Harivaṃśa (critical edition) 31

वैशंपायन उवाच प्रश्नभारो महांस् तात त्वयोक्तः शार्ङ्गधन्वनि । यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां वैष्णवं यशः

vaiśaṃpāyana uvāca praśnabhāro mahāṃs tāta tvayoktaḥ śārṅgadhanvani / yathāśakti tu vakṣyāmi śrūyatāṃ vaiṣṇavaṃ yaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णोः प्रभावश्रवणे दिष्ट्या ते मतिर् उत्थिता । हन्त विष्णोः समस्तास् त्वं शृणु दिव्याः प्रवृत्तयः

viṣṇoḥ prabhāvaśravaṇe diṣṭyā te matir utthitā / hanta viṣṇoḥ samastās tvaṃ śṛṇu divyāḥ pravṛttayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम् । सहस्रशिरसं देवं सहस्रकरम् अव्ययम्

sahasrāsyaṃ sahasrākṣaṃ sahasracaraṇaṃ ca yam / sahasraśirasaṃ devaṃ sahasrakaram avyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रजिह्वं भास्वन्तं सहस्रमुकुटं प्रभुम् । सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजम् अव्ययम्

sahasrajihvaṃ bhāsvantaṃ sahasramukuṭaṃ prabhum / sahasradaṃ sahasrādiṃ sahasrabhujam avyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सवनं हवनं चैव हव्यं होतारम् एव च । पात्राणि च पवित्राणि वेदिं दीक्षां चरुं स्रुवम्

savanaṃ havanaṃ caiva havyaṃ hotāram eva ca / pātrāṇi ca pavitrāṇi vediṃ dīkṣāṃ caruṃ sruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रुक्सोमशूर्पम् उपभृत् प्रोक्षणीं दक्षिणायनम् । अध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यं सदनं सवम्

sruksomaśūrpam upabhṛt prokṣaṇīṃ dakṣiṇāyanam / adhvaryuṃ sāmagaṃ vipraṃ sadasyaṃ sadanaṃ savam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यूपं समित्स्रुवं दर्वीं चमसोलूखलानि च । प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं चयनं च यत्

yūpaṃ samitsruvaṃ darvīṃ camasolūkhalāni ca / prāgvaṃśaṃ yajñabhūmiṃ ca hotāraṃ cayanaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्रस्वान्य् अतिप्रमाणानि स्थावराणि चराणि च । प्रायश्चित्तानि चार्घ्यं च स्थण्डिलानि कुशांस् तथा

hrasvāny atipramāṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca / prāyaścittāni cārghyaṃ ca sthaṇḍilāni kuśāṃs tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रं यज्ञवहं वह्निं भागं भागवहं च यत् । अग्रेभुजं सोमभुजं हुतार्चिषम् उदायुधम् । आहुर् वेदविदो विप्रा यं यज्ञं शाश्वतं विभुम्

mantraṃ yajñavahaṃ vahniṃ bhāgaṃ bhāgavahaṃ ca yat / agrebhujaṃ somabhujaṃ hutārciṣam udāyudham / āhur vedavido viprā yaṃ yajñaṃ śāśvataṃ vibhum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयश् चैव भविष्यन्तीत्य् एवम् आह पितामहः

bhūyaś caiva bhaviṣyantīty evam āha pitāmahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् पृच्छसि महाराज दिव्यां पुण्यां कथां शुभाम् । किमर्थं भगवान् विष्णुर् वसुदेवकुले ऽभवत्

yat pṛcchasi mahārāja divyāṃ puṇyāṃ kathāṃ śubhām / kimarthaṃ bhagavān viṣṇur vasudevakule 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुरेशो रिपुसूदनः । *ह्व् ३१।११च्*४५७:१ ।* देवलोकं समुत्सृज्य । *ह्व् ३१।११च्*४५७:२ ।* तत् ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणु सर्वम् अशेषतः । वासुदेवस्य माहात्म्यं चरितं च महाद्युतेः

sureśo ripusūdanaḥ | *HV 31.11c*457:1 |* devalokaṃ samutsṛjya | *HV 31.11c*457:2 |* tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇu sarvam aśeṣataḥ / vāsudevasya māhātmyaṃ caritaṃ ca mahādyuteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च । बहुशः सर्वभूतात्मा प्रादुर्भवति कार्यतः । प्रादुर्भावांश् च वक्ष्यामि पुण्यान् देवगुणैर् युतान्

hitārthaṃ suramartyānāṃ lokānāṃ prabhavāya ca / bahuśaḥ sarvabhūtātmā prādurbhavati kāryataḥ / prādurbhāvāṃś ca vakṣyāmi puṇyān devaguṇair yutān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्त्वा युगसहस्रं स प्रादुर्भवति कार्यवान् । पूर्णे युगसहस्रे तु देवदेवो जगत्पतिः

