अतः इदं सूत्रमनुवादकं प्रायश्चित्तराजदण्डाभावज्ञापनार्थं, तयोः सामान्येनोपदिश्टत्वात् ॥ ननु च राजदण्डप्रायश्चित्तानि च विहिताकरणे निषिद्धसेवने वा विधीयन्ते । न चास्य विधिप्रतिषेधाभ्यामधिकारः । न चास्य विधिः प्रतिषेधाभ्यामधिकारः । न चास्य विधिः प्रतिषेधो वा श्रूयत इति । न त्वस्याहुतात्त्वादि विधायिष्यते प्रतिषिध्यते वा, यद्व्यतिक्रमे उभयं भविष्यतीति, पित्रादीनामुपदेशात् । अत इदं सूत्रमनर्थकमिति ॥ अत्रोच्यते-यद्विहिताकरणे प्रतिपिद्धसेवने वा प्रायश्चित्तमुक्तं राजदण्डो वा तदुभयमस्यापि प्राप्नोत्येव । यद्यप्यस्यैवोद्देशेन विधिः प्रतिषेधो वा न श्रूयते, तथापि यत्तु सामान्येनोक्तं ऽअहिंसा सत्यमस्तेयम्ऽ; इत्यादि, त्दवर्णधर्मत्वादस्यापि प्राप्नोति । तद्व्यतिक्रमे राजदण्डप्रायश्चित्ते अपि भवतः । अतः तन्निवृत्त्यर्थमनुवादस्वरूपं सूत्रमारब्धम् ॥ ऽउपनयनादिर्नियमःऽ; इत्यनेन सूत्रेण उपनयनादारभ्य यो विधिरुच्यते-तद्व्यतिक्रमे एव प्रायश्चित्तं नान्यव्यतिक्रमे इति वक्ष्यमाणत्वात् । तेनैवास्यापि वर्णध्रमातिक्रमे प्रायश्चित्ताभावो ज्ञातुं शक्यते, राजदण्डाभावो ऽपि । तथापि नित्योपनयनकालातीतस्य भिन्नबुद्धेः शक्तस्य एकादशवर्षादूर्ध्वं षोडशवर्षात्प्राक् प्रायश्चित्तार्धप्रवेशनार्थं, ततोर्ऽवाक् पञ्चवर्षादूर्ध्वं पित्रादीनां प्रायश्चित्तप्रवेशार्थं, तत अर्वागपराधाभावज्ञापनार्थं च सूत्रमारब्धम् । तथाच भार्गवीयं- आशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनषोडशः । प्रायश्चित्तार्धमर्हन्ति स्त्रियो व्याधित एव च ॥ ऊनैकादशवर्षस्य पञ्चवर्षात्परस्य च । चरेत्सुहृद्गुरश्चैव प्रायश्चित्तं विशुद्धये ॥ अतो बालतरस्याथ नापराधो ऽस्ति कुत्र चित् । राजदण्डश्च तस्यातः प्रायश्चित्तं च नेष्यते ॥ इति ॥ एवं चोपनयनात्प्राग्यद्यपि सामान्येन कामचारित्वाद्युक्तं, तथापि पञ्चवर्षात्प्रागेवात्यन्तकामचारिता, तत ऊर्ध्वं वर्णधर्मेषु नियोक्तव्यः पित्रादिभिः, तद्व्यतिक्रमे बालस्य सतः पित्रादीनां प्रायश्चित्तस्य श्रवणात् । अलमतिप्रसङ्गेन ॥ इदानीं सूत्रं विव्रियते-उपनयनात्प्राक्कामचार इच्छागतिः तस्माच्चण्डालस्पर्शनादौ प्रोक्षणमात्रं वक्ष्यति ऽअवोक्षणेभ्यःऽ; इति तदपि पञ्चवर्षात्प्रागेवेत्युक्तम् । अत ऊर्ध्वं चण्डालादिस्पर्शने स्नापयितव्यः । एकादशवर्षादूर्ध्वं स्वयमेव स्नायात् । एवं सर्वत्र । कामवादः अश्लीलाद्यपि वदति । कामपक्षः पर्युषिताद्यपि भक्षयति । पञ्चवर्षादूर्ध्वं वर्णधर्माविरोधीनि कारयितव्यानि । उपनयनात्प्रागित्यापत्कल्पोपनयनस्यापि ग्रहणम् । कुतः ? ब्रह्मचारीति लिङ्गात् । नित्यकालात्प्राक् ब्रह्मचर्यस्य स्खलनासम्भवादेव सिद्धत्वात् ब्रह्मचर्यरक्षणोपदेशो ऽनर्थकःस्यादिति । कामचारस्योदाहरणं स्वयमेव वक्ष्यति ऽयथोपपादमूत्रपुरीषो भवतिऽ; इति । अतो ऽत्यन्तबालावस्थायामपि ब्रह्महत्यादेर्यत्नतो निवारयितव्यः । कामवादे अभिशंसादौ कामभक्षणे सुरापानादौ चात्यन्तवाल्यावस्थायामपि यत्नतो निवारयितव्य-, कामचार इत्यनेनैव सिद्धे वादभक्षणयोः पुनरुपन्यासात् । उपनयनादिति वक्तव्ये प्राग्ग्रहणं नियमार्थं, उपनयनात्प्रागेव कामचारित्वादीति । असति नियमे ऽउत्तरेषां चैतदविरोधिऽ; इत्यनेन हुतशिष्टभक्षणवर्जनादि यतीनामपि प्राप्नोतीति ॥ इदानीं कामवादभक्षणस्यापवादमाह- अहुताद्ब्रह्मचारी
