Harivaṃśa (critical edition) 30

जनमेजय उवाच विस्तरेणैव सर्वाणि कर्माणि रिपुघातिनः । श्रोतुम् इच्छाम्य् अशेषेण हरेः कृष्णस्य धीमतः

janamejaya uvāca vistareṇaiva sarvāṇi karmāṇi ripughātinaḥ / śrotum icchāmy aśeṣeṇa hareḥ kṛṣṇasya dhīmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणाम् आनुपूर्व्या च प्रादुर्भावाश् च ये विभोः । या चास्य प्रकृतिर् ब्रह्मंस् तां च व्याख्यातुम् अर्हसि

karmaṇām ānupūrvyā ca prādurbhāvāś ca ye vibhoḥ / yā cāsya prakṛtir brahmaṃs tāṃ ca vyākhyātum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं च भगवान् विष्णुः सुरेशो ऽरिनिषूदनः । वसुदेवकुले धीमान् वासुदेवत्वम् आगतः

kathaṃ ca bhagavān viṣṇuḥ sureśo 'riniṣūdanaḥ / vasudevakule dhīmān vāsudevatvam āgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमरैर् आवृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिर् अलंकृतम् । देवलोकं समुत्सृज्य मर्त्यलोकम् इहागतः

amarair āvṛtaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhir alaṃkṛtam / devalokaṃ samutsṛjya martyalokam ihāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवमानुषयोर् नेता द्योर् भुवः प्रभवो विभुः । किमर्थं दिव्व्यम् आत्मानं मानुष्ये संन्ययोजयत्

devamānuṣayor netā dyor bhuvaḥ prabhavo vibhuḥ / kimarthaṃ divvyam ātmānaṃ mānuṣye saṃnyayojayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश् चक्रं वर्तयत्य् एको मानुषाणाम् अनामयम् । मानुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः

yaś cakraṃ vartayaty eko mānuṣāṇām anāmayam / mānuṣye sa kathaṃ buddhiṃ cakre cakrabhṛtāṃ varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोपायनं यः कुरुते जगतः सार्वलौकिकम् । स कथं गां गतो विष्णुर् गोपत्वम् अगमद् विभुः

gopāyanaṃ yaḥ kurute jagataḥ sārvalaukikam / sa kathaṃ gāṃ gato viṣṇur gopatvam agamad vibhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार च । श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया धृतः

mahābhūtāni bhūtātmā yo dadhāra cakāra ca / śrīgarbhaḥ sa kathaṃ garbhe striyā bhūcarayā dhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन लोकान् क्रमैर् जित्वा त्रिभिस् त्रींस् त्रिदशेप्सया । स्थापिता जगतो मार्गास् त्रिवर्गप्रभवास् त्रयः

yena lokān kramair jitvā tribhis trīṃs tridaśepsayā / sthāpitā jagato mārgās trivargaprabhavās trayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽन्तकाले जगत् पीत्वा कृत्वा तोयमयं वपुः । लोकम् एकार्णवं चक्रे दृश्यादृश्येन वर्त्मना

yo 'ntakāle jagat pītvā kṛtvā toyamayaṃ vapuḥ / lokam ekārṇavaṃ cakre dṛśyādṛśyena vartmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः पुराणे पुराणात्मा वाराहं वपुर् आस्थितः । विषाणाग्रेण वसुधाम् उज्जहारारिसूदनः

yaḥ purāṇe purāṇātmā vārāhaṃ vapur āsthitaḥ / viṣāṇāgreṇa vasudhām ujjahārārisūdanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः पुरा पुरुहूतार्थे त्रैलोक्यम् इदम् अव्ययम् । ददौ जित्वा वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः

yaḥ purā puruhūtārthe trailokyam idam avyayam / dadau jitvā vasumatīṃ surāṇāṃ surasattamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधा कृत्वा च तत् पुनः । पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर् हतः

yena saiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā dvidhā kṛtvā ca tat punaḥ / pūrvadaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipur hataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः पुरा ह्य् अनलो भूत्वा और्वः संवर्तको विभुः । पातालस्थो ऽर्णवगतं पपौ तोयमयं हविः

yaḥ purā hy analo bhūtvā aurvaḥ saṃvartako vibhuḥ / pātālastho 'rṇavagataṃ papau toyamayaṃ haviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रचरणं ब्रह्मन् सहस्रांशुं सहस्रशः । सहस्रशिरसं देवं यम् आहुर् वै युगे युगे

