Haribhatta: Jatakamala, Jatakas 1-8, 11-12, 19-20, 22, 24, 26, 32, 35. 11

तृणम् इव जीवितम् इष्टं करुणानुगताः परार्थम् उज्झन्तः । कठिनमनसाम् अपि मनो नयन्ति मृदुतां महात्मानः

tṛṇam iva jīvitam iṣṭaṃ karuṇānugatāḥ parārtham ujjhantaḥ / kaṭhinamanasām api mano nayanti mṛdutāṃ mahātmānaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यथानुश्रूयते स्वच्छसलिलतया चन्द्रिकयेव द्रवीभूतया मृदुपवनप्रेरिततरङ्गसंघातया चक्रवाकमिथुनोपशोभितपुलिनया वराणसया निम्नगयाभ्यलंकृताचलान्तरे विविधतरुच्छायापिहितजलाशयजले सुकुमारशाद्वलहरितभूभागे क्वचिद् अरण्ये बोधिसत्त्वो मृगयूथाधिपतिर् बभूव । क्षीरोदफेनधवलेन तनूदरेण पृष्ठेन च भ्रमरसंहतिमेचकेन । ताराविलासशबलस्फुरिताग्रपक्ष्मा रेजे कटाक्ष इव यो गहनान्तभूमेः

tadyathānuśrūyate svacchasalilatayā candrikayeva dravībhūtayā mṛdupavanapreritataraṅgasaṃghātayā cakravākamithunopaśobhitapulinayā varāṇasayā nimnagayābhyalaṃkṛtācalāntare vividhatarucchāyāpihitajalāśayajale sukumāraśādvalaharitabhūbhāge kvacid araṇye bodhisattvo mṛgayūthādhipatir babhūva | kṣīrodaphenadhavalena tanūdareṇa pṛṣṭhena ca bhramarasaṃhatimecakena / tārāvilāsaśabalasphuritāgrapakṣmā reje kaṭākṣa iva yo gahanāntabhūmeḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैवंविधस्य बोधिसत्त्वस्य किंचिद् रूपलावण्यप्रमाणानुकारी देवदत्तस् तत्समीपचारी नातिमहतो मृगयूथस्याधिपत्यं चकार ॥ ताभ्याम् अधिपतिभ्यां ते पालिते तृणम् अश्नती । शङ्कावियोगविश्रब्धं मृगयूथे विचेरतुः

tasyaivaṃvidhasya bodhisattvasya kiṃcid rūpalāvaṇyapramāṇānukārī devadattas tatsamīpacārī nātimahato mṛgayūthasyādhipatyaṃ cakāra || tābhyām adhipatibhyāṃ te pālite tṛṇam aśnatī / śaṅkāviyogaviśrabdhaṃ mṛgayūthe viceratuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कदाचित् सात्मीभूतमृगयाव्यसनो ब्रह्मदत्तो नाम राजा निर्गम्य वाराणस्यास् तिर्यगुरःस्थलविनिवेशितधन्वा वाजिवराधिरोही सदृशानुयात्रस् तुरगखुरसमुद्धतपांसुपरिधूसरनयनपक्ष्मा दिवसकरसंतापजनितस्वेदकणाक्रान्तललाटदेशः ससैन्यध्वनिसंत्रासोत्पतितमयूरतित्तिरिचकोरवनकृकवाकूनि विषमोन्नतानि निम्नभूमिभागानि क्वचित्पदातिचरणसंत्रासितहरिणखुरविन्यासचकितस्फुरितशफरीकुलविमुक्तस्रवन्तीतटसलिलानि मत्तगजपतिकपोलनिकषणसंक्रान्तमदाधिवासिततरुस्कन्धसमीपभ्रान्तमधुकरगणानि तटविटपिशाखावलग्नशुष्कककुभाक्षफलमद्गुबलाकापिच्छपरिमिश्रकाशकुशवंशतरुपर्णसंचयसूच्यमानचिरातिक्रान्तगिरिसरित्पूराणि पल्वलपङ्कविनिमग्नव्याघ्रपदानि पक्वोदुम्बरगन्धाधिवासितगह्वराणि पवनचलिततनुपताकाकुटिलभुजगसृतिभिर् अङ्कितमार्गपांसूनि वनान्तराणि विलोकयन् किंचिद् अतिक्रम्य तन् मृगयूथद्वयं विश्रब्धस्थितं सैन्येन परिवेष्टयामास । अथ विलोक्य चमूं धृतकार्मुकां चलखलीनसमुच्छ्रितनिस्वनाम् । अशरणाः परिभिन्नकदम्बका भयवशेन मृगाः परिदुद्रुवुः