ataḥ idaṃ sūtramanuvādakaṃ prāyaścittarājadaṇḍābhāvajñāpanārthaṃ, tayoḥ sāmānyenopadiśṭatvāt // nanu ca rājadaṇḍaprāyaścittāni ca vihitākaraṇe niṣiddhasevane vā vidhīyante / na cāsya vidhipratiṣedhābhyāmadhikāraḥ / na cāsya vidhiḥ pratiṣedhābhyāmadhikāraḥ / na cāsya vidhiḥ pratiṣedho vā śrūyata iti / na tvasyāhutāttvādi vidhāyiṣyate pratiṣidhyate vā, yadvyatikrame ubhayaṃ bhaviṣyatīti, pitrādīnāmupadeśāt / ata idaṃ sūtramanarthakamiti // atrocyate-yadvihitākaraṇe pratipiddhasevane vā prāyaścittamuktaṃ rājadaṇḍo vā tadubhayamasyāpi prāpnotyeva / yadyapyasyaivoddeśena vidhiḥ pratiṣedho vā na śrūyate, tathāpi yattu sāmānyenoktaṃ 'ahiṃsā satyamasteyam'; ityādi, tdavarṇadharmatvādasyāpi prāpnoti / tadvyatikrame rājadaṇḍaprāyaścitte api bhavataḥ / ataḥ tannivṛttyarthamanuvādasvarūpaṃ sūtramārabdham // 'upanayanādirniyamaḥ'; ityanena sūtreṇa upanayanādārabhya yo vidhirucyate-tadvyatikrame eva prāyaścittaṃ nānyavyatikrame iti vakṣyamāṇatvāt / tenaivāsyāpi varṇadhramātikrame prāyaścittābhāvo jñātuṃ śakyate, rājadaṇḍābhāvo 'pi / tathāpi nityopanayanakālātītasya bhinnabuddheḥ śaktasya ekādaśavarṣādūrdhvaṃ ṣoḍaśavarṣātprāk prāyaścittārdhapraveśanārthaṃ, tator'vāk pañcavarṣādūrdhvaṃ pitrādīnāṃ prāyaścittapraveśārthaṃ, tata arvāgaparādhābhāvajñāpanārthaṃ ca sūtramārabdham / tathāca bhārgavīyaṃ- āśītiryasya varṣāṇi bālo vāpyūnaṣoḍaśaḥ / prāyaścittārdhamarhanti striyo vyādhita eva ca // ūnaikādaśavarṣasya pañcavarṣātparasya ca / caretsuhṛdguraścaiva prāyaścittaṃ viśuddhaye // ato bālatarasyātha nāparādho 'sti kutra cit / rājadaṇḍaśca tasyātaḥ prāyaścittaṃ ca neṣyate // iti // evaṃ copanayanātprāgyadyapi sāmānyena kāmacāritvādyuktaṃ, tathāpi pañcavarṣātprāgevātyantakāmacāritā, tata ūrdhvaṃ varṇadharmeṣu niyoktavyaḥ pitrādibhiḥ, tadvyatikrame bālasya sataḥ pitrādīnāṃ prāyaścittasya śravaṇāt / alamatiprasaṅgena // idānīṃ sūtraṃ vivriyate-upanayanātprākkāmacāra icchāgatiḥ tasmāccaṇḍālasparśanādau prokṣaṇamātraṃ vakṣyati 'avokṣaṇebhyaḥ'; iti tadapi pañcavarṣātprāgevetyuktam / ata ūrdhvaṃ caṇḍālādisparśane snāpayitavyaḥ / ekādaśavarṣādūrdhvaṃ svayameva snāyāt / evaṃ sarvatra / kāmavādaḥ aślīlādyapi vadati / kāmapakṣaḥ paryuṣitādyapi bhakṣayati / pañcavarṣādūrdhvaṃ varṇadharmāvirodhīni kārayitavyāni / upanayanātprāgityāpatkalpopanayanasyāpi grahaṇam / kutaḥ ? brahmacārīti liṅgāt / nityakālātprāk brahmacaryasya skhalanāsambhavādeva siddhatvāt brahmacaryarakṣaṇopadeśo 'narthakaḥsyāditi / kāmacārasyodāharaṇaṃ svayameva vakṣyati 'yathopapādamūtrapurīṣo bhavati'; iti / ato 'tyantabālāvasthāyāmapi brahmahatyāderyatnato nivārayitavyaḥ / kāmavāde abhiśaṃsādau kāmabhakṣaṇe surāpānādau cātyantavālyāvasthāyāmapi yatnato nivārayitavya-, kāmacāra ityanenaiva siddhe vādabhakṣaṇayoḥ punarupanyāsāt / upanayanāditi vaktavye prāggrahaṇaṃ niyamārthaṃ, upanayanātprāgeva kāmacāritvādīti / asati niyame 'uttareṣāṃ caitadavirodhi'; ityanena hutaśiṣṭabhakṣaṇavarjanādi yatīnāmapi prāpnotīti // idānīṃ kāmavādabhakṣaṇasyāpavādamāha- ahutādbrahmacārī
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.