Govindbhagavatpada: Rasahrdayatantra 3

सुधाकरग्राससत्त्वं पद्माकरसुखावहम् । तथा विभूतयश्चास्य सज्जनानन्दकारकाः

sudhākaragrāsasattvaṃ padmākarasukhāvaham / tathā vibhūtayaścāsya sajjanānandakārakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन पद्येन ग्रन्थस्य गुणाधिक्यं संमतत्वं च वर्णयन्नाह घनेत्यादि

anena padyena granthasya guṇādhikyaṃ saṃmatatvaṃ ca varṇayannāha ghanetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये एवंविधाः पुरुषास्ते कृपणा एव

ye evaṃvidhāḥ puruṣāste kṛpaṇā eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टाः घनरहितबीजचारणसम्प्राप्तदलादिद्रव्यकृतकृत्याः घनेनाभ्रकेण रहितं वर्जितं यद् बीजचारणम् अन्यधात्वादीनां बीजकवलनं तेन यत्प्राप्तं दलादिद्रव्यं पत्त्ररञ्जनवर्णवृद्धितारकृष्टी मेलापकादिकं वस्तु तेन ये कृतकृत्याः पूर्णाः आत्मानं मन्यन्ते इत्यध्याहारः

kiṃviśiṣṭāḥ ghanarahitabījacāraṇasamprāptadalādidravyakṛtakṛtyāḥ ghanenābhrakeṇa rahitaṃ varjitaṃ yad bījacāraṇam anyadhātvādīnāṃ bījakavalanaṃ tena yatprāptaṃ dalādidravyaṃ pattrarañjanavarṇavṛddhitārakṛṣṭī melāpakādikaṃ vastu tena ye kṛtakṛtyāḥ pūrṇāḥ ātmānaṃ manyante ityadhyāhāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंविशिष्टाः कृपणाः समुद्रं प्राप्य रत्नाकरं लब्ध्वा वराटिकालाभसंतुष्टाः कपर्दिकालाभेन संतुष्टिं प्राप्तः दरिद्रभावादिति भावः

kiṃviśiṣṭāḥ kṛpaṇāḥ samudraṃ prāpya ratnākaraṃ labdhvā varāṭikālābhasaṃtuṣṭāḥ kapardikālābhena saṃtuṣṭiṃ prāptaḥ daridrabhāvāditi bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा एवंविधाः कृपणा इदं शास्त्रं रत्नाकररूपं बहुरत्नं प्राप्य दलादिद्रव्येण कृतकृत्याः

tathā evaṃvidhāḥ kṛpaṇā idaṃ śāstraṃ ratnākararūpaṃ bahuratnaṃ prāpya dalādidravyeṇa kṛtakṛtyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रसमुद्रयोर् गुणरत्नैः साम्यं वराटिकादलादिर्द्रव्ययोः साम्यं तुच्छतया यत उभाव् अपि निकृष्टाव् एव

śāstrasamudrayor guṇaratnaiḥ sāmyaṃ varāṭikādalādirdravyayoḥ sāmyaṃ tucchatayā yata ubhāv api nikṛṣṭāv eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत एतच्छास्त्रं बहुप्रदं मुद्रिकावेधस्पर्शवेधधूमवेधशब्दवेधधाम्यवेधाधाम्यधातुवेधप्रदत्वात्

yata etacchāstraṃ bahupradaṃ mudrikāvedhasparśavedhadhūmavedhaśabdavedhadhāmyavedhādhāmyadhātuvedhapradatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनरत्र ग्रन्थे गुणाधिक्यशतं च वर्णयन्नाहान्ये इत्यादि

punaratra granthe guṇādhikyaśataṃ ca varṇayannāhānye ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर् इत्य् अप्रथमविशेषणयोर् इति प्रसादः

punar ity aprathamaviśeṣaṇayor iti prasādaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र पुनर्विशेषणे

atra punarviśeṣaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ये पूर्वेभ्यो महान्तो वर्तन्ते

anye pūrvebhyo mahānto vartante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कुर्वन्तः परामृतं लब्धवन्तः सन्त अमरा जाता मरणरहिता जीवन्मुक्ता जाता इत्यर्थः

