Library·Harivaṃśa (critical edition)·8
वैशंपायन उवाच विवस्वान् कश्यपाज् जज्ञे दाक्षायण्याम् अरिंदम । तस्य भार्याभवत् संज्ञा त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः । सुरेणुर् इति विख्याता त्रिषु लोकेषु भामिनी
vaiśaṃpāyana uvāca vivasvān kaśyapāj jajñe dākṣāyaṇyām ariṃdama / tasya bhāryābhavat saṃjñā tvāṣṭrī devī vivasvataḥ / sureṇur iti vikhyātā triṣu lokeṣu bhāminī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा वै भार्या भगवतो मार्तण्डस्य महात्मनः । भर्तृरूपेण नातुष्यद् रूपयौवनशालिनी । संज्ञा नाम स्वतपसा दीप्तेनेह समन्विता
sā vai bhāryā bhagavato mārtaṇḍasya mahātmanaḥ / bhartṛrūpeṇa nātuṣyad rūpayauvanaśālinī / saṃjñā nāma svatapasā dīpteneha samanvitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदित्यस्य हि तद्रूपं मार्तण्डस्य स्वतेजसा । गात्रेषु परिदग्धं वै नातिकान्तम् इवाभवत्
ādityasya hi tadrūpaṃ mārtaṇḍasya svatejasā / gātreṣu paridagdhaṃ vai nātikāntam ivābhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न खल्व् अयं मृतो ऽण्डस्थ इति स्नेहाद् अभाषत । अजानन् काश्यपस् तस्मान् मार्तण्ड इति चोच्यते
na khalv ayaṃ mṛto 'ṇḍastha iti snehād abhāṣata / ajānan kāśyapas tasmān mārtaṇḍa iti cocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेजस् त्व् अभ्यधिकं तात नित्यम् एव विवस्वतः । येनातितापयामास त्रींल् लोकान् कश्यपात्मजः
tejas tv abhyadhikaṃ tāta nityam eva vivasvataḥ / yenātitāpayāmāsa trīṃl lokān kaśyapātmajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रीण्य् अपत्यानि कौरव्य संज्ञायां तपतां वरः । आदित्यो जनयामास कन्यां द्वौ च प्रजापती
trīṇy apatyāni kauravya saṃjñāyāṃ tapatāṃ varaḥ / ādityo janayāmāsa kanyāṃ dvau ca prajāpatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनुर् वैवस्वतः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः । यमश् च यमुना चैव यमजौ संबभूवतुः
manur vaivasvataḥ pūrvaṃ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ / yamaś ca yamunā caiva yamajau saṃbabhūvatuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यामवर्णं तु तद्रूपं संज्ञा दृष्ट्वा विवस्वतः । असहन्ती तु स्वां छायां सवर्णां निर्ममे ततः । मायामयी तु सा संज्ञा तस्याश् छाया समुत्थिता
śyāmavarṇaṃ tu tadrūpaṃ saṃjñā dṛṣṭvā vivasvataḥ / asahantī tu svāṃ chāyāṃ savarṇāṃ nirmame tataḥ / māyāmayī tu sā saṃjñā tasyāś chāyā samutthitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा छाया संज्ञां नरेश्वर । उवाच किं मया कार्यं कथयस्व शुचिस्मिते । स्थितास्मि तव निर्देशे शाधि मां वरवर्णिनि
prāñjaliḥ praṇatā bhūtvā chāyā saṃjñāṃ nareśvara / uvāca kiṃ mayā kāryaṃ kathayasva śucismite / sthitāsmi tava nirdeśe śādhi māṃ varavarṇini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संज्ञोवाच अहं यास्यामि भद्रं ते स्वम् एव भवनं पितुः । त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया
saṃjñovāca ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te svam eva bhavanaṃ pituḥ / tvayeha bhavane mahyaṃ vastavyaṃ nirviśaṅkayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमौ च बालकौ मह्यं कन्या चेयं सुमध्यमा । संभाव्यास् ते न चाख्येयम् इदं भगवते त्वया
imau ca bālakau mahyaṃ kanyā ceyaṃ sumadhyamā / saṃbhāvyās te na cākhyeyam idaṃ bhagavate tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सवर्णोवाच आ कचग्रहणाद् देवि आ शापान् नैव कर्हिचित् । आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्
savarṇovāca ā kacagrahaṇād devi ā śāpān naiva karhicit / ākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gaccha devi yathāsukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाधाय सवर्णां तु तथेत्य् उक्ता तया च सा । त्वष्टुः समीपम् अगमद् व्रीडितेव मनस्विनी
samādhāya savarṇāṃ tu tathety uktā tayā ca sā / tvaṣṭuḥ samīpam agamad vrīḍiteva manasvinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितुः समीपगा सा तु पित्रा निर्भर्त्सिता शुभा । भर्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः
pituḥ samīpagā sā tu pitrā nirbhartsitā śubhā / bhartuḥ samīpaṃ gaccheti niyuktā ca punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अगच्छद् वडवा भूत्वाच् छाद्य रूपम् अनिन्दिता । कुरून् अथोत्तरान् गत्वा तृणान्य् एव चचार सा