sahasracaraṇaṃ brahman sahasrāṃśuṃ sahasraśaḥ / sahasraśirasaṃ devaṃ yam āhur vai yuge yuge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभ्यरण्यां समुत्पन्नं यस्य पैतामहं गृहम् । एकार्णवगते लोके तत् पङ्कजम् अपङ्कजम्

nābhyaraṇyāṃ samutpannaṃ yasya paitāmahaṃ gṛham / ekārṇavagate loke tat paṅkajam apaṅkajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये । सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः । गरुडस्थेन चोत्सिक्तः कालनेमिर् निपातितः

yena te nihatā daityāḥ saṃgrāme tārakāmaye / sarvadevamayaṃ kṛtvā sarvāyudhadharaṃ vapuḥ / garuḍasthena cotsiktaḥ kālanemir nipātitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरान्ते समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः । यः शेते शाश्वतं योगम् आस्थाय तिमिरं महत्

uttarānte samudrasya kṣīrodasyāmṛtodadheḥ / yaḥ śete śāśvataṃ yogam āsthāya timiraṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुरारणिर् गर्भम् अधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाद् अदितिः पुराणम् । शक्रं च यो दैत्यगणावरुद्धं गर्भावसाने नकृशं चकार

surāraṇir garbham adhatta divyaṃ tapaḥprakarṣād aditiḥ purāṇam / śakraṃ ca yo daityagaṇāvaruddhaṃ garbhāvasāne nakṛśaṃ cakāra

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदानि यो लोकपदानि कृत्वा चकार दैत्यान् सलिलाशयस्थान् । कृत्वा च देवांस् त्रिदिवस्य देवांश् चक्रे सुरेशं पुरुहूतम् एव

padāni yo lokapadāni kṛtvā cakāra daityān salilāśayasthān / kṛtvā ca devāṃs tridivasya devāṃś cakre sureśaṃ puruhūtam eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा । अग्निम् आहवनीयं च वेदीं चैव कुशान् स्रुवम्

gārhapatyena vidhinā anvāhāryeṇa karmaṇā / agnim āhavanīyaṃ ca vedīṃ caiva kuśān sruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोक्षणीयं ध्रुवां चैव आवभृथ्यं तथैव च । अरांस् त्रीणि च यश् चक्रे हव्यकव्यप्रदान् मखे

prokṣaṇīyaṃ dhruvāṃ caiva āvabhṛthyaṃ tathaiva ca / arāṃs trīṇi ca yaś cakre havyakavyapradān makhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हव्यादांश् च सुरांश् चक्रे कव्यादांश् च पितॄन् अपि । भागार्थे यज्ञविधिना योगज्ञो यज्ञकर्मणि

havyādāṃś ca surāṃś cakre kavyādāṃś ca pitṝn api / bhāgārthe yajñavidhinā yogajño yajñakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यूपान् समित् स्रुचं सोमं पवित्रं परिधीन् अपि । यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञांश् च चयनानलान् । सदस्यान्य् अजमानांश् च मेधादींश् च क्रतूत्तमान्

yūpān samit srucaṃ somaṃ pavitraṃ paridhīn api / yajñiyāni ca dravyāṇi yajñāṃś ca cayanānalān / sadasyāny ajamānāṃś ca medhādīṃś ca kratūttamān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विबभाज पुरा यश् च पारमेष्ठ्येन कर्मणा । युगानुरूपं यः कृत्वा लोकान् अनु परिक्रमन्

vibabhāja purā yaś ca pārameṣṭhyena karmaṇā / yugānurūpaṃ yaḥ kṛtvā lokān anu parikraman

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणा निमेषाः काष्ठाश् च कलास् त्रैकाल्यम् एव च । मुहूर्तास् तिथयो मासा दिनसंवत्सरास् तथा

kṣaṇā nimeṣāḥ kāṣṭhāś ca kalās traikālyam eva ca / muhūrtās tithayo māsā dinasaṃvatsarās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतवः कालयोगाश् च प्रमाणं विविधं नृषु । आयुः क्षेत्राण्य् उपचयो लक्षणं रूपसौष्ठवम्

