रवृत्तिरित्यर्थः

punastāvatsattvaṃ na patati yāvadbhastrā ante satvasamīpe na āhrīyeta na prāpyeta tasmādalpenāgninā satvāpravṛttirityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माक्षिकसत्वम् उदास्यान्यसत्वप्रवृत्तिम् आह रक्तमित्यादि

mākṣikasatvam udāsyānyasatvapravṛttim āha raktamityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तं लोहितं नागसमं सीसकतुल्यं मृदु कोमलं एवंविधं सत्वं यस्माद्धेतोर् माक्षिकात् पतति ताप्यात् निर्गच्छति तद्वत्तस्माद्धेतोर् वा तस्माद्विधानतः गन्धाश्मनो गन्धकस्य यत्नेन मृदुभावं कार्यं यथा गन्धकोऽपि मृदुर्भवतीत्यर्थः

raktaṃ lohitaṃ nāgasamaṃ sīsakatulyaṃ mṛdu komalaṃ evaṃvidhaṃ satvaṃ yasmāddhetor mākṣikāt patati tāpyāt nirgacchati tadvattasmāddhetor vā tasmādvidhānataḥ gandhāśmano gandhakasya yatnena mṛdubhāvaṃ kāryaṃ yathā gandhako'pi mṛdurbhavatītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माक्षिकसत्वविधानमाह लवणेत्यादि

mākṣikasatvavidhānamāha lavaṇetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माक्षिकं ताप्यं लवणाम्लेन लवणं मुख्यत्वात् ग्रन्थान्तरसाम्याच्च सैन्धवं अम्लो जम्बीरादिः तेन मर्दितं पुनरम्लेन जम्बीरादिना विधिना उक्तरीत्या पुटितं वह्नौ प्रतापितं सत् मुञ्चति पूर्वश्लोकसंबन्धात् सत्त्वं इति शेषः

mākṣikaṃ tāpyaṃ lavaṇāmlena lavaṇaṃ mukhyatvāt granthāntarasāmyācca saindhavaṃ amlo jambīrādiḥ tena marditaṃ punaramlena jambīrādinā vidhinā uktarītyā puṭitaṃ vahnau pratāpitaṃ sat muñcati pūrvaślokasaṃbandhāt sattvaṃ iti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं पतितं सत्वं ग्राह्यम्

itthaṃ patitaṃ satvaṃ grāhyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लवणाम्लेन गन्धकमपि मृदु स्यात्

lavaṇāmlena gandhakamapi mṛdu syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तु पुनः सोष्णे आयसपात्रे वह्नौ तापिते लोहपात्रे पिष्टिका भवति रक्तवर्णरजोरूपेत्य् अर्थः

tu punaḥ soṣṇe āyasapātre vahnau tāpite lohapātre piṣṭikā bhavati raktavarṇarajorūpety arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुत्थादीनां सत्वपातनमाह तुत्थादित्यादि

tutthādīnāṃ satvapātanamāha tutthādityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुत्थात् तुत्थं शिखिग्रीवं तस्मात् ताप्यजसममिति माक्षिकसत्ववत् माक्षिकसत्वविधानेनास्य सत्वपात इत्यर्थः

tutthāt tutthaṃ śikhigrīvaṃ tasmāt tāpyajasamamiti mākṣikasatvavat mākṣikasatvavidhānenāsya satvapāta ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समसृष्टं समं ताप्येन तुल्यं वर्णमार्दवाभ्यां सृष्टं कथितमित्यर्थः

samasṛṣṭaṃ samaṃ tāpyena tulyaṃ varṇamārdavābhyāṃ sṛṣṭaṃ kathitamityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंविधं तुत्थकसत्वं पतति

evaṃvidhaṃ tutthakasatvaṃ patati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्रकेत्यादि अभ्रकं प्रतीतं वैक्रान्तं रसवैक्रान्तं कान्तं चुम्बकं इतिप्रभृतीनाम् इत्यादीनां तत्त्वं पत्रसत्वपातनयोगे लोहनिभं मुण्डवर्णम् इत्यर्थः