kiṃ kurvantaḥ parāmṛtaṃ labdhavantaḥ santa amarā jātā maraṇarahitā jīvanmuktā jātā ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परं च तदमृतं चेति समासः मोक्षम् इत्यर्थः

paraṃ ca tadamṛtaṃ ceti samāsaḥ mokṣam ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कृत्वा लक्ष्मीकरिराजकौस्तुभादीनि अवधीर्य अवहेलनं विधाय लक्ष्मीर्हरिप्रिया करिराज ऐरावत इन्द्रवारणः कौस्तुभो हरेर्मणिः इत्यादीनि चतुर्दशरत्नानि

kiṃ kṛtvā lakṣmīkarirājakaustubhādīni avadhīrya avahelanaṃ vidhāya lakṣmīrharipriyā karirāja airāvata indravāraṇaḥ kaustubho harermaṇiḥ ityādīni caturdaśaratnāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सताम् अयमेव स्वभावः दरिद्राणां कृपणानां पूर्ववत्

satām ayameva svabhāvaḥ daridrāṇāṃ kṛpaṇānāṃ pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एवैतच्छास्त्रं कृपणमहतां निकषरूपम्

ata evaitacchāstraṃ kṛpaṇamahatāṃ nikaṣarūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वोत्कृष्टत्वेन गगनग्राससाधनम् आह क्षारेत्यादि

sarvotkṛṣṭatvena gaganagrāsasādhanam āha kṣāretyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुद्बोधो रसराजस्य जायते इति शेषः

kṣudbodho rasarājasya jāyate iti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैः कृत्वा क्षारौषधिपट्वम्लैः क्षारौषधयो ऽहिमारादयः पटु सैन्धवम् अम्लम् अम्लवेतसादि एतैः क्षुदुत्पत्तिर् भवेद् इत्यर्थः

kaiḥ kṛtvā kṣārauṣadhipaṭvamlaiḥ kṣārauṣadhayo 'himārādayaḥ paṭu saindhavam amlam amlavetasādi etaiḥ kṣudutpattir bhaved ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षारौषधयो यथा । अहिमारमपामार्गे तण्डुलीयकसंयुतम् । स्नुह्यर्ककरवीरं च लाङ्गलीक्षीरकन्दौ

kṣārauṣadhayo yathā / ahimāramapāmārge taṇḍulīyakasaṃyutam / snuhyarkakaravīraṃ ca lāṅgalīkṣīrakandau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्कोटीं कञ्चुकीं तुम्बां पलाशं चाग्निमन्थकम् । करीरं चित्रकं शिग्रुं वरुणं वेतसं वटम्

karkoṭīṃ kañcukīṃ tumbāṃ palāśaṃ cāgnimanthakam / karīraṃ citrakaṃ śigruṃ varuṇaṃ vetasaṃ vaṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पटोल्यर्जुनकूष्माण्डकदलीवज्रकन्दकम् । अश्वत्थं सूरणं जालीं दहेत् कन्दान् अनेकशः

paṭolyarjunakūṣmāṇḍakadalīvajrakandakam / aśvatthaṃ sūraṇaṃ jālīṃ dahet kandān anekaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्धूमेन सर्वांश्च देवदालीं दहेत्तथा । औषधिक्षारनामासौ गणस्तु परिकीर्तितः

antardhūmena sarvāṃśca devadālīṃ dahettathā / auṣadhikṣāranāmāsau gaṇastu parikīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्लं यथा । अम्लवेतसजम्बीरं लकुचं बीजपूरकम् । चाङ्गेरी चणकाम्लं च नारङ्गं तित्तिडी तथा

amlaṃ yathā / amlavetasajambīraṃ lakucaṃ bījapūrakam / cāṅgerī caṇakāmlaṃ ca nāraṅgaṃ tittiḍī tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्बष्ठा करमर्दश्च कपित्थः करणादिकः । पञ्चाम्लसंयुतो वा स्यादम्लवर्गः प्रकीर्तितः

ambaṣṭhā karamardaśca kapitthaḥ karaṇādikaḥ / pañcāmlasaṃyuto vā syādamlavargaḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चणकाम्लं च सर्वेषाम् एकमेव प्रशस्यते । अम्लवेतसमेकं वा सर्वेषामुत्तमोत्तमम्