atha kadācit sātmībhūtamṛgayāvyasano brahmadatto nāma rājā nirgamya vārāṇasyās tiryaguraḥsthalaviniveśitadhanvā vājivarādhirohī sadṛśānuyātras turagakhurasamuddhatapāṃsuparidhūsaranayanapakṣmā divasakarasaṃtāpajanitasvedakaṇākrāntalalāṭadeśaḥ sasainyadhvanisaṃtrāsotpatitamayūratittiricakoravanakṛkavākūni viṣamonnatāni nimnabhūmibhāgāni kvacitpadāticaraṇasaṃtrāsitahariṇakhuravinyāsacakitasphuritaśapharīkulavimuktasravantītaṭasalilāni mattagajapatikapolanikaṣaṇasaṃkrāntamadādhivāsitataruskandhasamīpabhrāntamadhukaragaṇāni taṭaviṭapiśākhāvalagnaśuṣkakakubhākṣaphalamadgubalākāpicchaparimiśrakāśakuśavaṃśataruparṇasaṃcayasūcyamānacirātikrāntagirisaritpūrāṇi palvalapaṅkavinimagnavyāghrapadāni pakvodumbaragandhādhivāsitagahvarāṇi pavanacalitatanupatākākuṭilabhujagasṛtibhir aṅkitamārgapāṃsūni vanāntarāṇi vilokayan kiṃcid atikramya tan mṛgayūthadvayaṃ viśrabdhasthitaṃ sainyena pariveṣṭayāmāsa | atha vilokya camūṃ dhṛtakārmukāṃ calakhalīnasamucchritanisvanām / aśaraṇāḥ paribhinnakadambakā bhayavaśena mṛgāḥ paridudruvuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवलोक्य समन्ततः परीतान् नृपसैन्येन मृगान् स बोधिसत्त्वः । शरधेः शरम् उद्धरन्तम् आराद् अवनीशं समुपेत्य संबभाषे

avalokya samantataḥ parītān nṛpasainyena mṛgān sa bodhisattvaḥ / śaradheḥ śaram uddharantam ārād avanīśaṃ samupetya saṃbabhāṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगपन् मृगसंक्षयाय कस्माद् धनुर् एतत् क्रियते त्वया सबाणम् । दिवसे दिवसे महानसं ते मृगम् एकैकम् अहं विसर्जयिष्ये

yugapan mṛgasaṃkṣayāya kasmād dhanur etat kriyate tvayā sabāṇam / divase divase mahānasaṃ te mṛgam ekaikam ahaṃ visarjayiṣye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निजगाद महीपतिस् ततस् तं यदि सत्यं मृग तत् तथा करिष्ये । न करिष्यसि चेद् इमां व्यवस्थां प्रहरिष्यामि ततो मृगेषु भूयः

nijagāda mahīpatis tatas taṃ yadi satyaṃ mṛga tat tathā kariṣye / na kariṣyasi ced imāṃ vyavasthāṃ prahariṣyāmi tato mṛgeṣu bhūyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिपद्य गते ऽथ भूमिपाले धवलच्छत्त्रनिवारितार्कतापे । निजगाद समेत्य बोधिसत्त्वो हरिणांस् तान् पुनर् एकताम् उपेतान्

pratipadya gate 'tha bhūmipāle dhavalacchattranivāritārkatāpe / nijagāda sametya bodhisattvo hariṇāṃs tān punar ekatām upetān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगपत् समुपागते विनाशे यदि लभ्येत पुनः क्रमः स साधुः । क्रमम् एत्य चिराय शान्तिहेतुं भविता नाम कदाचिद् अन्यद् एव

yugapat samupāgate vināśe yadi labhyeta punaḥ kramaḥ sa sādhuḥ / kramam etya cirāya śāntihetuṃ bhavitā nāma kadācid anyad eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गजकुम्भविभेदपण्डितानां बलिनां केसरिणाम् अपि द्विषन्तः । क्षपयन्ति शरैर् असून् नरेन्द्राः किम् उ दर्भाग्रभुजां वने मृगाणाम्

gajakumbhavibhedapaṇḍitānāṃ balināṃ kesariṇām api dviṣantaḥ / kṣapayanti śarair asūn narendrāḥ kim u darbhāgrabhujāṃ vane mṛgāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सितमणिशुचिभिस् तमो विभिन्दञ् जगद् अवभास्य मरीचिभिः शशाङ्कः । पतति विगतकान्तिर् अस्तशैलात् क्षणविशरारव एव सर्वभावाः