suptvā yugasahasraṃ sa prādurbhavati kāryavān / pūrṇe yugasahasre tu devadevo jagatpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मा च कपिलश् चैव परमेष्ठी तथैव च । देवाः सप्तर्षयश् चैव त्र्यम्बकश् च महायशाः

brahmā ca kapilaś caiva parameṣṭhī tathaiva ca / devāḥ saptarṣayaś caiva tryambakaś ca mahāyaśāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सनत्कुमारश् च महानुभावो मनुर् महात्मा भगवान् प्रजाकरः । पुराणदेवो ऽथ पुराणि चक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः

sanatkumāraś ca mahānubhāvo manur mahātmā bhagavān prajākaraḥ / purāṇadevo 'tha purāṇi cakre pradīptavaiśvānaratulyatejāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन चार्णवमध्यस्थौ नष्टे स्थावरजंगमे । नष्टे देवासुरनरे प्रनष्टोरगराक्षसे

yena cārṇavamadhyasthau naṣṭe sthāvarajaṃgame / naṣṭe devāsuranare pranaṣṭoragarākṣase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योद्धुकामौ सुदुर्धर्षौ दानवौ मधुकैटभौ । हतौ प्रभवता तेन तयोर् दत्त्वामितं वरम्

yoddhukāmau sudurdharṣau dānavau madhukaiṭabhau / hatau prabhavatā tena tayor dattvāmitaṃ varam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा कमलनाभस्य स्वपतः सागराम्भसि । पुष्करे यत्र संभूता देवाः सर्षिगणाः पुरा

purā kamalanābhasya svapataḥ sāgarāmbhasi / puṣkare yatra saṃbhūtā devāḥ sarṣigaṇāḥ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावः प्रकीर्तितः । पुराणं कथ्यते यत्र वेदश्रुतिसमाहितम्

eṣa pauṣkarako nāma prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ / purāṇaṃ kathyate yatra vedaśrutisamāhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाराहस् तु श्रुतिसुखः प्रादुर्भावो महात्मनः । यत्र विष्णुः सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपम् आस्थितः

vārāhas tu śrutisukhaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ / yatra viṣṇuḥ suraśreṣṭho vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुदन्तश् चितीमुखः । अग्निजिह्वो दर्भलोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

vedapādo yūpadaṃṣṭraḥ kratudantaś citīmukhaḥ / agnijihvo darbhalomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः । आज्यनासः स्रुवस् तुण्डः सामघोषस्वनो महान्

ahorātrekṣaṇo divyo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ / ājyanāsaḥ sruvas tuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मसत्यमयः श्रीमान् क्रमविक्रमसत्कृतः । प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर् महावृषः

dharmasatyamayaḥ śrīmān kramavikramasatkṛtaḥ / prāyaścittanakho dhīraḥ paśujānur mahāvṛṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्गात्रान्त्रो होमलिङ्गः फलबीजमहौषधिः । वाय्वन्तरात्मा मन्त्रस्फिग् विकृतः सोमशोणितः

udgātrāntro homaliṅgaḥ phalabījamahauṣadhiḥ / vāyvantarātmā mantrasphig vikṛtaḥ somaśoṇitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान् । प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिर् आचितः

vediskandho havirgandho havyakavyātivegavān / prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhir ācitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छायापत्नीसहायो वै मणिशृङ्ग इवोच्छ्रितः

chāyāpatnīsahāyo vai maṇiśṛṅga ivocchritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् । एकार्णवजले भ्रष्टाम् एकार्णवगतिः प्रभुः

mahīṃ sāgaraparyantāṃ saśailavanakānanām / ekārṇavajale bhraṣṭām ekārṇavagatiḥ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दंष्ट्रया यः समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया । सहस्रशीर्षो देवादिश् चकार जगतीं पुनः

daṃṣṭrayā yaḥ samuddhṛtya lokānāṃ hitakāmyayā / sahasraśīrṣo devādiś cakāra jagatīṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना । उद्धृता पृथिवी देवी सागराम्बुधरा पुरा

evaṃ yajñavarāheṇa bhūtvā bhūtahitārthinā / uddhṛtā pṛthivī devī sāgarāmbudharā purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाराह एष कथितो नारसिंहम् अतः शृणु । यत्र भूत्वा मृगेन्द्रेण हिरण्यकशिपुर् हतः

vārāha eṣa kathito nārasiṃham ataḥ śṛṇu / yatra bhūtvā mṛgendreṇa hiraṇyakaśipur hataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा कृतयुगे राजन् सुरारिर् बलदर्पितः । दैत्यानाम् आदिपुरुषश् चकार तप उत्तमम्

purā kṛtayuge rājan surārir baladarpitaḥ / daityānām ādipuruṣaś cakāra tapa uttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दश वर्शसहस्राणि शतानि दश पञ्च च । जलोपवासस् तस्यासीत् स्थानमौनदृढव्रतः