caṇakāmlaṃ ca sarveṣām ekameva praśasyate / amlavetasamekaṃ vā sarveṣāmuttamottamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येतैः क्षारौषधिपट्वम्लैः क्षुद्बोधो भवेत् रागबन्धने च भवेतां रागो रञ्जनं बन्धनं पूर्वम् उपवर्णितम्

ityetaiḥ kṣārauṣadhipaṭvamlaiḥ kṣudbodho bhavet rāgabandhane ca bhavetāṃ rāgo rañjanaṃ bandhanaṃ pūrvam upavarṇitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतो हेतोः एतैः पूर्वोक्तैः करणरूपैः स्वेदात्

kuto hetoḥ etaiḥ pūrvoktaiḥ karaṇarūpaiḥ svedāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनरिति विशेषणे

punariti viśeṣaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षच्छेदः रसपक्षापकर्तनं यथा स्थिरो भवति द्रव्यत्वं गुणवत्त्वं वा गगनमभ्रकं विना न भवतीत्यर्थः

pakṣacchedaḥ rasapakṣāpakartanaṃ yathā sthiro bhavati dravyatvaṃ guṇavattvaṃ vā gaganamabhrakaṃ vinā na bhavatītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यत्वम् अभ्रकेणाहाभ्रकजीर्ण इत्यादि

dravyatvam abhrakeṇāhābhrakajīrṇa ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलरहिते अतिक्षुद्बोधे षण्ढता भवेत्

balarahite atikṣudbodhe ṣaṇḍhatā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा । शीतत्वान्मर्दनाभावाल् लोहाशुद्धस्य जारणात् । विडप्रभूतदानाद् वा भुङ्क्ते जीर्णादजीर्णगः

yathā / śītatvānmardanābhāvāl lohāśuddhasya jāraṇāt / viḍaprabhūtadānād vā bhuṅkte jīrṇādajīrṇagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यग्नितो निराहारात् क्रामणारहितस्य च । इत्येता विक्रिया ज्ञेया अष्टभिः षण्ढतां व्रजेत्

atyagnito nirāhārāt krāmaṇārahitasya ca / ityetā vikriyā jñeyā aṣṭabhiḥ ṣaṇḍhatāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो रसोऽष्टसंस्कारानन्तरम् अभ्रकजीर्णः कर्तव्यः यतोऽभ्रकजीर्णं बलवान् भवति

ato raso'ṣṭasaṃskārānantaram abhrakajīrṇaḥ kartavyaḥ yato'bhrakajīrṇaṃ balavān bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्रकजीर्णे ग्रासन्याये न जारितं यस्मिन् स तथोक्तः

abhrakajīrṇe grāsanyāye na jāritaṃ yasmin sa tathoktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याभ्रजारणायोग्यस्य रसस्य चारणे केवलकवलने एते प्रोक्ताः

tasyābhrajāraṇāyogyasya rasasya cāraṇe kevalakavalane ete proktāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते के संधानवासनौषधिनिर्मुखसमुखा एव महायोगाः महद्द्रव्यत्वकारकाः संधानं सर्वधान्यानाम् अष्टौषध्यादीनां च संधानं यथा सर्वधान्यानि निक्षिप्य आरनालं तु कारयेत्

ete ke saṃdhānavāsanauṣadhinirmukhasamukhā eva mahāyogāḥ mahaddravyatvakārakāḥ saṃdhānaṃ sarvadhānyānām aṣṭauṣadhyādīnāṃ ca saṃdhānaṃ yathā sarvadhānyāni nikṣipya āranālaṃ tu kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सपत्त्रमूलसंयुक्ता औषधीस्तत्र निःक्षिपेत्

sapattramūlasaṃyuktā auṣadhīstatra niḥkṣipet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षितिकासीससामुद्रसिन्धुत्र्युषणराजिकैः । संयुक्तं कारयेत्तत्तु सोष्मे सप्ताहसंस्थितम्

kṣitikāsīsasāmudrasindhutryuṣaṇarājikaiḥ / saṃyuktaṃ kārayettattu soṣme saptāhasaṃsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चारनालसंयुक्तं ताम्रभाण्डे तु संधयेत् । इत्यभ्रकचारणार्थं संधानम्