agacchad vaḍavā bhūtvāc chādya rūpam aninditā / kurūn athottarān gatvā tṛṇāny eva cacāra sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयम् इति चिन्तयन् । आदित्यो जनयामास पुत्रम् आत्मसमं तदा
dvitīyāyāṃ tu saṃjñāyāṃ saṃjñeyam iti cintayan / ādityo janayāmāsa putram ātmasamaṃ tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वजस्य मनोस् तात सदृशो ऽयम् इति प्रभुः । मनुर् एवाभवन् नाम्ना सावर्ण इति चोच्यते
pūrvajasya manos tāta sadṛśo 'yam iti prabhuḥ / manur evābhavan nāmnā sāvarṇa iti cocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संज्ञा तु पार्थिवी तात स्वस्य पुत्रस्य वै तदा । चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजेषु वै
saṃjñā tu pārthivī tāta svasya putrasya vai tadā / cakārābhyadhikaṃ snehaṃ na tathā pūrvajeṣu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनुस् तस्याः क्षमत् तत् तु यमस् तस्या न चक्षमे । तां वै रोषाच् च बाल्याच् च भाविनो ऽर्थस्य वा बलात् । पदा संतर्जयामास संज्ञां वैवस्वतो यमः
manus tasyāḥ kṣamat tat tu yamas tasyā na cakṣame / tāṃ vai roṣāc ca bālyāc ca bhāvino 'rthasya vā balāt / padā saṃtarjayāmāsa saṃjñāṃ vaivasvato yamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं शशाप ततः क्रोधात् सवर्णा जननी तदा । चरणः पतताम् एष तवेति भृशदुःखिता
taṃ śaśāpa tataḥ krodhāt savarṇā jananī tadā / caraṇaḥ patatām eṣa taveti bhṛśaduḥkhitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यमस् तु तत् पितुः सर्वं प्राञ्जलिः प्रत्यवेदयत् । भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर् विवेजितः । शापो निवर्तेद् इति च प्रोवाच पितरं तदा
yamas tu tat pituḥ sarvaṃ prāñjaliḥ pratyavedayat / bhṛśaṃ śāpabhayodvignaḥ saṃjñāvākyair vivejitaḥ / śāpo nivarted iti ca provāca pitaraṃ tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै । सेयम् अस्मान् अपाहाय यवीयांसं बुभूषति
mātrā snehena sarveṣu vartitavyaṃ suteṣu vai / seyam asmān apāhāya yavīyāṃsaṃ bubhūṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्या मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः । बाल्याद् वा यदि वा मोहात् तद् भवान् क्षन्तुम् अर्हति
tasyā mayodyataḥ pādo na tu dehe nipātitaḥ / bālyād vā yadi vā mohāt tad bhavān kṣantum arhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शप्तो ऽहम् अस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर । तव प्रसादाच् चरणो न पतेन् मम गोपते
śapto 'ham asmi lokeśa jananyā tapatāṃ vara / tava prasādāc caraṇo na paten mama gopate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन त्वाम् आविशत् क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्
yena tvām āviśat krodho dharmajñaṃ satyavādinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न शक्यम् एतन् मिथ्या तु कर्तुं मातृवचस् तव । कृमयो मांसम् आदाय यास्यन्ति तु महीतले
na śakyam etan mithyā tu kartuṃ mātṛvacas tava / kṛmayo māṃsam ādāya yāsyanti tu mahītale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतम् एवं वचस् तथ्यं मातुस् तव भविष्यति । शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि
kṛtam evaṃ vacas tathyaṃ mātus tava bhaviṣyati / śāpasya parihāreṇa tvaṃ ca trāto bhaviṣyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदित्यश् चाब्रवीत् संज्ञां किमर्थं तनयेषु वै । तुल्येष्व् अभ्यधिकः स्नेहः क्रियते ऽति पुनः पुनः । सा तत् परिहरन्ती स्म नाचचक्षे विवस्वतः
ādityaś cābravīt saṃjñāṃ kimarthaṃ tanayeṣu vai / tulyeṣv abhyadhikaḥ snehaḥ kriyate 'ti punaḥ punaḥ / sā tat pariharantī sma nācacakṣe vivasvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सर्वं यथावृत्तम् आचचक्षे विवस्वतः । विवस्वान् अथ तच् छ्रुत्वा क्रुद्धस् त्वष्टारम् अभ्यगात्
tataḥ sarvaṃ yathāvṛttam ācacakṣe vivasvataḥ / vivasvān atha tac chrutvā kruddhas tvaṣṭāram abhyagāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वष्टा तु तं यथान्यायम् अर्चयित्वा विभावसुम् । निर्दग्धुकामं रोषेण सान्त्वयामास वै तदा
tvaṣṭā tu taṃ yathānyāyam arcayitvā vibhāvasum / nirdagdhukāmaṃ roṣeṇa sāntvayāmāsa vai tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वष्टोवाच तवातितेजसाविष्टम् इदं रूपं न शोभते । असहन्ती स्म तत् संज्ञा वने चरति शाड्वलम्
