Svatmarama: Hathayogapradipika 3

इति हठ-प्रदीपिकायां द्वितीयोपदेशः । तृतीयोपदेशः स-शैल-वन-धात्रीणां यथाधारोऽहि-नायकः । सर्वेषां योग-तन्त्राणां तथाधारो हि कुण्डली

iti haṭha-pradīpikāyāṃ dvitīyopadeśaḥ / tṛtīyopadeśaḥ sa-śaila-vana-dhātrīṇāṃ yathādhāro'hi-nāyakaḥ / sarveṣāṃ yoga-tantrāṇāṃ tathādhāro hi kuṇḍalī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्ता गुरु-प्रसादेन यदा जागर्ति कुण्डली । तदा सर्वाणि पद्मानि भिद्यन्ते ग्रन्थयोऽपि च

suptā guru-prasādena yadā jāgarti kuṇḍalī / tadā sarvāṇi padmāni bhidyante granthayo'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणस्य शून्य-पदवी तदा राजपथायते । तदा चित्तं निरालम्बं तदा कालस्य वञ्चनम्

prāṇasya śūnya-padavī tadā rājapathāyate / tadā cittaṃ nirālambaṃ tadā kālasya vañcanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुषुम्णा शून्य-पदवी ब्रह्म-रन्ध्रः महापथः । श्मशानं शाम्भवी मध्य-मार्गश् चेत्य् एक-वाचकाः

suṣumṇā śūnya-padavī brahma-randhraḥ mahāpathaḥ / śmaśānaṃ śāmbhavī madhya-mārgaś cety eka-vācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् सर्व-प्रयत्नेन प्रबोधयितुम् ईश्वरीम् । ब्रह्म-द्वार-मुखे सुप्तां मुद्राभ्यासं समाचरेत्

tasmāt sarva-prayatnena prabodhayitum īśvarīm / brahma-dvāra-mukhe suptāṃ mudrābhyāsaṃ samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महामुद्रा महाबन्धो महावेधश् च खेचरी । उड्डीयानं मूलबन्धश् च बन्धो जालन्धराभिधः

mahāmudrā mahābandho mahāvedhaś ca khecarī / uḍḍīyānaṃ mūlabandhaś ca bandho jālandharābhidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणी विपरीताख्या वज्रोली शक्ति-चालनम् । इदं हि मुद्रा-दशकं जरा-मरण-नाशनम्

karaṇī viparītākhyā vajrolī śakti-cālanam / idaṃ hi mudrā-daśakaṃ jarā-maraṇa-nāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदिनाथोदितं दिव्यम् अष्टैश्वर्य-प्रदायकम् । वल्लभं सर्व-सिद्धानां दुर्लभं मरुताम् अपि

ādināthoditaṃ divyam aṣṭaiśvarya-pradāyakam / vallabhaṃ sarva-siddhānāṃ durlabhaṃ marutām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोपनीयं प्रयत्नेन यथा रत्न-करण्डकम् । कस्यचिन् नैव वक्तव्यं कुल-स्त्री-सुरतं यथा

gopanīyaṃ prayatnena yathā ratna-karaṇḍakam / kasyacin naiva vaktavyaṃ kula-strī-surataṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ महा-मुद्रा- पाद-मूलेन वामेन योनिं सम्पीड्य दक्षिणाम् । प्रसारितं पदं कृत्वा कराभ्यां धारयेद् दृढम्

atha mahā-mudrā- pāda-mūlena vāmena yoniṃ sampīḍya dakṣiṇām / prasāritaṃ padaṃ kṛtvā karābhyāṃ dhārayed dṛḍham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्ठे बन्धं समारोप्य धारयेद् वायुम् ऊर्ध्वतः । यथा दण्ड-हतः सर्पो दण्डाकारः प्रजायते

kaṇṭhe bandhaṃ samāropya dhārayed vāyum ūrdhvataḥ / yathā daṇḍa-hataḥ sarpo daṇḍākāraḥ prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋज्वीभूता तथा शक्तिः कुण्डली सहसा भवेत् । तदा सा मरणावस्था जायते द्विपुटाश्रया