sitamaṇiśucibhis tamo vibhindañ jagad avabhāsya marīcibhiḥ śaśāṅkaḥ / patati vigatakāntir astaśailāt kṣaṇaviśarārava eva sarvabhāvāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सलिलम् उरुतरङ्गं रंहसा क्षोभयित्वा हरति जलधिमध्यात् पन्नगं वैनतेयः । अतिपतति न कश्चित् कर्मणां कोविदो ऽपि प्रथितगुरुबलो ऽपि प्राक्तनानां विपाकम्

salilam urutaraṅgaṃ raṃhasā kṣobhayitvā harati jaladhimadhyāt pannagaṃ vainateyaḥ / atipatati na kaścit karmaṇāṃ kovido 'pi prathitagurubalo 'pi prāktanānāṃ vipākam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति कर्मगतिं ज्ञात्वा विज्ञानपटवो बुधाः । प्राणात्यये ऽपि नायान्ति विषादं धीरचेतसः

iti karmagatiṃ jñātvā vijñānapaṭavo budhāḥ / prāṇātyaye 'pi nāyānti viṣādaṃ dhīracetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यूथपतिद्वयसमादेशात् ताभ्यां यूथाभ्याम् अहन्य् अहन्य् एकैको मृगस् तस्य राज्ञो भोजनपक्तिकाले महानसम् अगात् । एवं च कतिपयेष्व् अहःस्व् अतिक्रान्तेषु देवदत्तयूथवर्तिन्याः समापन्नसत्त्वाया हरिण्याः प्राप्तो गमनवारः । ततः सा स्वयूथपतिम् आगम्योवाच । स्वामिन् नियतं श्वः प्रसवित्री भवितास्मि । ततः प्रसूय वने मृगशावं विनिक्षिप्य गन्तास्मि । मया खलु तत्र युक्तं मर्तुम् । नैतेन गर्भस्थेन शावकेनेति । देवदत्तो यूथपतिर् उवाच । तत् कतमो ऽन्यो मृगस् तव वारे प्राप्ते गमिष्यति । सर्वथा त्वयैव गन्तव्यम् अनात्मज्ञा भवती या ममाज्ञां लङ्घयतीति । तेन यूथपतिना निर्भर्त्सिता सापसृत्य मृगी चिन्तयामास । यो ऽयं द्वितीयो यूथपतिर् अयम् अतिकारुणिकस् तस्माद् एनम् अपि तावद् अभ्यर्थयिष्ये । गत्वा च बोधिसत्त्वम् उवाच । मम यूथपते वारः प्राप्तो गन्तुं नृपालयम् । आसन्नप्रसवा चास्मि तद् एनं रक्ष शावकम्

atha yūthapatidvayasamādeśāt tābhyāṃ yūthābhyām ahany ahany ekaiko mṛgas tasya rājño bhojanapaktikāle mahānasam agāt | evaṃ ca katipayeṣv ahaḥsv atikrānteṣu devadattayūthavartinyāḥ samāpannasattvāyā hariṇyāḥ prāpto gamanavāraḥ | tataḥ sā svayūthapatim āgamyovāca | svāmin niyataṃ śvaḥ prasavitrī bhavitāsmi | tataḥ prasūya vane mṛgaśāvaṃ vinikṣipya gantāsmi | mayā khalu tatra yuktaṃ martum | naitena garbhasthena śāvakeneti | devadatto yūthapatir uvāca | tat katamo 'nyo mṛgas tava vāre prāpte gamiṣyati | sarvathā tvayaiva gantavyam anātmajñā bhavatī yā mamājñāṃ laṅghayatīti | tena yūthapatinā nirbhartsitā sāpasṛtya mṛgī cintayāmāsa | yo 'yaṃ dvitīyo yūthapatir ayam atikāruṇikas tasmād enam api tāvad abhyarthayiṣye | gatvā ca bodhisattvam uvāca | mama yūthapate vāraḥ prāpto gantuṃ nṛpālayam / āsannaprasavā cāsmi tad enaṃ rakṣa śāvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसूतमात्रम् आलीनम् अवलिह्य च जिह्वया । स्तनं च पाययित्वाहं शावं चञ्चलनेत्रकम्

prasūtamātram ālīnam avalihya ca jihvayā / stanaṃ ca pāyayitvāhaṃ śāvaṃ cañcalanetrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वनान्ते शङ्खशकलच्छायैर् दशनकुड्मलैः । स्पृशन्तं शाद्वलशिखां विलोक्य च पुरःस्थितम्

vanānte śaṅkhaśakalacchāyair daśanakuḍmalaiḥ / spṛśantaṃ śādvalaśikhāṃ vilokya ca puraḥsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मम यूथपते यूथे भगिन्य् अस्ति कनीयसी । गमिष्यामि कृतार्थाहं तस्यां निक्षिप्य पुत्रकम्