tvaṣṭovāca tavātitejasāviṣṭam idaṃ rūpaṃ na śobhate / asahantī sma tat saṃjñā vane carati śāḍvalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लाघ्यां योगबलोपेतां योगम् आस्थाय गोपते
ślāghyāṃ yogabalopetāṃ yogam āsthāya gopate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुकूलं तु ते देव यदि स्यान् मम तन् मतम् । रूपं निर्वर्तयाम्य् अद्य तव कान्तम् अरिंदम
anukūlaṃ tu te deva yadi syān mama tan matam / rūpaṃ nirvartayāmy adya tava kāntam ariṃdama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽभ्युपगमात् त्वष्टा मार्तण्डस्य विवस्वतः । भ्रमिम् आरोप्य तत् तेजः शातयामास भारत
tato 'bhyupagamāt tvaṣṭā mārtaṇḍasya vivasvataḥ / bhramim āropya tat tejaḥ śātayāmāsa bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो निर्भासितं रूपं तेजसा संहृतेन वै । कान्तात् कान्ततरं द्रष्टुम् अधिकं शुशुभे तदा
tato nirbhāsitaṃ rūpaṃ tejasā saṃhṛtena vai / kāntāt kāntataraṃ draṣṭum adhikaṃ śuśubhe tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ददर्श योगम् आस्थाय स्वां भार्यां वडवां ततः । अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च
dadarśa yogam āsthāya svāṃ bhāryāṃ vaḍavāṃ tataḥ / adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ tejasā niyamena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽश्वरूपेण भगवांस् तां मुखे समभावयत् । मैथुनाय विवेष्टन्तीं परपुंसो विशङ्कया
so 'śvarūpeṇa bhagavāṃs tāṃ mukhe samabhāvayat / maithunāya viveṣṭantīṃ parapuṃso viśaṅkayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा तन् निरवमच् छुक्रं नासिकाया विवस्वतः । देवौ तस्याम् अजायेताम् अश्विनौ भिषजां वरौ
sā tan niravamac chukraṃ nāsikāyā vivasvataḥ / devau tasyām ajāyetām aśvinau bhiṣajāṃ varau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासत्यश् चैव दस्रश् च स्मृतौ द्वाव् अश्विनाव् इति । मार्तण्डस्यात्मजाव् एताव् अष्टमस्य प्रजापतेः
nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv iti / mārtaṇḍasyātmajāv etāv aṣṭamasya prajāpateḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां तु रूपेण क्रान्तेन दर्शयामास भास्करः । सा तु दृष्ट्वैव भर्तारं तुतोष जनमेजय
tāṃ tu rūpeṇa krāntena darśayāmāsa bhāskaraḥ / sā tu dṛṣṭvaiva bhartāraṃ tutoṣa janamejaya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यमस् तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः । धर्मेण रञ्जयामास धर्मराज इमाः प्रजाः
yamas tu karmaṇā tena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ / dharmeṇa rañjayāmāsa dharmarāja imāḥ prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स लेभे कर्मणा तेन शुभेन परमद्युतिः । पितॄणाम् आधिपत्यं च लोकपालत्वम् एव च
sa lebhe karmaṇā tena śubhena paramadyutiḥ / pitṝṇām ādhipatyaṃ ca lokapālatvam eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनुः प्रजापतिस् त्व् आसीत् सावर्णः स तपोधनः । भाव्यः सो ऽनागते तस्मिन् मनुः सावर्णिके ऽन्तरे
manuḥ prajāpatis tv āsīt sāvarṇaḥ sa tapodhanaḥ / bhāvyaḥ so 'nāgate tasmin manuḥ sāvarṇike 'ntare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेरुपृष्ठे तपो नित्यम् अद्यापि स चरत्य् उत । भ्राता शनैश्चरश् चास्य ग्रहत्वं स तु लब्धवान्
merupṛṣṭhe tapo nityam adyāpi sa caraty uta / bhrātā śanaiścaraś cāsya grahatvaṃ sa tu labdhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वष्टा तु तेजसा तेन विष्णोश् चक्रम् अकल्पयत् । तद् अप्रतिहतं युद्धे दानवान्तचिकीर्षया
tvaṣṭā tu tejasā tena viṣṇoś cakram akalpayat / tad apratihataṃ yuddhe dānavāntacikīrṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यवीयसी तयोर् या तु यमी कन्या यशस्विनी । अभवत् सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकभावनी
yavīyasī tayor yā tu yamī kanyā yaśasvinī / abhavat sā saricchreṣṭhā yamunā lokabhāvanī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनुर् इत्य् उच्यते लोके सावर्ण इति चोच्यते । द्वितीयो यः सुतस् तस्य स विज्ञेयः शनैश्चरः
manur ity ucyate loke sāvarṇa iti cocyate / dvitīyo yaḥ sutas tasya sa vijñeyaḥ śanaiścaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
य इदं जन्म देवानां शृणुयाद् धारयेत वा । आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच् च महद् यशः
ya idaṃ janma devānāṃ śṛṇuyād dhārayeta vā / āpadaṃ prāpya mucyeta prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.