daśa varśasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca / jalopavāsas tasyāsīt sthānamaunadṛḍhavrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शमदमाभ्यां च ब्रह्मचर्येण चानघ । ब्रह्मा प्रीतमनास् तस्य तपसा नियमेन च

tataḥ śamadamābhyāṃ ca brahmacaryeṇa cānagha / brahmā prītamanās tasya tapasā niyamena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं वै स्वयंभूर् भगवान् स्वयम् आगम्य भूपते । विमानेनार्कवर्णेन हंसयुक्तेन भास्वता

taṃ vai svayaṃbhūr bhagavān svayam āgamya bhūpate / vimānenārkavarṇena haṃsayuktena bhāsvatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यैर् वसुभिः साध्यैर् मरुद्भिर् दैवतैः सह । रुद्रैर् विश्वसहायैश् च यक्षराक्षसकिंनरैः

ādityair vasubhiḥ sādhyair marudbhir daivataiḥ saha / rudrair viśvasahāyaiś ca yakṣarākṣasakiṃnaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिशाभिर् विदिशाभिश् च नदीभिः सागरैस् तथा । नक्षत्रैश् च मुहूर्तैश् च खेचरैश् च महाग्रहैः

diśābhir vidiśābhiś ca nadībhiḥ sāgarais tathā / nakṣatraiś ca muhūrtaiś ca khecaraiś ca mahāgrahaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवर्षिभिस् तपोवृद्धैः सिद्धैः सप्तर्षिभिस् तथा । राजर्षिभिः पुण्यतमैर् गन्धर्वैर् अप्सरोगणैः

devarṣibhis tapovṛddhaiḥ siddhaiḥ saptarṣibhis tathā / rājarṣibhiḥ puṇyatamair gandharvair apsarogaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चराचरगुरुः श्रीमान् वृतः सर्वैः सुरैस् तथा । ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो दैत्यं वचनम् अब्रवीत्

carācaraguruḥ śrīmān vṛtaḥ sarvaiḥ surais tathā / brahmā brahmavidāṃ śreṣṭho daityaṃ vacanam abravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रीतो ऽस्मि तव भक्तस्य तपसानेन सुव्रत । वरं वरय भद्रं ते यथेष्टं कामम् आप्नुहि

prīto 'smi tava bhaktasya tapasānena suvrata / varaṃ varaya bhadraṃ te yatheṣṭaṃ kāmam āpnuhi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यकशिपुर् उवाच न देवासुरगन्धर्वा न यक्षोरगराक्ष्साः । न मानुषाः पिशाचा वा हन्युर् मां देवसत्तम

hiraṇyakaśipur uvāca na devāsuragandharvā na yakṣoragarākṣsāḥ / na mānuṣāḥ piśācā vā hanyur māṃ devasattama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषयो वा न मां शापैः क्रुद्धा लोकपितामह । शपेयुस् तपसा युक्ता वरम् एतं वृणोम्य् अहम्

ṛṣayo vā na māṃ śāpaiḥ kruddhā lokapitāmaha / śapeyus tapasā yuktā varam etaṃ vṛṇomy aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शस्त्रेण न चास्त्रेण गिरिणा पादपेन वा । न शुष्केण न चार्द्रेण स्यान् न चान्येन मे वधः

na śastreṇa na cāstreṇa giriṇā pādapena vā / na śuṣkeṇa na cārdreṇa syān na cānyena me vadhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेयम् अहम् एवार्कः सोमो वायुर् हुताशनः । सलिलं चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि दिशो दश

bhaveyam aham evārkaḥ somo vāyur hutāśanaḥ / salilaṃ cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi diśo daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं क्रोधश् च कामश् च वरुणो वासवो यमः । धनदश् च धनाध्यक्षो यक्षः किंपुरुषाधिपः

ahaṃ krodhaś ca kāmaś ca varuṇo vāsavo yamaḥ / dhanadaś ca dhanādhyakṣo yakṣaḥ kiṃpuruṣādhipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मोवाच एते दिव्या वरास् तात मया दत्तास् तवाद्भुताः । सर्वान् कामान् इमांस् तात प्राप्स्यसि त्वं न संशयः

brahmovāca ete divyā varās tāta mayā dattās tavādbhutāḥ / sarvān kāmān imāṃs tāta prāpsyasi tvaṃ na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा तु भगवाञ् जगामाकाशम् एव ह । वैराजं ब्रह्मसदनं ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

evam uktvā tu bhagavāñ jagāmākāśam eva ha / vairājaṃ brahmasadanaṃ brahmarṣigaṇasevitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो देवाश् च नागाश् च गन्धर्वा मुनयस् तथा । वरप्रदानं श्रुत्वैव पितामहम् उपस्थिताः

tato devāś ca nāgāś ca gandharvā munayas tathā / varapradānaṃ śrutvaiva pitāmaham upasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवा ऊचुः वरदानेन भगवन् वधिष्यति स नो ऽसुरः । तत् प्रसीदस्व भगवन् वधो ऽस्य प्रविचिन्त्यताम्