ṛjvībhūtā tathā śaktiḥ kuṇḍalī sahasā bhavet / tadā sā maraṇāvasthā jāyate dvipuṭāśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शनैः शनैर् एव रेचयेन् नैव वेगतः । महा-मुद्रां च तेनैव वदन्ति विबुधोत्तमाः

tataḥ śanaiḥ śanair eva recayen naiva vegataḥ / mahā-mudrāṃ ca tenaiva vadanti vibudhottamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं खलु महामुद्रा महा-सिद्धैः प्रदर्शिता । महा-क्लेशादयो दोषाः क्षीयन्ते मरणादयः । महा-मुद्रां च तेनैव वदन्ति विबुधोत्तमाः

iyaṃ khalu mahāmudrā mahā-siddhaiḥ pradarśitā / mahā-kleśādayo doṣāḥ kṣīyante maraṇādayaḥ / mahā-mudrāṃ ca tenaiva vadanti vibudhottamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्राङ्गे तु समभ्यस्य सूर्याङ्गे पुनर् अभ्यसेत् । यावत्-तुल्या भवेत् सङ्ख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत्

candrāṅge tu samabhyasya sūryāṅge punar abhyaset / yāvat-tulyā bhavet saṅkhyā tato mudrāṃ visarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि पथ्यम् अपथ्यं वा रसाः सर्वेऽपि नीरसाः । अपि भुक्तं विषं घोरं पीयूषम् अपि जीर्यति

na hi pathyam apathyaṃ vā rasāḥ sarve'pi nīrasāḥ / api bhuktaṃ viṣaṃ ghoraṃ pīyūṣam api jīryati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षय-कुष्ठ-गुदावर्त-गुल्माजीर्ण-पुरोगमाः । तस्य दोषाः क्षयं यान्ति महामुद्रां तु योऽभ्यसेत्

kṣaya-kuṣṭha-gudāvarta-gulmājīrṇa-purogamāḥ / tasya doṣāḥ kṣayaṃ yānti mahāmudrāṃ tu yo'bhyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथितेयं महामुद्रा महा-सिद्धि-करा नॄणाम् । गोपनीया प्रयत्नेन न देया यस्य कस्यचित्

kathiteyaṃ mahāmudrā mahā-siddhi-karā nṝṇām / gopanīyā prayatnena na deyā yasya kasyacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ महा-बन्धः- पार्ष्णिं वामस्य पादस्य योनि-स्थाने नियोजयेत् । वामोरूपरि संस्थाप्य दक्षिणं चरणं तथा

atha mahā-bandhaḥ- pārṣṇiṃ vāmasya pādasya yoni-sthāne niyojayet / vāmorūpari saṃsthāpya dakṣiṇaṃ caraṇaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूरयित्वा ततो वायुं हृदये चुबुकं दृढम् । निष्पीड्यं वायुम् आकुञ्च्य मनो-मध्ये नियोजयेत्

pūrayitvā tato vāyuṃ hṛdaye cubukaṃ dṛḍham / niṣpīḍyaṃ vāyum ākuñcya mano-madhye niyojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धारयित्वा यथा-शक्ति रेचयेद् अनिलं शनैः । सव्याङ्गे तु समभ्यस्य दक्षाङ्गे पुनर् अभ्यसेत्

dhārayitvā yathā-śakti recayed anilaṃ śanaiḥ / savyāṅge tu samabhyasya dakṣāṅge punar abhyaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मतम् अत्र तु केषांचित् कण्ठ-बन्धं विवर्जयेत् । राज-दन्त-स्थ-जिह्वाया बन्धः शस्तो भवेद् इति

matam atra tu keṣāṃcit kaṇṭha-bandhaṃ vivarjayet / rāja-danta-stha-jihvāyā bandhaḥ śasto bhaved iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं तु सर्व-नाडीनाम् ऊर्ध्वं गति-निरोधकः । अयं खलु महा-बन्धो महा-सिद्धि-प्रदायकः