taccāranālasaṃyuktaṃ tāmrabhāṇḍe tu saṃdhayet / ityabhrakacāraṇārthaṃ saṃdhānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनौषध्यो यथा । विज्ञेयमौषधीवर्गं यथा शास्त्रैरुदाहृतम् । जलजं स्थलजं चैव सम्यक् ज्ञात्वा तु कारयेत्

vāsanauṣadhyo yathā / vijñeyamauṣadhīvargaṃ yathā śāstrairudāhṛtam / jalajaṃ sthalajaṃ caiva samyak jñātvā tu kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलजा उत्पली पद्मा स्थलजा च प्रसारिणी । जालिनी अभ्रचन्द्रा च चित्रपर्णी त्रिपर्णिका । रसचन्द्रौकसश् चैव तथा च जलमूलकः । समङ्गा वारिभूता च अपामार्गो जलोद्भवा

jalajā utpalī padmā sthalajā ca prasāriṇī / jālinī abhracandrā ca citraparṇī triparṇikā / rasacandraukasaś caiva tathā ca jalamūlakaḥ / samaṅgā vāribhūtā ca apāmārgo jalodbhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजमारी उपाम्बुश्च कुम्भिका जलपिप्पली । जलपूर्वाम्बुसीता च कुमारी नागिनी तथा

ajamārī upāmbuśca kumbhikā jalapippalī / jalapūrvāmbusītā ca kumārī nāginī tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सितजङ्घा स्वरश्चैव तथा सर्पः सुगन्धिका । वृद्धा च बृहती तद्वन्मूर्तिर् मार्जारपादिका

sitajaṅghā svaraścaiva tathā sarpaḥ sugandhikā / vṛddhā ca bṛhatī tadvanmūrtir mārjārapādikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा जलचकोरी च मीनाक्षी अहिलोचना । जयांविच वराही च अपत्त्रा ईश्वरी तथा

tathā jalacakorī ca mīnākṣī ahilocanā / jayāṃvica varāhī ca apattrā īśvarī tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्कुरी हलिनी चैव बृहती वज्रकन्दकम् । मुसली वनमाला च विदारी मोहिनी तथा

kurkurī halinī caiva bṛhatī vajrakandakam / musalī vanamālā ca vidārī mohinī tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माण्डूकी लवणा चैव उग्रा च उत्तमा तथा । शिखिपादी कपोती च नन्दिनी वृश्चिकालिका । हंसपादी शिखा चैव सारिवा वायसी तथा । दन्ती गोजिह्विका चैव गरुडी हेमपुष्पिका

māṇḍūkī lavaṇā caiva ugrā ca uttamā tathā / śikhipādī kapotī ca nandinī vṛścikālikā / haṃsapādī śikhā caiva sārivā vāyasī tathā / dantī gojihvikā caiva garuḍī hemapuṣpikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समङ्गा जलजा चैव मांसी पाषाणभेदिका । अलम्बुषा मेघनादा शुकनादा कपोतिकी

samaṅgā jalajā caiva māṃsī pāṣāṇabhedikā / alambuṣā meghanādā śukanādā kapotikī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरिका तुलसी धान्या मेषिका च वनार्जका । वाराही चणकायासी तथा च अपराजिता

kṣīrikā tulasī dhānyā meṣikā ca vanārjakā / vārāhī caṇakāyāsī tathā ca aparājitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुःषष्टिगणो ह्य् एष औषधीनां प्रकीर्तितः । षष्ठाष्टकप्रयोगेन अवस्थां नैव कारयेत्

catuḥṣaṣṭigaṇo hy eṣa auṣadhīnāṃ prakīrtitaḥ / ṣaṣṭhāṣṭakaprayogena avasthāṃ naiva kārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयमोषधीगणः संधाने ऽपि योज्यः

ayamoṣadhīgaṇaḥ saṃdhāne 'pi yojyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संधानं च वासनौषधयश्च ताभिः कृत्वा ये निर्मुखसमुखा एव योगाः अकृतमुखकृतमुखा इत्यर्थः

saṃdhānaṃ ca vāsanauṣadhayaśca tābhiḥ kṛtvā ye nirmukhasamukhā eva yogāḥ akṛtamukhakṛtamukhā ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मुखत्वेनाभ्रकचारणोपायमाह निश्चन्द्रिकम् इत्यादि