devā ūcuḥ varadānena bhagavan vadhiṣyati sa no 'suraḥ / tat prasīdasva bhagavan vadho 'sya pravicintyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवान् सर्वभूतानां स्वयंभूर् आदिकृद् विभुः । स्रष्टा च हव्यकव्यानाम् अव्यक्तः प्रकृतिर् ध्रुवः

bhagavān sarvabhūtānāṃ svayaṃbhūr ādikṛd vibhuḥ / sraṣṭā ca havyakavyānām avyaktaḥ prakṛtir dhruvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो लोकहितं वाक्यं श्रुत्वा देवः प्रजापतिः । प्रोवाच भगवान् वाक्यं सर्वान् देवगणांस् तदा

tato lokahitaṃ vākyaṃ śrutvā devaḥ prajāpatiḥ / provāca bhagavān vākyaṃ sarvān devagaṇāṃs tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यं त्रिदशास् तेन प्राप्तव्यं तपसः फलम् । तपसो ऽन्ते ऽस्य भगवान् वधं विष्णुः करिष्यति

avaśyaṃ tridaśās tena prāptavyaṃ tapasaḥ phalam / tapaso 'nte 'sya bhagavān vadhaṃ viṣṇuḥ kariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच् छ्रुत्वा सुराः सर्वे वाक्यं पङ्कजजन्मनः । स्वानि स्थानानि दिव्यानि जग्मुस् ते वै मुदा युताः

etac chrutvā surāḥ sarve vākyaṃ paṅkajajanmanaḥ / svāni sthānāni divyāni jagmus te vai mudā yutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लब्धमात्रे वरे चापि सर्वाः सो ऽबाधत प्रजाः । हिरण्यकशिपुर् दैत्यो वरदानेन दर्पितः

labdhamātre vare cāpi sarvāḥ so 'bādhata prajāḥ / hiraṇyakaśipur daityo varadānena darpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रमेषु महाभागान् मुनीन् वै संशितव्रतान् । सत्यधर्मरतान् दान्तान् पुरा धर्षितवांस् तु सः

āśrameṣu mahābhāgān munīn vai saṃśitavratān / satyadharmaratān dāntān purā dharṣitavāṃs tu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवांस् त्रिभुवनस्थांश् च पराजित्य महासुरः । त्रैलोक्यं वशम् आनीय स्वर्गे वसति दानवः

devāṃs tribhuvanasthāṃś ca parājitya mahāsuraḥ / trailokyaṃ vaśam ānīya svarge vasati dānavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा वरमदोन्मत्तो न्यवसद् दानवो भुवि । यज्ञियान् अकरोद् दैत्यान् अयज्ञीयाश् च देवताः

yadā varamadonmatto nyavasad dānavo bhuvi / yajñiyān akarod daityān ayajñīyāś ca devatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरण्यं शरणं विष्णुम् उपतस्थुर् महाबलम्

śaraṇyaṃ śaraṇaṃ viṣṇum upatasthur mahābalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवं ब्रह्ममयं यज्ञं ब्रह्मदेवं सनातनम् । भूतभव्यभविष्यस्य प्रभुं लोकनमस्कृतम् । नारायणं विभुः देवाः शरण्यं शरण्यं गताः

devaṃ brahmamayaṃ yajñaṃ brahmadevaṃ sanātanam / bhūtabhavyabhaviṣyasya prabhuṃ lokanamaskṛtam / nārāyaṇaṃ vibhuḥ devāḥ śaraṇyaṃ śaraṇyaṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रायस्व नो ऽद्य देवेश हिरण्यकशिपोर् वधात् । त्वं हि न परमो देवस् त्वं हि न परमो गुरुः । त्वं हि नः परमो धाता ब्रह्मादीनां सुरोत्तम

trāyasva no 'dya deveśa hiraṇyakaśipor vadhāt / tvaṃ hi na paramo devas tvaṃ hi na paramo guruḥ / tvaṃ hi naḥ paramo dhātā brahmādīnāṃ surottama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्फुल्लाम्बुजपत्राक्ष शत्रुपक्षभयावह । क्षयाय दितिवंशस्य शरणं त्वं भवस्व नः

utphullāmbujapatrākṣa śatrupakṣabhayāvaha / kṣayāya ditivaṃśasya śaraṇaṃ tvaṃ bhavasva naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णुर् उवाच भयं त्यजध्वम् अमरा अभयं वो ददाम्य् अहम् । तथैव त्रिदिवं देवाः प्रतिपद्यत माचिरम्

viṣṇur uvāca bhayaṃ tyajadhvam amarā abhayaṃ vo dadāmy aham / tathaiva tridivaṃ devāḥ pratipadyata māciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषो ऽहं सगणं दैत्यं वरदानेन दर्पितम् । अवध्यम् अमरेन्द्राणां दानवेन्द्रं निहन्मि तम्