ayaṃ tu sarva-nāḍīnām ūrdhvaṃ gati-nirodhakaḥ / ayaṃ khalu mahā-bandho mahā-siddhi-pradāyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काल-पाश-महा-बन्ध-विमोचन-विचक्षणः । त्रिवेणी-सङ्गमं धत्ते केदारं प्रापयेन् मनः

kāla-pāśa-mahā-bandha-vimocana-vicakṣaṇaḥ / triveṇī-saṅgamaṃ dhatte kedāraṃ prāpayen manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूप-लावण्य-सम्पन्ना यथा स्त्री पुरुषं विना । महा-मुद्रा-महा-बन्धौ निष्फलौ वेध-वर्जितौ

rūpa-lāvaṇya-sampannā yathā strī puruṣaṃ vinā / mahā-mudrā-mahā-bandhau niṣphalau vedha-varjitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ महा-वेधः- महा-बन्ध-स्थितो योगी कृत्वा पूरकम् एक-धीः । वायूनां गतिम् आवृत्य निभृतं कण्ठ-मुद्रया

atha mahā-vedhaḥ- mahā-bandha-sthito yogī kṛtvā pūrakam eka-dhīḥ / vāyūnāṃ gatim āvṛtya nibhṛtaṃ kaṇṭha-mudrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम-हस्त-युगो भूमौ स्फिचौ सनाडयेच् छनैः । पुट-द्वयम् अतिक्रम्य वायुः स्फुरति मध्यगः

sama-hasta-yugo bhūmau sphicau sanāḍayec chanaiḥ / puṭa-dvayam atikramya vāyuḥ sphurati madhyagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोम-सूर्याग्नि-सम्बन्धो जायते चामृताय वै । मृतावस्था समुत्पन्ना ततो वायुं विरेचयेत्

soma-sūryāgni-sambandho jāyate cāmṛtāya vai / mṛtāvasthā samutpannā tato vāyuṃ virecayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महा-वेधोऽयम् अभ्यासान् महा-सिद्धि-प्रदायकः । वली-पलित-वेप-घ्नः सेव्यते साधकोत्तमैः

mahā-vedho'yam abhyāsān mahā-siddhi-pradāyakaḥ / valī-palita-vepa-ghnaḥ sevyate sādhakottamaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् त्रयं महा-गुह्यं जरा-मृत्यु-विनाशनम् । वह्नि-वृद्धि-करं चैव ह्य् अणिमादि-गुण-प्रदम्

etat trayaṃ mahā-guhyaṃ jarā-mṛtyu-vināśanam / vahni-vṛddhi-karaṃ caiva hy aṇimādi-guṇa-pradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टधा क्रियते चैव यामे यामे दिने दिने । पुण्य-संभार-सन्धाय पापौघ-भिदुरं सदा । सम्यक्-शिक्षावताम् एवं स्वल्पं प्रथम-साधनम्

aṣṭadhā kriyate caiva yāme yāme dine dine / puṇya-saṃbhāra-sandhāya pāpaugha-bhiduraṃ sadā / samyak-śikṣāvatām evaṃ svalpaṃ prathama-sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खेचरी- कपाल-कुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा । भ्रुवोर् अन्तर्गता दृष्टिर् मुद्रा भवति खेचरी

atha khecarī- kapāla-kuhare jihvā praviṣṭā viparītagā / bhruvor antargatā dṛṣṭir mudrā bhavati khecarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छेदन-चालन-दोहैः कलां क्रमेणाथ वर्धयेत् तावत् । सा यावद् भ्रू-मध्यं स्पृशति तदा खेचरी-सिद्धिः

chedana-cālana-dohaiḥ kalāṃ krameṇātha vardhayet tāvat / sā yāvad bhrū-madhyaṃ spṛśati tadā khecarī-siddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नुही-पत्र-निभं शस्त्रं सुतीक्ष्णं स्निग्ध-निर्मलम् । समादाय ततस् तेन रोम-मात्रं समुच्छिनेत्