mama yūthapate yūthe bhaginy asti kanīyasī / gamiṣyāmi kṛtārthāhaṃ tasyāṃ nikṣipya putrakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पुत्रलालसां तां हरिणीम् अभिधायिनीं समालोक्य । यूथपतेर् आरूढं सुतराम् अनुकम्पया हृदयम्

iti putralālasāṃ tāṃ hariṇīm abhidhāyinīṃ samālokya / yūthapater ārūḍhaṃ sutarām anukampayā hṛdayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरिचिते ऽप्य् अनुकम्पा दुःखिनि सुतरां विवर्धते साधोः । जलसिक्तमूलजाला लतेव वृक्षं समालम्ब्य

aparicite 'py anukampā duḥkhini sutarāṃ vivardhate sādhoḥ / jalasiktamūlajālā lateva vṛkṣaṃ samālambya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यैवास्त्य् अनुकम्पा दीनं शरणागतं समालोक्य । तद्व्यसनभङ्गहेतुं स एव कुरुते परं यत्नम्

yasyaivāsty anukampā dīnaṃ śaraṇāgataṃ samālokya / tadvyasanabhaṅgahetuṃ sa eva kurute paraṃ yatnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताम् ऊचिवान् अथ मृगीं मृगयूथनाथो भद्रे परित्यज शुचं मनसि स्फुरन्तीम् । त्वं तिष्ठ निर्वृतिम् उपेत्य वने चरन्ती यास्याम्य् अहं नरपतेः स्वयम् एव वेश्म

tām ūcivān atha mṛgīṃ mṛgayūthanātho bhadre parityaja śucaṃ manasi sphurantīm / tvaṃ tiṣṭha nirvṛtim upetya vane carantī yāsyāmy ahaṃ narapateḥ svayam eva veśma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालं शिरीषहरितं तृणम् आदशन्तं चन्द्रांशुजालविमलं सलिलं पिबन्तम् । संक्रीडमानम् इह पुत्रकम् एणशावैः सार्धं चिरं समवलोकय चञ्चलाक्षम्

bālaṃ śirīṣaharitaṃ tṛṇam ādaśantaṃ candrāṃśujālavimalaṃ salilaṃ pibantam / saṃkrīḍamānam iha putrakam eṇaśāvaiḥ sārdhaṃ ciraṃ samavalokaya cañcalākṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्वास्य ताम् इति मृगीं स जगाद धीरस् त्राता यथाद्य हरिणी मरणान् मयेयम् । दुःखात् पुनर्भवकृताज् जनतां तथैव त्रायेय मारजयिनीं समवाप्य बोधिम्

āśvāsya tām iti mṛgīṃ sa jagāda dhīras trātā yathādya hariṇī maraṇān mayeyam / duḥkhāt punarbhavakṛtāj janatāṃ tathaiva trāyeya mārajayinīṃ samavāpya bodhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्त्वा स यूथपतिर् उदराक्रान्तिबद्धोष्मणः खुरपुटोत्खातरजस्कान् मृगरोमन्थनोज्झितबदरास्थिनिचितपर्यन्ताद् वसतिस्थानात् प्राग् एव समुत्थाय विमनसा यूथेनानुगम्यमानो वाराणसीम् अभितः प्रतस्थे । विकोशपुष्पास् तम् अथाकुलाकुलाः कलैर् अलीनां विरुतैर् विसारिभिः । विधूतशाखाग्रकरा नभस्वता निवर्तयामासुर् इवाचलद्रुमाः

ity uktvā sa yūthapatir udarākrāntibaddhoṣmaṇaḥ khurapuṭotkhātarajaskān mṛgaromanthanojjhitabadarāsthinicitaparyantād vasatisthānāt prāg eva samutthāya vimanasā yūthenānugamyamāno vārāṇasīm abhitaḥ pratasthe | vikośapuṣpās tam athākulākulāḥ kalair alīnāṃ virutair visāribhiḥ / vidhūtaśākhāgrakarā nabhasvatā nivartayāmāsur ivācaladrumāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमुच्यमानं सुहृदेव तेन तन् मृगेण वाताहतलोलपल्लवम् । विसारिचीरीविरुतं समन्ततो वनं रुरोदेव समुत्सुकोत्सुकम्