eṣo 'haṃ sagaṇaṃ daityaṃ varadānena darpitam / avadhyam amarendrāṇāṃ dānavendraṃ nihanmi tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् उक्त्वा स भगवान् विसृज्य त्रिदशेश्वरान् । हिरण्यकशिपो राजन्न् आजगाम हरिः सभाम्

evam uktvā sa bhagavān visṛjya tridaśeśvarān / hiraṇyakaśipo rājann ājagāma hariḥ sabhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरस्य कृत्वार्धतनुं सिंहस्यार्धतनुं तथा । नारसिंहेन वपुषा पाणिं संस्पृश्य पाणिना

narasya kṛtvārdhatanuṃ siṃhasyārdhatanuṃ tathā / nārasiṃhena vapuṣā pāṇiṃ saṃspṛśya pāṇinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीमूतघनसंकाशो जीमूतघननिस्वनः । जीमूतघनदीप्तौजा जीमूत इव वेगवान्

jīmūtaghanasaṃkāśo jīmūtaghananisvanaḥ / jīmūtaghanadīptaujā jīmūta iva vegavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैत्यं सो ऽतिबलं दृप्तं दृप्तशार्दूलविक्रमम् । दृप्तैर् दैत्यगणैर् गुप्तं हतवान् एकपाणिना

daityaṃ so 'tibalaṃ dṛptaṃ dṛptaśārdūlavikramam / dṛptair daityagaṇair guptaṃ hatavān ekapāṇinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृसिंह एष कथितो भूयो ऽयं वामनो ऽपरः । यत्र वामनम् आश्रित्य रूपं दैत्यविनाशनम्

nṛsiṃha eṣa kathito bhūyo 'yaṃ vāmano 'paraḥ / yatra vāmanam āśritya rūpaṃ daityavināśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलेर् बलवतो यज्ञे बलिना विष्णुना पुरा । विक्रमैस् त्रिभिर् अक्षोभ्याः क्षोभितास् ते महासुराः

baler balavato yajñe balinā viṣṇunā purā / vikramais tribhir akṣobhyāḥ kṣobhitās te mahāsurāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विप्रचित्तिः शिबिः शङ्कुर् अयःशङ्कुस् तथैव च । अयःशिरा अश्वशिरा हयग्रीवश् च वीर्यवान् । वेगवान् केतुमान् उग्रः सोग्रव्यग्रो महासुरः

vipracittiḥ śibiḥ śaṅkur ayaḥśaṅkus tathaiva ca / ayaḥśirā aśvaśirā hayagrīvaś ca vīryavān / vegavān ketumān ugraḥ sogravyagro mahāsuraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्करः पुष्कलश् चैव साश्वो ऽश्वपतिर् एव च । प्रह्रादो ऽश्वशिराः कुम्भः संह्रादो गगनप्रियः

puṣkaraḥ puṣkalaś caiva sāśvo 'śvapatir eva ca / prahrādo 'śvaśirāḥ kumbhaḥ saṃhrādo gaganapriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुह्रादो हरिहरौ वराहः संहरो रुजः । वेपनश् च महारथः । *ह्व् ३१।७१अ*४७४:१ ।* बृहत्कीर्तिर् महाजिह्वः । *ह्व् ३१।७१अ*४७४:२ ।* शरभः शलभश् चैव कुपनः कोपनः क्रथः

anuhrādo hariharau varāhaḥ saṃharo rujaḥ / vepanaś ca mahārathaḥ | *HV 31.71a*474:1 |* bṛhatkīrtir mahājihvaḥ | *HV 31.71a*474:2 |* śarabhaḥ śalabhaś caiva kupanaḥ kopanaḥ krathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बृहत्कीर्तिर् महाजिह्वः शङ्कुकर्णो महास्वनः । दीर्घजिह्वो ऽर्कनयनो मृदुपादो मृदुप्रियः

bṛhatkīrtir mahājihvaḥ śaṅkukarṇo mahāsvanaḥ / dīrghajihvo 'rkanayano mṛdupādo mṛdupriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुर् गविष्ठो नमुचिः शम्बरो विक्षरो महान् । चन्द्रहन्ता क्रोधहन्ता क्रोधवर्धन एव च

vāyur gaviṣṭho namuciḥ śambaro vikṣaro mahān / candrahantā krodhahantā krodhavardhana eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालकः कालकेयश् च वृत्रः क्रोधो विरोचनः । गरिष्ठश् च वरिष्ठश् च प्रलम्बनरकाव् उभौ

kālakaḥ kālakeyaś ca vṛtraḥ krodho virocanaḥ / gariṣṭhaś ca variṣṭhaś ca pralambanarakāv ubhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रतापनवातापी केतुमान् बलदर्पितः । असिलोमा पुलोमा च बाष्कलः प्रमदो मदः

indratāpanavātāpī ketumān baladarpitaḥ / asilomā pulomā ca bāṣkalaḥ pramado madaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खसृमः कालवदनः करालः केशिर् एव च । एकाक्षश् चन्द्रहा राहुः संह्रादः सृमरः स्वनः

khasṛmaḥ kālavadanaḥ karālaḥ keśir eva ca / ekākṣaś candrahā rāhuḥ saṃhrādaḥ sṛmaraḥ svanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतघ्नीचक्रहस्ताश् च तथा परिघपाणयः । अश्मयन्त्रायुधोपेता भिण्डिपालायुधास् तथा