snuhī-patra-nibhaṃ śastraṃ sutīkṣṇaṃ snigdha-nirmalam / samādāya tatas tena roma-mātraṃ samucchinet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सैन्धव-पथ्याभ्यां चूर्णिताभ्यां प्रघर्षयेत् । पुनः सप्त-दिने प्राप्ते रोम-मात्रं समुच्छिनेत्

tataḥ saindhava-pathyābhyāṃ cūrṇitābhyāṃ pragharṣayet / punaḥ sapta-dine prāpte roma-mātraṃ samucchinet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं क्रमेण षण्-मासं नित्यं युक्तः समाचरेत् । षण्मासाद् रसना-मूल-शिरा-बन्धः प्रणश्यति

evaṃ krameṇa ṣaṇ-māsaṃ nityaṃ yuktaḥ samācaret / ṣaṇmāsād rasanā-mūla-śirā-bandhaḥ praṇaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलां पराङ्मुखीं कृत्वा त्रिपथे परियोजयेत् । सा भवेत् खेचरी मुद्रा व्योम-चक्रं तद् उच्यते

kalāṃ parāṅmukhīṃ kṛtvā tripathe pariyojayet / sā bhavet khecarī mudrā vyoma-cakraṃ tad ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसनाम् ऊर्ध्वगां कृत्वा क्षणार्धम् अपि तिष्ठति । विषैर् विमुच्यते योगी व्याधि-मृत्यु-जरादिभिः

rasanām ūrdhvagāṃ kṛtvā kṣaṇārdham api tiṣṭhati / viṣair vimucyate yogī vyādhi-mṛtyu-jarādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न रोगो मरणं तन्द्रा न निद्रा न क्षुधा तृषा । न च मूर्च्छा भवेत् तस्य यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम्

na rogo maraṇaṃ tandrā na nidrā na kṣudhā tṛṣā / na ca mūrcchā bhavet tasya yo mudrāṃ vetti khecarīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीड्यते न स रोगेण लिप्यते न च कर्मणा । बाध्यते न स कालेन यो मुद्रां वेत्ति खेचरीम्

pīḍyate na sa rogeṇa lipyate na ca karmaṇā / bādhyate na sa kālena yo mudrāṃ vetti khecarīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तं चरति खे यस्माज् जिह्वा चरति खे गता । तेनैषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धैर् निरूपिता

cittaṃ carati khe yasmāj jihvā carati khe gatā / tenaiṣā khecarī nāma mudrā siddhair nirūpitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खेचर्या मुद्रितं येन विवरं लम्बिकोर्ध्वतः । न तस्य क्षरते बिन्दुः कामिन्याः श्लेषितस्य च

khecaryā mudritaṃ yena vivaraṃ lambikordhvataḥ / na tasya kṣarate binduḥ kāminyāḥ śleṣitasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चलितोऽपि यदा बिन्दुः सम्प्राप्तो योनि-मण्डलम् । व्रजत्य् ऊर्ध्वं हृतः शक्त्या निबद्धो योनि-मुद्रया

calito'pi yadā binduḥ samprāpto yoni-maṇḍalam / vrajaty ūrdhvaṃ hṛtaḥ śaktyā nibaddho yoni-mudrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्व-जिह्वः स्थिरो भूत्वा सोमपानं करोति यः । मासार्धेन न सन्देहो मृत्युं जयति योगवित्

ūrdhva-jihvaḥ sthiro bhūtvā somapānaṃ karoti yaḥ / māsārdhena na sandeho mṛtyuṃ jayati yogavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यं सोम-कला-पूर्णं शरीरं यस्य योगिनः । तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति

nityaṃ soma-kalā-pūrṇaṃ śarīraṃ yasya yoginaḥ / takṣakeṇāpi daṣṭasya viṣaṃ tasya na sarpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्धनानि यथा वह्निस् तैल-वर्ति च दीपकः । तथा सोम-कला-पूर्णं देही देहं न मुञ्चति

indhanāni yathā vahnis taila-varti ca dīpakaḥ / tathā soma-kalā-pūrṇaṃ dehī dehaṃ na muñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोमांसं भक्षयेन् नित्यं पिबेद् अमर-वारुणीम् । कुलीनं तम् अहं मन्ये चेतरे कुल-घातकाः