vimucyamānaṃ suhṛdeva tena tan mṛgeṇa vātāhatalolapallavam / visāricīrīvirutaṃ samantato vanaṃ rurodeva samutsukotsukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वो वाराणसीसमीपम् आगम्य किंचिद् विलम्ब्य तन् मृगयूथम् इत्य् उवाच । निवर्त्यताम् इदानीम् । सुलभवियोगानि हि लोकसंगतानि । सुचिरम् अपि वसन्तकालरमणीयम् अरविन्दवनम् उपास्य हिमसमयपरिम्लानपलाशकेसरकर्णिकम् अपगतगन्धम् अपहाय गच्छत्य् एव प्रकृतिचञ्चला श्रीः । अवभास्य च प्रावृट्कालजलदपटावगुण्ठितानि दिग्वधूमुखानि लास्यम् इव च दर्शयित्वा विरक्ता इव वेश्याङ्गनाः शरत्कालविगलितसलिललघून् अपगतविभवान् कामुकान् इव परित्यजन्ति जलधरान् अचिरप्रभाः । क्षणदामुखविशेषकः शिशिरांशुर् अपि प्रभातसमये परित्यज्यते सहजया कान्त्या । सर्वथा न तत् किंचिज् जगति विद्यते यन् नान्योन्यवियोगि स्याद् इति विचिन्त्य धर्मपरायणैर् युष्माभिर् भूत्वा सम्यग् आत्मा परिपालनीय इति । तच् च मृगयूथं स्थित्वा बोधिसत्त्वम् आ चक्षुर्विषयाद् गच्छन्तम् अवलोक्य पितृवियोगाद् इव शोकशल्यक्षतहृदयं शून्यम् इव तद् वनं प्रत्याजगाम । बोधिसत्त्वो ऽपि च हरिणवराहमहिषाजास्थिनिचये लग्नश्वगणकलहभीषणम् उत्पतितावलीनसरघाकुलमांसपेशीकम् उपनिहितनिशातकर्तनीकं मृगागमनप्रतीक्षिभिर् औरभ्रिकैर् आकीर्णसूनास्थानम् आगम्यावतस्थे । ते च तद्वधाधिकृताः पुरुषा यूथपतिम् आदाय राज्ञे दर्शयामासुः । अथाभाषत तं राजा हरिणं हरिणेक्षणः । अपरिक्षीणयूथस् त्वं वद किं स्वयम् आगतः

atha bodhisattvo vārāṇasīsamīpam āgamya kiṃcid vilambya tan mṛgayūtham ity uvāca | nivartyatām idānīm | sulabhaviyogāni hi lokasaṃgatāni | suciram api vasantakālaramaṇīyam aravindavanam upāsya himasamayaparimlānapalāśakesarakarṇikam apagatagandham apahāya gacchaty eva prakṛticañcalā śrīḥ | avabhāsya ca prāvṛṭkālajaladapaṭāvaguṇṭhitāni digvadhūmukhāni lāsyam iva ca darśayitvā viraktā iva veśyāṅganāḥ śaratkālavigalitasalilalaghūn apagatavibhavān kāmukān iva parityajanti jaladharān aciraprabhāḥ | kṣaṇadāmukhaviśeṣakaḥ śiśirāṃśur api prabhātasamaye parityajyate sahajayā kāntyā | sarvathā na tat kiṃcij jagati vidyate yan nānyonyaviyogi syād iti vicintya dharmaparāyaṇair yuṣmābhir bhūtvā samyag ātmā paripālanīya iti | tac ca mṛgayūthaṃ sthitvā bodhisattvam ā cakṣurviṣayād gacchantam avalokya pitṛviyogād iva śokaśalyakṣatahṛdayaṃ śūnyam iva tad vanaṃ pratyājagāma | bodhisattvo 'pi ca hariṇavarāhamahiṣājāsthinicaye lagnaśvagaṇakalahabhīṣaṇam utpatitāvalīnasaraghākulamāṃsapeśīkam upanihitaniśātakartanīkaṃ mṛgāgamanapratīkṣibhir aurabhrikair ākīrṇasūnāsthānam āgamyāvatasthe | te ca tadvadhādhikṛtāḥ puruṣā yūthapatim ādāya rājñe darśayāmāsuḥ | athābhāṣata taṃ rājā hariṇaṃ hariṇekṣaṇaḥ / aparikṣīṇayūthas tvaṃ vada kiṃ svayam āgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व उवाच । गर्भिणी हरिणी देव शरणं माम् उपागता । पुत्रदर्शनकाङ्क्षिण्यास् तस्या वारे ऽहम् आगतः

bodhisattva uvāca | garbhiṇī hariṇī deva śaraṇaṃ mām upāgatā / putradarśanakāṅkṣiṇyās tasyā vāre 'ham āgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रकं द्रष्टुम् इच्छन्त्याः पूरयित्वा मनोरथम् । एण्यास् तस्याः परं प्रीतो मन्ये ऽहं मृत्युम् उत्सवम्