nirmukhatvenābhrakacāraṇopāyamāha niścandrikam ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हि निश्चितं यद्गगनमभ्रकं निश्चन्द्रिकं चन्द्ररहितं भवति वज्रसंज्ञकम् इत्यर्थः तद्गगनं रुचिरैर् निर्दोषैर् मनोरमैर् विविधैः क्षाराम्लैर् भावितं प्लावितं कार्यं क्षारा यवक्षारस्वर्जिक्षारटङ्कणक्षारादयो ऽम्ला अम्लवेतसजम्बीराद्याः पूर्वोक्ताः

hi niścitaṃ yadgaganamabhrakaṃ niścandrikaṃ candrarahitaṃ bhavati vajrasaṃjñakam ityarthaḥ tadgaganaṃ rucirair nirdoṣair manoramair vividhaiḥ kṣārāmlair bhāvitaṃ plāvitaṃ kāryaṃ kṣārā yavakṣārasvarjikṣāraṭaṅkaṇakṣārādayo 'mlā amlavetasajambīrādyāḥ pūrvoktāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु क्षारा रुचिराः कथं भवन्ति उच्यते यथा सर्जिकाचूर्णभागैकं विंशद्भागं जलस्य च

nanu kṣārā rucirāḥ kathaṃ bhavanti ucyate yathā sarjikācūrṇabhāgaikaṃ viṃśadbhāgaṃ jalasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावत्क्वाथ्यं क्षिपेद् भाण्डे यावत्फेनं सितं भवेत्

tāvatkvāthyaṃ kṣiped bhāṇḍe yāvatphenaṃ sitaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीणे क्षीणे जलं दत्त्वा श्वेतफेनं च गृह्यते

kṣīṇe kṣīṇe jalaṃ dattvā śvetaphenaṃ ca gṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा तु डेकयन्त्रेण द्रावयेदग्नियोगतः

tadā tu ḍekayantreṇa drāvayedagniyogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिःसप्तवारं कर्तव्यं द्रावणं मूत्रसंयुतम्

triḥsaptavāraṃ kartavyaṃ drāvaṇaṃ mūtrasaṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्जिकाक्षारनामायं द्रावणे परमो मतः

svarjikākṣāranāmāyaṃ drāvaṇe paramo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति विशेषविधिः

iti viśeṣavidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमत्युत्तमाः क्षाराः स्युः सम्पक्वाः हिमाः

evamatyuttamāḥ kṣārāḥ syuḥ sampakvāḥ himāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः सृष्टित्रयनीरकणातुम्बरुरसमर्दितं गोऽजाविनारीणां मूत्रं शुक्रं च शोणितं सृष्टित्रयं नीरकणा जलपिप्पली पटुरिति लोके तुम्बुरु प्रतीतं जलकणा च तुम्बरुश्च अनयो रसः सृष्टित्रयं च जलकणातुम्बरुरसश्च ताभ्यां मर्दनं कार्यम्

punaḥ sṛṣṭitrayanīrakaṇātumbarurasamarditaṃ go'jāvinārīṇāṃ mūtraṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ sṛṣṭitrayaṃ nīrakaṇā jalapippalī paṭuriti loke tumburu pratītaṃ jalakaṇā ca tumbaruśca anayo rasaḥ sṛṣṭitrayaṃ ca jalakaṇātumbarurasaśca tābhyāṃ mardanaṃ kāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसः पारदः निर्मुखोऽपि एवंविधं गगनं चरति ग्रासीकरोति

rasaḥ pāradaḥ nirmukho'pi evaṃvidhaṃ gaganaṃ carati grāsīkaroti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणं ग्रन्थान्तरेऽस्ति । दुग्धत्रयं कुमार्यम्बु गङ्गापुत्रं त्रिमूत्रकम् । वटशुङ्गमजारक्तम् एभिर् अभ्रं सुमर्दितम्

karaṇaṃ granthāntare'sti / dugdhatrayaṃ kumāryambu gaṅgāputraṃ trimūtrakam / vaṭaśuṅgamajāraktam ebhir abhraṃ sumarditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतधा पुटितं चापि जायते पद्मरागवत् । निश्चन्द्रिकं मृतं त्व् अभ्रं वृद्धदेहे रसायनम्