gomāṃsaṃ bhakṣayen nityaṃ pibed amara-vāruṇīm / kulīnaṃ tam ahaṃ manye cetare kula-ghātakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गो-शब्देनोदिता जिह्वा तत् प्रवेशो हि तालुनि । गो-मांस-भक्षणं तत् तु महा-पातक-नाशनम्

go-śabdenoditā jihvā tat praveśo hi tāluni / go-māṃsa-bhakṣaṇaṃ tat tu mahā-pātaka-nāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिह्वा-प्रवेश-सम्भूत-वह्निनोत्पादितः खलु । चन्द्रात् स्रवति यः सारः सा स्याद् अमर-वारुणी

jihvā-praveśa-sambhūta-vahninotpāditaḥ khalu / candrāt sravati yaḥ sāraḥ sā syād amara-vāruṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चुम्बन्ती यदि लम्बिकाग्रम् अनिशं जिह्वा-रस-स्यन्दिनी स-क्षारा कटुकाम्ल-दुग्ध-सदृशी मध्वाज्य-तुल्या तथा । व्याधीनां हरणं जरान्त-करणं शस्त्रागमोदीरणं तस्य स्याद् अमरत्वम् अष्ट-गुणितं सिद्धाङ्गनाकर्षणम्

cumbantī yadi lambikāgram aniśaṃ jihvā-rasa-syandinī sa-kṣārā kaṭukāmla-dugdha-sadṛśī madhvājya-tulyā tathā / vyādhīnāṃ haraṇaṃ jarānta-karaṇaṃ śastrāgamodīraṇaṃ tasya syād amaratvam aṣṭa-guṇitaṃ siddhāṅganākarṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्ध्नः षोडश-पत्र-पद्म-गलितं प्राणाद् अवाप्तं हठाद् ऊर्द्व्हास्यो रसनां नियम्य विवरे शक्तिं परां चिन्तयन् । उत्कल्लोल-कला-जलं च विमलं धारामयं यः पिबेन् निर्व्याधिः स मृणाल-कोमल-वपुर् योगी चिरं जीवति

mūrdhnaḥ ṣoḍaśa-patra-padma-galitaṃ prāṇād avāptaṃ haṭhād ūrdvhāsyo rasanāṃ niyamya vivare śaktiṃ parāṃ cintayan / utkallola-kalā-jalaṃ ca vimalaṃ dhārāmayaṃ yaḥ piben nirvyādhiḥ sa mṛṇāla-komala-vapur yogī ciraṃ jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् प्रालेयं प्रहित-सुषिरं मेरु-मूर्धान्तर-स्थं तस्मिंस् तत्त्वं प्रवदति सुधीस् तन्-मुखं निम्नगानाम् । चन्द्रात् सारः स्रवति वपुषस् तेन मृत्युर् नराणां तद् बध्नीयात् सुकरणम् अधो नान्यथा काय-सिद्धिः

yat prāleyaṃ prahita-suṣiraṃ meru-mūrdhāntara-sthaṃ tasmiṃs tattvaṃ pravadati sudhīs tan-mukhaṃ nimnagānām / candrāt sāraḥ sravati vapuṣas tena mṛtyur narāṇāṃ tad badhnīyāt sukaraṇam adho nānyathā kāya-siddhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुषिरं ज्ञान-जनकं पञ्च-स्रोतः-समन्वितम् । तिष्ठते खेचरी मुद्रा तस्मिन् शून्ये निरञ्जने

suṣiraṃ jñāna-janakaṃ pañca-srotaḥ-samanvitam / tiṣṭhate khecarī mudrā tasmin śūnye nirañjane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं सृष्टिमयं बीजम् एका मुद्रा च खेचरी । एको देवो निरालम्ब एकावस्था मनोन्मनी

ekaṃ sṛṣṭimayaṃ bījam ekā mudrā ca khecarī / eko devo nirālamba ekāvasthā manonmanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ उड्डीयान-बन्धः- बद्धो येन सुषुम्णायां प्राणस् तूड्डीयते यतः । तस्माद् उड्डीयनाख्योऽयं योगिभिः समुदाहृतः