putrakaṃ draṣṭum icchantyāḥ pūrayitvā manoratham / eṇyās tasyāḥ paraṃ prīto manye 'haṃ mṛtyum utsavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरिणीं हरिणं चात्र यातुम् आलोक्य मृत्यवे । यन् मे समभवद् दुःखं तद् अद्य न भविष्यति

hariṇīṃ hariṇaṃ cātra yātum ālokya mṛtyave / yan me samabhavad duḥkhaṃ tad adya na bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् प्रमापय नरेश्वर माम् इदानीम् औरभ्रिकैः कथय देव विलम्बसे किम् । अत्यायतेन करुणाकवचेन बद्धं चेतो भिनत्ति न विषादशरो ममेदम्

tasmāt pramāpaya nareśvara mām idānīm aurabhrikaiḥ kathaya deva vilambase kim / atyāyatena karuṇākavacena baddhaṃ ceto bhinatti na viṣādaśaro mamedam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स राजा तस्य तां परार्थप्रतिपत्तिपटीयसीम् अनुकम्पां विचिन्त्य विस्मितमतिर् उपालब्ध इव लज्जया बोधिसत्त्वम् उवाच । साधु साधु यूथपते । परार्थनिष्पत्तिनिबद्धचेता मृगाकृतिस् त्वं पुरुषप्रधानः । परोपघाताय निबद्धयत्ना वयं खलु व्यालमृगैः समानाः

atha sa rājā tasya tāṃ parārthapratipattipaṭīyasīm anukampāṃ vicintya vismitamatir upālabdha iva lajjayā bodhisattvam uvāca | sādhu sādhu yūthapate | parārthaniṣpattinibaddhacetā mṛgākṛtis tvaṃ puruṣapradhānaḥ / paropaghātāya nibaddhayatnā vayaṃ khalu vyālamṛgaiḥ samānāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वो विप्रतिसारवन्तं राजानम् अवेत्य जातविश्रम्भमुखम् इत्य् उवाच । शरणम् उपगतं कृतापराधं रिपुम् अपि पासि किल व्युदस्य कोपम् । कथय कथम् अनागसां मृगाणाम् उपरि पतन्ति तवेषवो निशाताः

atha bodhisattvo vipratisāravantaṃ rājānam avetya jātaviśrambhamukham ity uvāca | śaraṇam upagataṃ kṛtāparādhaṃ ripum api pāsi kila vyudasya kopam / kathaya katham anāgasāṃ mṛgāṇām upari patanti taveṣavo niśātāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रहृतं न त्वया युद्धे द्विषत्य् अपि पराङ्मुखे । निहंसि भयवित्रस्तान् हरिणान् नश्यतः कथम्

prahṛtaṃ na tvayā yuddhe dviṣaty api parāṅmukhe / nihaṃsi bhayavitrastān hariṇān naśyataḥ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जहीहि मृगयाक्रीडाम् असत्संकल्पवर्धिताम् । नरकाग्नेः स्फुरद्दीप्तेर् भवित्री येयम् आहुतिः

jahīhi mṛgayākrīḍām asatsaṃkalpavardhitām / narakāgneḥ sphuraddīpter bhavitrī yeyam āhutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ स राजा प्रमुदितमनास् तं यूथपतिं महति सिंहासन आरोप्य सविनयं नीचैरासनम् अधिष्ठाय प्रोक्तवान् । अहो सुभाषितं क्रियतां मे मोहतिमिरापनोदिनी धर्मदेशनेति । ततो बोधिसत्त्वः सकलया राजपर्षदावलोक्यमानस् तं राजानं संराधयन्न् इत्य् उवाच । सुभाषितप्रीतिर् अनुन्नतिः श्रिया परार्थनिष्पत्तिपटीयसी क्रिया । गुणेष्व् अतृप्तिर् गुणवत्सु चादरो विरूढम् एतच् चरितं महात्मनाम्

atha sa rājā pramuditamanās taṃ yūthapatiṃ mahati siṃhāsana āropya savinayaṃ nīcairāsanam adhiṣṭhāya proktavān | aho subhāṣitaṃ kriyatāṃ me mohatimirāpanodinī dharmadeśaneti | tato bodhisattvaḥ sakalayā rājaparṣadāvalokyamānas taṃ rājānaṃ saṃrādhayann ity uvāca | subhāṣitaprītir anunnatiḥ śriyā parārthaniṣpattipaṭīyasī kriyā / guṇeṣv atṛptir guṇavatsu cādaro virūḍham etac caritaṃ mahātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नितान्तम् आविष्कृततुङ्गतेजसी उभे मनुष्यस्य मनुष्यलक्ष्मणी । अदैन्यम् आपत्स्व् अपि चित्तगौरवाद् अपत्रपा चार्यपथप्रकाशिनी