śatadhā puṭitaṃ cāpi jāyate padmarāgavat / niścandrikaṃ mṛtaṃ tv abhraṃ vṛddhadehe rasāyanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामिनीमददर्पघ्नं शस्तं पुंस्त्वोपघातिनाम् । इति

kāminīmadadarpaghnaṃ śastaṃ puṃstvopaghātinām / iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधानान्तरमाह यवेत्यादि

vidhānāntaramāha yavetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनरभ्रकं यवचिञ्चिकाम्बुपुटितं कार्यं यवचिञ्चिका प्रतीता यवचिञ्चिकेति लोके तस्या अम्बुद्रवः तेन पुटितम् आतपयोगेन भावितम्

punarabhrakaṃ yavaciñcikāmbupuṭitaṃ kāryaṃ yavaciñcikā pratītā yavaciñciketi loke tasyā ambudravaḥ tena puṭitam ātapayogena bhāvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनस्तन्मूलशतावरीगदाकुलितं कार्यं तस्या यवचिञ्चिकाया मूलं तन्मूलं शतावरी शतपाद् गदः कुष्ठः एतैर् आकुलं व्याप्तं परिप्लुतम्

punastanmūlaśatāvarīgadākulitaṃ kāryaṃ tasyā yavaciñcikāyā mūlaṃ tanmūlaṃ śatāvarī śatapād gadaḥ kuṣṭhaḥ etair ākulaṃ vyāptaṃ pariplutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा सरसौषधाभावस् तदायं विधिः यथा । शुष्कद्रव्यम् उपादाय स्वरसानाम् असंभवे । वारिण्यष्टगुणे साध्यं ग्राह्यं पादावशेषितम्

yadā sarasauṣadhābhāvas tadāyaṃ vidhiḥ yathā / śuṣkadravyam upādāya svarasānām asaṃbhave / vāriṇyaṣṭaguṇe sādhyaṃ grāhyaṃ pādāvaśeṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर् घनरवशिग्रुपुनर्नवरसभावितं कार्यं घनरवस् तण्डुलीयकः शिग्रु सौभाञ्जनं सुहिजना इति लोके पुनर्नवा वर्षाभूः प्रतीता एतेषां रसेन भावितं परिप्लुतम् आतपयोगेन शोष्यम् इत्यर्थः

punar ghanaravaśigrupunarnavarasabhāvitaṃ kāryaṃ ghanaravas taṇḍulīyakaḥ śigru saubhāñjanaṃ suhijanā iti loke punarnavā varṣābhūḥ pratītā eteṣāṃ rasena bhāvitaṃ pariplutam ātapayogena śoṣyam ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंविधम् अभ्रं रसश् चरति

evaṃvidham abhraṃ rasaś carati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मुखेन भावनाशब्देन शतवारं ज्ञातव्यं ग्रन्थान्तरसाम्यात्

nirmukhena bhāvanāśabdena śatavāraṃ jñātavyaṃ granthāntarasāmyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र विशेषः

atra viśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोमवल्लीरसे पिष्ट्वा दापयेच्च पुटत्रयम् । सोमवल्लीरसेनैव सप्त वारांश्च भावयेत्

somavallīrase piṣṭvā dāpayecca puṭatrayam / somavallīrasenaiva sapta vārāṃśca bhāvayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दापयेन्मृन्मये भाण्डे रसेन संयुतम् । मूलं तु शरपुङ्खाया गव्यक्षीरेण घर्षयेत् । कल्केन मेलयेत् सूतं गगनं तदधऊर्ध्वगम्

dāpayenmṛnmaye bhāṇḍe rasena saṃyutam / mūlaṃ tu śarapuṅkhāyā gavyakṣīreṇa gharṣayet / kalkena melayet sūtaṃ gaganaṃ tadadhaūrdhvagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थापयेद्रवितापे तु निर्मुखो ग्रसते क्षणात् । जायते पिष्टिका शीघ्रं नात्र कार्या विचारणा