atha uḍḍīyāna-bandhaḥ- baddho yena suṣumṇāyāṃ prāṇas tūḍḍīyate yataḥ / tasmād uḍḍīyanākhyo'yaṃ yogibhiḥ samudāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उड्डीनं कुरुते यस्माद् अविश्रान्तं महा-खगः । उड्डीयानं तद् एव स्यात् तव बन्धोऽभिधीयते

uḍḍīnaṃ kurute yasmād aviśrāntaṃ mahā-khagaḥ / uḍḍīyānaṃ tad eva syāt tava bandho'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदरे पश्चिमं तानं नाभेर् ऊर्ध्वं च कारयेत् । उड्डीयानो ह्य् असौ बन्धो मृत्यु-मातङ्ग-केसरी

udare paścimaṃ tānaṃ nābher ūrdhvaṃ ca kārayet / uḍḍīyāno hy asau bandho mṛtyu-mātaṅga-kesarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उड्डीयानं तु सहजं गुरुणा कथितं सदा । अभ्यसेत् सततं यस् तु वृद्धोऽपि तरुणायते

uḍḍīyānaṃ tu sahajaṃ guruṇā kathitaṃ sadā / abhyaset satataṃ yas tu vṛddho'pi taruṇāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाभेर् ऊर्ध्वम् अधश् चापि तानं कुर्यात् प्रयत्नतः । षण्मासम् अभ्यसेन् मृत्युं जयत्य् एव न संशयः

nābher ūrdhvam adhaś cāpi tānaṃ kuryāt prayatnataḥ / ṣaṇmāsam abhyasen mṛtyuṃ jayaty eva na saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषाम् एव बन्धानां उत्तमो ह्य् उड्डीयानकः । उड्डियाने दृढे बन्धे मुक्तिः स्वाभाविकी भवेत्

sarveṣām eva bandhānāṃ uttamo hy uḍḍīyānakaḥ / uḍḍiyāne dṛḍhe bandhe muktiḥ svābhāvikī bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मूल-बन्धः- पार्ष्णि-भागेन सम्पीड्य योनिम् आकुञ्चयेद् गुदम् । अपानम् ऊर्ध्वम् आकृष्य मूल-बन्धोऽभिधीयते

atha mūla-bandhaḥ- pārṣṇi-bhāgena sampīḍya yonim ākuñcayed gudam / apānam ūrdhvam ākṛṣya mūla-bandho'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधो-गतिम् अपानं वा ऊर्ध्वगं कुरुते बलात् । आकुञ्चनेन तं प्राहुर् मूल-बन्धं हि योगिनः

adho-gatim apānaṃ vā ūrdhvagaṃ kurute balāt / ākuñcanena taṃ prāhur mūla-bandhaṃ hi yoginaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुदं पार्ष्ण्या तु सम्पीड्य वायुम् आकुञ्चयेद् बलात् । वारं वारं यथा चोर्ध्वं समायाति समीरणः

gudaṃ pārṣṇyā tu sampīḍya vāyum ākuñcayed balāt / vāraṃ vāraṃ yathā cordhvaṃ samāyāti samīraṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणापानौ नाद-बिन्दू मूल-बन्धेन चैकताम् । गत्वा योगस्य संसिद्धिं यच्छतो नात्र संशयः

prāṇāpānau nāda-bindū mūla-bandhena caikatām / gatvā yogasya saṃsiddhiṃ yacchato nātra saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपान-प्राणयोर् ऐक्यं क्षयो मूत्र-पुरीषयोः । युवा भवति वृद्धोऽपि सततं मूल-बन्धनात्

apāna-prāṇayor aikyaṃ kṣayo mūtra-purīṣayoḥ / yuvā bhavati vṛddho'pi satataṃ mūla-bandhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपान ऊर्ध्वगे जाते प्रयाते वह्नि-मण्डलम् । तदानल-शिखा दीर्घा जायते वायुनाहता