ṛtavaḥ kālayogāś ca pramāṇaṃ vividhaṃ nṛṣu / āyuḥ kṣetrāṇy upacayo lakṣaṇaṃ rūpasauṣṭhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयो वर्णास् त्रयो लोकास् त्रैविद्यं पावकास् त्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो ऽपायास् त्रयो गुणाः । सृष्टा लोकास् त्रयो ऽनन्ता येनानन्त्येन वर्त्मना

trayo varṇās trayo lokās traividyaṃ pāvakās trayaḥ / traikālyaṃ trīṇi karmāṇi trayo 'pāyās trayo guṇāḥ / sṛṣṭā lokās trayo 'nantā yenānantyena vartmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वभूतगुणस्रष्टा सर्वभूतगुणात्मकः । नृणाम् इन्द्रियपूर्वेण योगेन रमते च यः । गतागताभ्यां यो नेता तत्रेह च विधीश्वरः

sarvabhūtaguṇasraṣṭā sarvabhūtaguṇātmakaḥ / nṛṇām indriyapūrveṇa yogena ramate ca yaḥ / gatāgatābhyāṃ yo netā tatreha ca vidhīśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो गतिर् धर्मयुक्तानाम् अगतिः पापकर्मणाम् । चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश् चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता

yo gatir dharmayuktānām agatiḥ pāpakarmaṇām / cāturvarṇyasya prabhavaś cāturvarṇyasya rakṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराश्रम्यसंश्रयः । दिगन्तरो नभोभूतो वायुर् वायुविभावनः

cāturvidyasya yo vettā cāturāśramyasaṃśrayaḥ / digantaro nabhobhūto vāyur vāyuvibhāvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रसूर्यद्वयं ज्योतिर् योगीशः क्षणदातनुः । यः परं श्रूयते ज्योतिर् यः परं श्रूयते तपः

candrasūryadvayaṃ jyotir yogīśaḥ kṣaṇadātanuḥ / yaḥ paraṃ śrūyate jyotir yaḥ paraṃ śrūyate tapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यादिस् तु यो दिव्यो यश् च दैत्यान्तको विभुः

ādityādis tu yo divyo yaś ca daityāntako vibhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगान्तेष्व् अन्तको यश् च यश् च लोकान्तकान्तकः । सेतुर् यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम्

yugānteṣv antako yaś ca yaś ca lokāntakāntakaḥ / setur yo lokasetūnāṃ medhyo yo medhyakarmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर् यः प्रभवात्मनाम् । सोमभूतश् च भूतानाम् अग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्

vedyo yo vedaviduṣāṃ prabhur yaḥ prabhavātmanām / somabhūtaś ca bhūtānām agnibhūto 'gnivarcasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनुष्याणां मनोभूतस् तपोभूतस् तपस्विनाम् । विनयो नयवृत्तानां तेजस् तेजस्विनाम् अपि

manuṣyāṇāṃ manobhūtas tapobhūtas tapasvinām / vinayo nayavṛttānāṃ tejas tejasvinām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गकारश् च सर्गाणां लोकहेतुर् अनुत्तमः । विग्रहो विग्रहार्हाणां गतिर् गतिमताम् अपि

sargakāraś ca sargāṇāṃ lokahetur anuttamaḥ / vigraho vigrahārhāṇāṃ gatir gatimatām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशप्रभवो वायुर् वायुप्राणो हुताशनः । देवा हुताशनप्राणाः प्राणो ऽग्नेर् मधुसूदनः

ākāśaprabhavo vāyur vāyuprāṇo hutāśanaḥ / devā hutāśanaprāṇāḥ prāṇo 'gner madhusūdanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसाद् वै शोणितं भवति शोणितान् मांसम् उच्यते । मांसात् तु मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते

rasād vai śoṇitaṃ bhavati śoṇitān māṃsam ucyate / māṃsāt tu medaso janma medaso 'sthi nirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थ्नो मज्जा समभवन् मज्जायाः शुक्रसंभवः । शुक्राद् नर्भः समभवद् रसमूलेन कर्मणा

asthno majjā samabhavan majjāyāḥ śukrasaṃbhavaḥ / śukrād narbhaḥ samabhavad rasamūlena karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रापां प्रथमो भागः स सौम्यो राशिर् उच्यते । गर्भोष्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिर् उच्यते

tatrāpāṃ prathamo bhāgaḥ sa saumyo rāśir ucyate / garbhoṣmasaṃbhavo jñeyo dvitīyo rāśir ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्रं सोमात्मकं विद्याद् आर्तवं पावकात्मकम् । भावौ रसानुगाव् एतौ वीर्यं च शशिपावकौ