sthāpayedravitāpe tu nirmukho grasate kṣaṇāt / jāyate piṣṭikā śīghraṃ nātra kāryā vicāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच्च । तिलपर्णीरसं नीत्वा गगनं तेन भावयेत् । मर्दनाज्जायते पिष्टी नात्र कार्या विचारणा

anyacca / tilaparṇīrasaṃ nītvā gaganaṃ tena bhāvayet / mardanājjāyate piṣṭī nātra kāryā vicāraṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यच्च । मुण्डीनिर्यासके नागं बहुशस्तु निषेचयेत् । तेनाभ्रकं तु संयोज्य भूयो भूयः पटे दहेत्

anyacca / muṇḍīniryāsake nāgaṃ bahuśastu niṣecayet / tenābhrakaṃ tu saṃyojya bhūyo bhūyaḥ paṭe dahet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रकार्द्रकमूलानाम् एकैकेन तु सप्तधा । प्लावितव्यं प्रयत्नेन गन्धकाभ्रकचूर्णकम्

citrakārdrakamūlānām ekaikena tu saptadhā / plāvitavyaṃ prayatnena gandhakābhrakacūrṇakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागमुण्डीरसाक्षिप्तं रसलुङ्गाम्लभावितम् । षोडशांशेन दातव्यं दोलायन्त्रे चरेद्रसः

nāgamuṇḍīrasākṣiptaṃ rasaluṅgāmlabhāvitam / ṣoḍaśāṃśena dātavyaṃ dolāyantre caredrasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति निर्मुखचारणम्

iti nirmukhacāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वर्णरूप्ययोरधिकारविशेषम् आहादाव् इत्यादि

svarṇarūpyayoradhikāraviśeṣam āhādāv ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततोऽनन्तरं हेम्नः स्वर्णस्य पिष्टीं खल्वे मृदितां वक्ष्यमाणेन इति शेषः

tato'nantaraṃ hemnaḥ svarṇasya piṣṭīṃ khalve mṛditāṃ vakṣyamāṇena iti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां पिष्टीं रसश्चरति

tāṃ piṣṭīṃ rasaścarati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कृत्वा पिष्टीं दद्यात् आदौ प्रथमतः सूतेश्वरे गगनमभ्रकं दत्त्वा

kiṃ kṛtvā piṣṭīṃ dadyāt ādau prathamataḥ sūteśvare gaganamabhrakaṃ dattvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेम्नोऽधिकारो दर्शितः

hemno'dhikāro darśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेमकर्मणि हेमैव तारकर्मणि तारमेव दद्यात्

hemakarmaṇi hemaiva tārakarmaṇi tārameva dadyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेम्नि विशेषः । स्वर्णं पञ्चविधं प्रोक्तं प्राकृतं सहजाग्निजम् । एतत्स्वर्णत्रयं चैव योज्यं षोडशवर्णकम्

hemni viśeṣaḥ / svarṇaṃ pañcavidhaṃ proktaṃ prākṛtaṃ sahajāgnijam / etatsvarṇatrayaṃ caiva yojyaṃ ṣoḍaśavarṇakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खनिजं रसवादोत्थं सुपत्त्रीकृतशोधितम् । तच्चतुर्दशवर्णाढ्यं मनुजानां रुजापहम्

khanijaṃ rasavādotthaṃ supattrīkṛtaśodhitam / taccaturdaśavarṇāḍhyaṃ manujānāṃ rujāpaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारेऽपि विशेषः । कैलासे सहजं रूप्यं खनिजं कृत्रिमं तथा । व्युत्क्रमेण गुणैः श्रेष्ठं नागोत्तीर्णे रसे हितम्

tāre'pi viśeṣaḥ / kailāse sahajaṃ rūpyaṃ khanijaṃ kṛtrimaṃ tathā / vyutkrameṇa guṇaiḥ śreṣṭhaṃ nāgottīrṇe rase hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तारमपि पूर्ववर्णं चार्यम्

tāramapi pūrvavarṇaṃ cāryam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिष्टीमर्दने पात्रौषधान्याह त्रुटिश इत्यादि

piṣṭīmardane pātrauṣadhānyāha truṭiśa ityādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्रहेमलोहादीनि अभ्रमभ्रकं प्रतीतं हेम कनकं तदेव लोहः अभ्रकं च हेमलोहश्च ताव् आदी यस्य तत्