abhraketyādi abhrakaṃ pratītaṃ vaikrāntaṃ rasavaikrāntaṃ kāntaṃ cumbakaṃ itiprabhṛtīnām ityādīnāṃ tattvaṃ patrasatvapātanayoge lohanibhaṃ muṇḍavarṇam ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्माक्षिकविधानान्तरम् आह स्त्रीत्यादि । ताप्यं स्त्रीवज्रीदुग्धभावितं स्त्री नारी वज्री सेहुण्डः तयोर्दुग्धं तेन भावितं घर्मपुटितं कुर्यात्

punarmākṣikavidhānāntaram āha strītyādi / tāpyaṃ strīvajrīdugdhabhāvitaṃ strī nārī vajrī sehuṇḍaḥ tayordugdhaṃ tena bhāvitaṃ gharmapuṭitaṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनरेरण्डस्नेहेन शतं शतवारं भावितं च कुर्यात्

punareraṇḍasnehena śataṃ śatavāraṃ bhāvitaṃ ca kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो वारैस्त्रिभिरेव ध्मातं सत् हैमं स्वर्णमाक्षिकं तस्येदं हैमं सत्वं शुल्बसमं ताम्रनिभं भवति रञ्जकं रसे रागदायी स्यात्कनकेऽपि च

tato vāraistribhireva dhmātaṃ sat haimaṃ svarṇamākṣikaṃ tasyedaṃ haimaṃ satvaṃ śulbasamaṃ tāmranibhaṃ bhavati rañjakaṃ rase rāgadāyī syātkanake'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विध्यन्तरमाह कदलीत्यादि

vidhyantaramāha kadalītyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताप्यं माक्षिकं कदलीरसशतभावितमध्वैरण्डतैलपरिपक्वम् इति प्रथमं रम्भाद्रवेण शतवारं भावितं पश्चात् मध्वैरण्डतैलाभ्यां सह परिपक्वं सम्यक् पाचितं सत् सत्वं मुञ्चति

tāpyaṃ mākṣikaṃ kadalīrasaśatabhāvitamadhvairaṇḍatailaparipakvam iti prathamaṃ rambhādraveṇa śatavāraṃ bhāvitaṃ paścāt madhvairaṇḍatailābhyāṃ saha paripakvaṃ samyak pācitaṃ sat satvaṃ muñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैः कृत्वा त्रिसंतापैः त्रिवारं धमनैः

kaiḥ kṛtvā trisaṃtāpaiḥ trivāraṃ dhamanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं रसकं खर्परकमपि सत्वं मुञ्चतीति

evaṃ rasakaṃ kharparakamapi satvaṃ muñcatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्वपातने पिण्डीमाह ऊर्णेत्यादि

satvapātane piṇḍīmāha ūrṇetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्णा इति ऊर्णा मेषरोम टङ्कणं सौभाग्यं गुडः प्रतीतः पुरो गुग्गुलुः लाक्षा जतु सर्जरसो रालः एतैः किंविशिष्टैः सर्वधातुभिः रसोपरसैर्वा स्वर्णादिभिः सह पिष्टैः पेषितैः पुनः छागीक्षीरेण अजापयसा कृता या पिण्डी सा सत्वविधौ सत्वपातनकर्मणि शस्ता प्रधाना

ūrṇā iti ūrṇā meṣaroma ṭaṅkaṇaṃ saubhāgyaṃ guḍaḥ pratītaḥ puro gugguluḥ lākṣā jatu sarjaraso rālaḥ etaiḥ kiṃviśiṣṭaiḥ sarvadhātubhiḥ rasoparasairvā svarṇādibhiḥ saha piṣṭaiḥ peṣitaiḥ punaḥ chāgīkṣīreṇa ajāpayasā kṛtā yā piṇḍī sā satvavidhau satvapātanakarmaṇi śastā pradhānā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धातुरसोपरसानां सत्वं पातयत्येवेति

dhāturasoparasānāṃ satvaṃ pātayatyeveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.