śukraṃ somātmakaṃ vidyād ārtavaṃ pāvakātmakam / bhāvau rasānugāv etau vīryaṃ ca śaśipāvakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफवर्गे भवेच् छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम् । कफस्य हृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम्

kaphavarge bhavec chukraṃ pittavarge ca śoṇitam / kaphasya hṛdayaṃ sthānaṃ nābhyāṃ pittaṃ pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम् । नाभिकण्ठान्तरस्थस् तु तत्र देवो हुताशनः

dehasya madhye hṛdayaṃ sthānaṃ tu manasaḥ smṛtam / nābhikaṇṭhāntarasthas tu tatra devo hutāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनः प्रजापतिर् ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते । पित्तम् अग्निः स्मृतस् त्व् एवम् अग्नीषोममयं जगत्

manaḥ prajāpatir jñeyaḥ kaphaḥ somo vibhāvyate / pittam agniḥ smṛtas tv evam agnīṣomamayaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं प्रवर्तिते गर्भे वर्तिते ऽर्बुदसंनिभे । वायुः प्रवेशनं चक्रे संगतः परमात्मना

evaṃ pravartite garbhe vartite 'rbudasaṃnibhe / vāyuḥ praveśanaṃ cakre saṃgataḥ paramātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स पञ्चधा शरीरस्थो भिद्यते वर्धते पुनः । प्राणापानौ समानश् च उदानो व्यान एव च

sa pañcadhā śarīrastho bhidyate vardhate punaḥ / prāṇāpānau samānaś ca udāno vyāna eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणो ऽस्य प्रथमं स्थानं वर्धयन् परिवर्तते । अपानः पश्चिमं कायम् उदानोर्ध्वं शरीरिणः

prāṇo 'sya prathamaṃ sthānaṃ vardhayan parivartate / apānaḥ paścimaṃ kāyam udānordhvaṃ śarīriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यानो व्यायच्छते येन समानः संनिवर्तते । भूतावाप्तिस् ततस् तस्य जायतेन्द्रियगोचरा

vyāno vyāyacchate yena samānaḥ saṃnivartate / bhūtāvāptis tatas tasya jāyatendriyagocarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथिवी वायुर् आकाशम् आपो ज्योतिश् च पञ्चमम् । तस्येन्द्रियाणि शिष्टानि स्वं स्वं योगं प्रचक्रिरे

pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam / tasyendriyāṇi śiṣṭāni svaṃ svaṃ yogaṃ pracakrire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्थिवं देहम् आहुस् तु प्राणात्मानं च मारुतम् । छिद्राण्य् आकाशयोनीनि जलस्रावः प्रवर्तते

pārthivaṃ deham āhus tu prāṇātmānaṃ ca mārutam / chidrāṇy ākāśayonīni jalasrāvaḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्योतिश् चक्षुषि तेजश् च तेषां यन्तृ मनः स्मृतम् । ग्राम्याश् च विषयाश् चैव यस्य वीर्यात् प्रवर्तिताः

jyotiś cakṣuṣi tejaś ca teṣāṃ yantṛ manaḥ smṛtam / grāmyāś ca viṣayāś caiva yasya vīryāt pravartitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् एतान् पुरुषः सर्वान् सृजंल् लोकान् सनातनान् । नैधने ऽस्मिन् कथं लोके नरत्वं विष्णुर् आगतः

ity etān puruṣaḥ sarvān sṛjaṃl lokān sanātanān / naidhane 'smin kathaṃ loke naratvaṃ viṣṇur āgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष मे संशयो ब्रह्मन्न् एष मे विस्मयो महान् । कथं गतिर् गतिमताम् आपन्नो मानुषीं तनुम्

eṣa me saṃśayo brahmann eṣa me vismayo mahān / kathaṃ gatir gatimatām āpanno mānuṣīṃ tanum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतो मे स्वस्य वंशस्य पूर्वजानां च संभवः । श्रोतुम् इच्छामि विष्णोस् तु वृष्णीनां च यथाक्रमम्

śruto me svasya vaṃśasya pūrvajānāṃ ca saṃbhavaḥ / śrotum icchāmi viṣṇos tu vṛṣṇīnāṃ ca yathākramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्चर्यं परमं विष्णुर् देवैर् दैत्यैश् च कथ्यते । विष्णोर् उत्पत्तिम् आश्चर्यं ममाचक्ष्व महामुने

āścaryaṃ paramaṃ viṣṇur devair daityaiś ca kathyate / viṣṇor utpattim āścaryaṃ mamācakṣva mahāmune

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् आश्चर्यम् आख्यानं कथयस्व सुखावहम् । प्रख्यातबलवीर्यस्य विष्णोर् अमिततेजसः । कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोस् तत्त्वम् इहोच्यताम्

etad āścaryam ākhyānaṃ kathayasva sukhāvaham / prakhyātabalavīryasya viṣṇor amitatejasaḥ / karmaṇāścaryabhūtasya viṣṇos tattvam ihocyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.