abhrahemalohādīni abhramabhrakaṃ pratītaṃ hema kanakaṃ tadeva lohaḥ abhrakaṃ ca hemalohaśca tāv ādī yasya tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवंविधं द्रव्यं क्षितिखगवेतसबीजपूराम्लैः क्षितिश्च खगश् च वेतसं च बीजपूरश् च क्षितिखगबीजपूराः बीजपूरो मातुलुङ्गः तेषां त्रयाणामम्लाः तैर् मृदितं घर्षितं सत् रसेन्द्रश् चरति

evaṃvidhaṃ dravyaṃ kṣitikhagavetasabījapūrāmlaiḥ kṣitiśca khagaś ca vetasaṃ ca bījapūraś ca kṣitikhagabījapūrāḥ bījapūro mātuluṅgaḥ teṣāṃ trayāṇāmamlāḥ tair mṛditaṃ gharṣitaṃ sat rasendraś carati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कृत्वा मृदितं त्रुटिशो ऽल्पमात्रं दत्त्वा

kiṃ kṛtvā mṛditaṃ truṭiśo 'lpamātraṃ dattvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मिन् सारे खल्वे

kasmin sāre khalve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सारस्य तीक्ष्णजातस्यायं सारस्तस्मिन्नेवंविधे

sārasya tīkṣṇajātasyāyaṃ sārastasminnevaṃvidhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सारे विशेषः । मुण्डं तीक्ष्णं तथा कान्तं भेदास्तस्य त्रयोदश । मृदु कुण्ठं च कडारं त्रिविधं मुण्डमुच्यते

sāre viśeṣaḥ / muṇḍaṃ tīkṣṇaṃ tathā kāntaṃ bhedāstasya trayodaśa / mṛdu kuṇṭhaṃ ca kaḍāraṃ trividhaṃ muṇḍamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खरसारं च हन्नालं तारावर्तं विडं तथा । काललोहं गजाख्यं च षड्विधं तीक्ष्णमुच्यते

kharasāraṃ ca hannālaṃ tārāvartaṃ viḍaṃ tathā / kālalohaṃ gajākhyaṃ ca ṣaḍvidhaṃ tīkṣṇamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कान्तं लोहं चतुर्धोक्तं रोमकं भ्रामकं तथा । चुम्बकं द्रावकं चेति गुणास् तस्योत्तरोत्तराः

kāntaṃ lohaṃ caturdhoktaṃ romakaṃ bhrāmakaṃ tathā / cumbakaṃ drāvakaṃ ceti guṇās tasyottarottarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खल्वो यथा । खल्वोऽश्माद्यो निरुद्गारो द्विर् अङ्गुलकटाहकः । अष्टाङ्गुलावटी कार्या दीर्घा वा वर्तुला तथा

khalvo yathā / khalvo'śmādyo nirudgāro dvir aṅgulakaṭāhakaḥ / aṣṭāṅgulāvaṭī kāryā dīrghā vā vartulā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वादशाङ्गुलदीर्घेण मर्दकश् चतुरङ्गुलः । मुखं वृत्तं तु कर्तव्यं दर्पणोदरसंनिभम्

dvādaśāṅguladīrgheṇa mardakaś caturaṅgulaḥ / mukhaṃ vṛttaṃ tu kartavyaṃ darpaṇodarasaṃnibham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति

iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्माद्य इति अश्मलोहार्काणां ज्ञातव्यः

aśmādya iti aśmalohārkāṇāṃ jñātavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुखचारणान्तर्भूतं वासनामुखचारणं दर्शयन्नाह तैलेत्यादि

samukhacāraṇāntarbhūtaṃ vāsanāmukhacāraṇaṃ darśayannāha tailetyādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसराजः पारदो हाटकतारादि स्वर्णरूप्यादि धातुद्रव्यं कृत्रिमाकृत्रिमात्मकनवसंख्याकं पूर्वमुक्तं चरति भक्षति

rasarājaḥ pārado hāṭakatārādi svarṇarūpyādi dhātudravyaṃ kṛtrimākṛtrimātmakanavasaṃkhyākaṃ pūrvamuktaṃ carati bhakṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.