śataghnīcakrahastāś ca tathā parighapāṇayaḥ / aśmayantrāyudhopetā bhiṇḍipālāyudhās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूलोलूखलहस्ताश् च परश्वधधरास् तथा । पाशमुद्गरहस्ता वै तथा लगुडपाणयः

śūlolūkhalahastāś ca paraśvadhadharās tathā / pāśamudgarahastā vai tathā laguḍapāṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाशिलाप्रहरणाः शूलहस्ताश् च दानवाः । नानाप्रहरणा घोरा नानावेषा महाजवाः

mahāśilāpraharaṇāḥ śūlahastāś ca dānavāḥ / nānāpraharaṇā ghorā nānāveṣā mahājavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कूर्मकुक्कुटवक्त्राश् च शशोलूकमुखास् तथा । खरोष्ट्रवदनाश् चैव वराहवदनास् तथा

kūrmakukkuṭavaktrāś ca śaśolūkamukhās tathā / kharoṣṭravadanāś caiva varāhavadanās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीमा मकरवक्त्राश् च क्रोष्टुवक्त्राश् च दानवाः । आखुदर्दुरवक्त्राश् च घोरा वृकमुखास् तथा

bhīmā makaravaktrāś ca kroṣṭuvaktrāś ca dānavāḥ / ākhudarduravaktrāś ca ghorā vṛkamukhās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्जारशशवक्त्राश् च महावक्त्रास् तथापरे । नक्रमेषाननाः शूरा गोजाविमहिषाननाः

mārjāraśaśavaktrāś ca mahāvaktrās tathāpare / nakrameṣānanāḥ śūrā gojāvimahiṣānanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोधाशल्यकवक्त्राश् च क्रौञ्चवक्त्रास् तथापरे । गरुडाननाः खड्गमुखा मयूरवदनास् तथा

godhāśalyakavaktrāś ca krauñcavaktrās tathāpare / garuḍānanāḥ khaḍgamukhā mayūravadanās tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गजेन्द्रचर्मवसनास् तथा कृष्णाजिनाम्बराः । चीरसंवृतगात्राश् च तथा वल्कलवाससः

gajendracarmavasanās tathā kṛṣṇājināmbarāḥ / cīrasaṃvṛtagātrāś ca tathā valkalavāsasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णीषिणो मुकुटिनस् तथा कुण्डलिनो ऽसुराः । किरीटिनो लम्बशिखाः कम्बुग्रीवाः सुवर्चसः । नानावेषधरा दैत्या नानामाल्यानुलेपनाः

uṣṇīṣiṇo mukuṭinas tathā kuṇḍalino 'surāḥ / kirīṭino lambaśikhāḥ kambugrīvāḥ suvarcasaḥ / nānāveṣadharā daityā nānāmālyānulepanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वान्य् आयुधानि संगृह्य प्रदीप्तानीव तेजसा । क्रममाणं हृषीकेशम् उपावर्तन्त सर्वशः

svāny āyudhāni saṃgṛhya pradīptānīva tejasā / kramamāṇaṃ hṛṣīkeśam upāvartanta sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमथ्य सर्वान्दैतेयान् पादहस्ततलैस् ततः । रूपं कृत्वा महाभींअं जहाराशु स मेदिनीम्

pramathya sarvāndaiteyān pādahastatalais tataḥ / rūpaṃ kṛtvā mahābhīṃaṃ jahārāśu sa medinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य विक्रमतो भूमिं चन्द्रादित्यौ स्तनान्तरे । नभः प्रक्रममाणस्य नाभ्यां किल समास्थितौ

tasya vikramato bhūmiṃ candrādityau stanāntare / nabhaḥ prakramamāṇasya nābhyāṃ kila samāsthitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमाक्रममाणस्य जानुभ्यां तौ व्यवस्थितौ । विष्णोर् अमितवीर्यस्य वदन्त्य् एवं द्विजातयः

paramākramamāṇasya jānubhyāṃ tau vyavasthitau / viṣṇor amitavīryasya vadanty evaṃ dvijātayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृत्वा स मेदिनीं कृत्स्नां हत्वा चासुरपुंगवान् । ददौ शक्राय वसुधां विष्णुर् बलवतां वरः

hṛtvā sa medinīṃ kṛtsnāṃ hatvā cāsurapuṃgavān / dadau śakrāya vasudhāṃ viṣṇur balavatāṃ varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष ते वामनो नाम प्रादुर्भावो महात्मनः । वेदविद्भिर् द्विजैर् एतत् कथ्यते वैष्णवं यशः