nitāntam āviṣkṛtatuṅgatejasī ubhe manuṣyasya manuṣyalakṣmaṇī / adainyam āpatsv api cittagauravād apatrapā cāryapathaprakāśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खलाः प्रकृत्यैव मलीमसाशया वृथा परेषाम् अयशःसु जाग्रति । स्वचित्तशुद्धौ विनिविष्टबुद्धयो बुधाः पुनस् तेषु भृशं दयालवः

khalāḥ prakṛtyaiva malīmasāśayā vṛthā pareṣām ayaśaḥsu jāgrati / svacittaśuddhau viniviṣṭabuddhayo budhāḥ punas teṣu bhṛśaṃ dayālavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरेषु तुल्योदयपौरुषेष्व् अपि क्रिया न सर्वस्य परोपकारिणी । परिस्फुरज्ज्योतिषि निर्घने नभस्य् अगस्त्य एवाम्बु करोति निर्विषम्

nareṣu tulyodayapauruṣeṣv api kriyā na sarvasya paropakāriṇī / parisphurajjyotiṣi nirghane nabhasy agastya evāmbu karoti nirviṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचिन्त्यमानो ऽपि करोति विस्मयं विसारिणा सच्चरितेन सज्जनः । यदा तु चक्षुःपथम् एति देहिनां तदामृतेनेव मनांसि सिञ्चति

vicintyamāno 'pi karoti vismayaṃ visāriṇā saccaritena sajjanaḥ / yadā tu cakṣuḥpatham eti dehināṃ tadāmṛteneva manāṃsi siñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यायामि परोपकारसलिलस्रोतो न विच्छिद्यते धीचक्षुश् च वियोगि यस्य तमसा द्वाव् एव तौ जाग्रतः । अन्येषां पशुधर्मणां परहितव्यापारदुर्मेधसां तुल्ये रात्र्यहनी प्रमत्तमनसाम् अज्ञाननिद्रावताम्

yasyāyāmi paropakārasalilasroto na vicchidyate dhīcakṣuś ca viyogi yasya tamasā dvāv eva tau jāgrataḥ / anyeṣāṃ paśudharmaṇāṃ parahitavyāpāradurmedhasāṃ tulye rātryahanī pramattamanasām ajñānanidrāvatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारे भ्रमतो महान्धतमसे संतिष्ठमानस्य वा साधोः साधुफले नितान्तमहती द्वे एव ते मां प्रति । यत्र प्रोज्झ्य गृहं तपोवनम् अभिप्रस्थीयते श्रेयसे यस्मिन् वा क्रियते विवेकपटुभिः साकं कथा सूरिभिः

saṃsāre bhramato mahāndhatamase saṃtiṣṭhamānasya vā sādhoḥ sādhuphale nitāntamahatī dve eva te māṃ prati / yatra projjhya gṛhaṃ tapovanam abhiprasthīyate śreyase yasmin vā kriyate vivekapaṭubhiḥ sākaṃ kathā sūribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुज्यन्ते स्वगृहस्थिता इव सुखं यस्यार्थिभिः संपदः पट्वी यस्य च धीस् तमःप्रहतये द्वाव् एव तौ प्राणितः । यस् त्व् आत्मंभरिर् उन्नते ऽपि विभवे हीनश् च विद्वत्तया तस्यालेख्यमणेर् इवाकृतिभृतः सत्ताप्य् असत्ता ननु

bhujyante svagṛhasthitā iva sukhaṃ yasyārthibhiḥ saṃpadaḥ paṭvī yasya ca dhīs tamaḥprahataye dvāv eva tau prāṇitaḥ / yas tv ātmaṃbharir unnate 'pi vibhave hīnaś ca vidvattayā tasyālekhyamaṇer ivākṛtibhṛtaḥ sattāpy asattā nanu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृच्छ्राल् लब्धम् अपि क्रमेण भवति प्रभ्रंशि भूयः सुखं तद्भ्रंशे परितापम् एति पुरुषश् चित्तानलं ज्वालयन् । दुःखस्यास्य भवानुबन्धजननी हेतुः शठा जालिनी ते ऽत्यन्तं सुखिनो मनःसु निहिता यैः सम्यग् अल्पेच्छता