eṣa te vāmano nāma prādurbhāvo mahātmanaḥ / vedavidbhir dvijair etat kathyate vaiṣṇavaṃ yaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयो भूतात्मनो विष्णोः प्रादुर्भावो महात्मनः । दत्तात्रेय इति ख्यातः क्षमया परया युतः

bhūyo bhūtātmano viṣṇoḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ / dattātreya iti khyātaḥ kṣamayā parayā yutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन नष्टेषु देवेषु प्रक्रियासु मखेषु च । चातुर्वर्ण्ये च संकीर्णे धर्मे शिथिलतां गते

tena naṣṭeṣu deveṣu prakriyāsu makheṣu ca / cāturvarṇye ca saṃkīrṇe dharme śithilatāṃ gate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिवर्धति चाधर्मे सत्ये नष्टे ऽनृते स्थिते । प्रजासु शीर्यमाणासु धर्मे चाकुलतां गते

abhivardhati cādharme satye naṣṭe 'nṛte sthite / prajāsu śīryamāṇāsu dharme cākulatāṃ gate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सयज्ञाः सक्रिया वेदाः प्रत्यानीता हि तेन वै । चातुर्वर्ण्यम् असंकीर्णं कृतं तेन महात्मना

sayajñāḥ sakriyā vedāḥ pratyānītā hi tena vai / cāturvarṇyam asaṃkīrṇaṃ kṛtaṃ tena mahātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन हेहयराजस्य कार्तवीर्यस्य धीमतः । वरदेन वरो दत्तो दत्तात्रेयेण धीमता

tena hehayarājasya kārtavīryasya dhīmataḥ / varadena varo datto dattātreyeṇa dhīmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् बाहुद्वयं यत् ते तत् ते मम कृते नृप । शतानि दश बाहूनां भविष्यति न संशयः

etad bāhudvayaṃ yat te tat te mama kṛte nṛpa / śatāni daśa bāhūnāṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पालयिष्यसि कृत्स्नां च वसुधां वसुधेश्वर । दुर्निरीक्ष्यो ऽरिवृन्दानां युद्धस्थश् च भविष्यसि

pālayiṣyasi kṛtsnāṃ ca vasudhāṃ vasudheśvara / durnirīkṣyo 'rivṛndānāṃ yuddhasthaś ca bhaviṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयश् च जामदग्न्यो ऽयं प्रादुर्भावो महात्मनः

bhūyaś ca jāmadagnyo 'yaṃ prādurbhāvo mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र बाहुसहस्रेण विस्मितं दुर्जयं रणे । रामो ऽर्जुनम् अनीकस्थं जघान नृपतिं प्रभुः

yatra bāhusahasreṇa vismitaṃ durjayaṃ raṇe / rāmo 'rjunam anīkasthaṃ jaghāna nṛpatiṃ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथस्थं पार्थिवं रामः पातयित्वार्जुनं भुवि । धर्षयित्वा यथाकामं क्रोशमानं च मेघवत्

rathasthaṃ pārthivaṃ rāmaḥ pātayitvārjunaṃ bhuvi / dharṣayitvā yathākāmaṃ krośamānaṃ ca meghavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्स्नं बाहुसहस्रं च चिच्छेद भृगुनन्दनः । परश्वधेन दीप्तेन ज्ञातिभिः सहितस्य वै

kṛtsnaṃ bāhusahasraṃ ca ciccheda bhṛgunandanaḥ / paraśvadhena dīptena jñātibhiḥ sahitasya vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कीर्णा क्षत्रियकोटीभिर् मेरुमन्दरभूषणा । त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवी तेन निःक्षत्रिया कृता

kīrṇā kṣatriyakoṭībhir merumandarabhūṣaṇā / triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivī tena niḥkṣatriyā kṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा निःक्षत्रियां चैव भार्गवः सुमहातपाः । सर्वपापविनाशाय वाजिमेधेन चेष्टवान्

kṛtvā niḥkṣatriyāṃ caiva bhārgavaḥ sumahātapāḥ / sarvapāpavināśāya vājimedhena ceṣṭavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् यज्ञे महादाने दक्षिणां भृगुनन्दनः । मारीचाय ददौ प्रीतः कश्यपाय वसुंधराम्

tasmin yajñe mahādāne dakṣiṇāṃ bhṛgunandanaḥ / mārīcāya dadau prītaḥ kaśyapāya vasuṃdharām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वारुणांस् तुरगाञ् शुभ्रान् रथं च रथिनां वरः । हिरण्यम् अक्षयं धेनूर् गजेन्द्रांश् च महामतिः । ददौ तस्मिन् महायज्ञे वाजिमेधे महायशाः

vāruṇāṃs turagāñ śubhrān rathaṃ ca rathināṃ varaḥ / hiraṇyam akṣayaṃ dhenūr gajendrāṃś ca mahāmatiḥ / dadau tasmin mahāyajñe vājimedhe mahāyaśāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्यापि च हितार्थाय लोकानां भृगुनन्दनः । चरमाणस् तपो दीप्तं जामदग्न्यः पुनः पुनः । तिष्ठते देववच् छ्रीमान् महेन्द्रे पर्वतोत्तमे

adyāpi ca hitārthāya lokānāṃ bhṛgunandanaḥ / caramāṇas tapo dīptaṃ jāmadagnyaḥ punaḥ punaḥ / tiṣṭhate devavac chrīmān mahendre parvatottame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष विष्णोः सुरेशस्य शाश्वतस्याव्ययस्य च । जामदग्न्य इति ख्यातः प्रादुर्भावो महात्मनः

eṣa viṣṇoḥ sureśasya śāśvatasyāvyayasya ca / jāmadagnya iti khyātaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्विंशे युगे चापि विश्वामित्रपुरःसरः । जज्ञे दशरथस्याथ पुत्रः पद्मायतेक्षणः

caturviṃśe yuge cāpi viśvāmitrapuraḥsaraḥ / jajñe daśarathasyātha putraḥ padmāyatekṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वात्मानं महाबाहुश् चतुर्धा प्रभुर् ईश्वरः । लोके राम इति ख्यातस् तेजसा भास्करोपमः

kṛtvātmānaṃ mahābāhuś caturdhā prabhur īśvaraḥ / loke rāma iti khyātas tejasā bhāskaropamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसादनार्थं लोकस्य रक्षसां निग्रहाय च । धर्मस्य च विवृद्ध्यर्थं जज्ञे तत्र महायशाः । तम् अप्य् आहुर् मनुष्येन्द्रं सर्वभूतपतेस् तनुम्

prasādanārthaṃ lokasya rakṣasāṃ nigrahāya ca / dharmasya ca vivṛddhyarthaṃ jajñe tatra mahāyaśāḥ / tam apy āhur manuṣyendraṃ sarvabhūtapates tanum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मै दत्तानि चास्त्राणि विश्वामित्रेण धीमता । वधार्थं देवशत्रूणां दुर्धराणि सुरैर् अपि

tasmai dattāni cāstrāṇi viśvāmitreṇa dhīmatā / vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ durdharāṇi surair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञविघ्नकरौ येन मुनीनां भावितात्मनाम् । मारीचश् च सुबाहुश् च बलेन बलिनां वरौ । निहतौ च निराशौ च कृतौ तेन महात्मना

yajñavighnakarau yena munīnāṃ bhāvitātmanām / mārīcaś ca subāhuś ca balena balināṃ varau / nihatau ca nirāśau ca kṛtau tena mahātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्तमाने मखे येन जनकस्य महात्मनः । भग्नं माहेश्वरं चापं क्रीडता लीलया पुरा

vartamāne makhe yena janakasya mahātmanaḥ / bhagnaṃ māheśvaraṃ cāpaṃ krīḍatā līlayā purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः समाः सर्वधर्मज्ञश् चतुर्दश वने ऽवसत् । लक्ष्मणानुचरो रामः सर्वभूतहिते रतः

yaḥ samāḥ sarvadharmajñaś caturdaśa vane 'vasat / lakṣmaṇānucaro rāmaḥ sarvabhūtahite rataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपिणी यस्य पार्श्वस्था सीतेति प्रथिता जनैः । पूर्वोचितत्वाद्या लक्ष्मीर् भर्तारम् अनुगच्छति

rūpiṇī yasya pārśvasthā sīteti prathitā janaiḥ / pūrvocitatvādyā lakṣmīr bhartāram anugacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्दश वने तप्त्वा तपो वर्षाणि राघवः । जनस्थाने वसन् कार्यं त्रिदशानां चकार सः

caturdaśa vane taptvā tapo varṣāṇi rāghavaḥ / janasthāne vasan kāryaṃ tridaśānāṃ cakāra saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सीतायाः पदम् अन्विच्छन् निजघान महामनाः । विराधं च कबन्धं च राक्षसौ भीमविक्रमौ । जघान पुरुषव्याघ्रौ गन्धर्वौ शापविक्षतौ

sītāyāḥ padam anvicchan nijaghāna mahāmanāḥ / virādhaṃ ca kabandhaṃ ca rākṣasau bhīmavikramau / jaghāna puruṣavyāghrau gandharvau śāpavikṣatau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हुताशनार्कांशुतडित्प्रकाशैः प्रतप्तजाम्बूनदचित्रपुङ्खैः । सुरेन्द्रवज्राशनितुल्यसारैः शरैः शरीरेषु वियोजितौ बलात्

hutāśanārkāṃśutaḍitprakāśaiḥ prataptajāmbūnadacitrapuṅkhaiḥ / surendravajrāśanitulyasāraiḥ śaraiḥ śarīreṣu viyojitau balāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.