kṛcchrāl labdham api krameṇa bhavati prabhraṃśi bhūyaḥ sukhaṃ tadbhraṃśe paritāpam eti puruṣaś cittānalaṃ jvālayan / duḥkhasyāsya bhavānubandhajananī hetuḥ śaṭhā jālinī te 'tyantaṃ sukhino manaḥsu nihitā yaiḥ samyag alpecchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहच्छेदि सुभाषितं विनयति द्रव्यं विनैव श्रमाद् अद्रव्ये तु भवन्त्य् अपि स्फुटपदा व्यर्थोपदेशा गिरः । कर्मारेण पटीयसापि विघनव्योमेन्द्रनीलच्छविः श्रीगर्भः क्रियते कलङ्कपरुषाद् घण्टीकृतान् नायसः

mohacchedi subhāṣitaṃ vinayati dravyaṃ vinaiva śramād adravye tu bhavanty api sphuṭapadā vyarthopadeśā giraḥ / karmāreṇa paṭīyasāpi vighanavyomendranīlacchaviḥ śrīgarbhaḥ kriyate kalaṅkaparuṣād ghaṇṭīkṛtān nāyasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति गुणागुणान्तरविदा महाराजेन सत्पथाश्रयिणा भवितव्यम् इति । अथ स राजा धर्मकथामृतास्वादप्रीणितमना दत्तमृगाभयः सबहुमानम् इति बोधिसत्त्वं प्रशशंस । उत्पादे सति लोक एष मरणव्याधिश्रमैर् बाध्यते तृष्णातन्तुनिबन्धनस्य जगतो भूयस् त एवाधयः । इत्य् अच्छिन्नपुनर्भवप्रतिभयः संसार आ निर्वृतेर् युष्मत्संगमहेतुर् इत्य् अवमतो नायं सदोषो ऽपि नः

iti guṇāguṇāntaravidā mahārājena satpathāśrayiṇā bhavitavyam iti | atha sa rājā dharmakathāmṛtāsvādaprīṇitamanā dattamṛgābhayaḥ sabahumānam iti bodhisattvaṃ praśaśaṃsa | utpāde sati loka eṣa maraṇavyādhiśramair bādhyate tṛṣṇātantunibandhanasya jagato bhūyas ta evādhayaḥ / ity acchinnapunarbhavapratibhayaḥ saṃsāra ā nirvṛter yuṣmatsaṃgamahetur ity avamato nāyaṃ sadoṣo 'pi naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वः सिंहासनाद् अवतीर्य राजानम् आपप्रच्छे । मया विना नृवर विषण्णमानसं समाकुलं हरिणकुलं भविष्यति । अकण्टकां चिरम् अनुशाधि मेदिनीं व्रजाम्य् अहं त्वरितपदं तदन्तिकम्

atha bodhisattvaḥ siṃhāsanād avatīrya rājānam āpapracche | mayā vinā nṛvara viṣaṇṇamānasaṃ samākulaṃ hariṇakulaṃ bhaviṣyati / akaṇṭakāṃ ciram anuśādhi medinīṃ vrajāmy ahaṃ tvaritapadaṃ tadantikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स यूथपतिः क्षितिपालानुमतस् तद् एव वनम् आजगाम । अथ यूथपतिं विलोक्य दूरान् मुदितं तन् मृगयूथम् उत्सुकाक्षम् । दशनाग्रगृहीतशष्पदर्भं त्वरितं प्रत्युदियाय बद्धपङ्क्ति

tataḥ sa yūthapatiḥ kṣitipālānumatas tad eva vanam ājagāma | atha yūthapatiṃ vilokya dūrān muditaṃ tan mṛgayūtham utsukākṣam / daśanāgragṛhītaśaṣpadarbhaṃ tvaritaṃ pratyudiyāya baddhapaṅkti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनिमीलितलोचनेव यासीद् धरिणी यूथपतौ गते वनान्तात् । समुपेयुषि सैव तत्र धीरे पुनर् उन्मीलितलोचनेव जाता

vinimīlitalocaneva yāsīd dhariṇī yūthapatau gate vanāntāt / samupeyuṣi saiva tatra dhīre punar unmīlitalocaneva jātā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगम्य साथ हरिणी हरिणप्रधानम् इत्थं जगाद मुदिता चलितायताक्षी । प्रह्लादयन् मम मनः शिशुर् एष दावे संक्रीडते हरिणनाथ तव प्रसादात्

āgamya sātha hariṇī hariṇapradhānam itthaṃ jagāda muditā calitāyatākṣī / prahlādayan mama manaḥ śiśur eṣa dāve saṃkrīḍate hariṇanātha tava prasādāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.