apāna ūrdhvage jāte prayāte vahni-maṇḍalam / tadānala-śikhā dīrghā jāyate vāyunāhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो यातो वह्न्य्-अपानौ प्राणम् उष्ण-स्वरूपकम् । तेनात्यन्त-प्रदीप्तस् तु ज्वलनो देहजस् तथा

tato yāto vahny-apānau prāṇam uṣṇa-svarūpakam / tenātyanta-pradīptas tu jvalano dehajas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन कुण्डलिनी सुप्ता सन्तप्ता सम्प्रबुध्यते । दण्डाहता भुजङ्गीव निश्वस्य ऋजुतां व्रजेत्

tena kuṇḍalinī suptā santaptā samprabudhyate / daṇḍāhatā bhujaṅgīva niśvasya ṛjutāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिलं प्रविष्टेव ततो ब्रह्म-नाड्यं तरं व्रजेत् । तस्मान् नित्यं मूल-बन्धः कर्तव्यो योगिभिः सदा

bilaṃ praviṣṭeva tato brahma-nāḍyaṃ taraṃ vrajet / tasmān nityaṃ mūla-bandhaḥ kartavyo yogibhiḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ जलन्धर-बन्धः- कण्ठम् आकुञ्च्य हृदये स्थापयेच् चिबुकं दृढम् । बन्धो जालन्धराख्योऽयं जरा-मृत्यु-विनाशकः

atha jalandhara-bandhaḥ- kaṇṭham ākuñcya hṛdaye sthāpayec cibukaṃ dṛḍham / bandho jālandharākhyo'yaṃ jarā-mṛtyu-vināśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बध्नाति हि सिराजालम् अधो-गामि नभो-जलम् । ततो जालन्धरो बन्धः कण्ठ-दुःखौघ-नाशनः

badhnāti hi sirājālam adho-gāmi nabho-jalam / tato jālandharo bandhaḥ kaṇṭha-duḥkhaugha-nāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जालन्धरे कृते बन्धे कण्ठ-संकोच-लक्षणे । न पीयूषं पतत्य् अग्नौ न च वायुः प्रकुप्यति

jālandhare kṛte bandhe kaṇṭha-saṃkoca-lakṣaṇe / na pīyūṣaṃ pataty agnau na ca vāyuḥ prakupyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्ठ-संकोचनेनैव द्वे नाड्यौ स्तम्भयेद् दृढम् । मध्य-चक्रम् इदं ज्ञेयं षोडशाधार-बन्धनम्

kaṇṭha-saṃkocanenaiva dve nāḍyau stambhayed dṛḍham / madhya-cakram idaṃ jñeyaṃ ṣoḍaśādhāra-bandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूल-स्थानं समाकुञ्च्य उड्डियानं तु कारयेत् । इडां च पिङ्गलां बद्ध्वा वाहयेत् पश्चिमे पथि

mūla-sthānaṃ samākuñcya uḍḍiyānaṃ tu kārayet / iḍāṃ ca piṅgalāṃ baddhvā vāhayet paścime pathi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेनैव विधानेन प्रयाति पवनो लयम् । ततो न जायते मृत्युर् जरा-रोगादिकं तथा

anenaiva vidhānena prayāti pavano layam / tato na jāyate mṛtyur jarā-rogādikaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बन्ध-त्रयम् इदं श्रेष्ठं महा-सिद्धैश् च सेवितम् । सर्वेषां हठ-तन्त्राणां साधनं योगिनो विदुः

bandha-trayam idaṃ śreṣṭhaṃ mahā-siddhaiś ca sevitam / sarveṣāṃ haṭha-tantrāṇāṃ sādhanaṃ yogino viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् किंचित् स्रवते चन्द्राद् अमृतं दिव्य-रूपिणः । तत् सर्वं ग्रसते सूर्यस् तेन पिण्डो जरायुतः

yat kiṃcit sravate candrād amṛtaṃ divya-rūpiṇaḥ / tat sarvaṃ grasate sūryas tena piṇḍo jarāyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ विपरीत-करणी मुद्रा- तत्रास्ति करणं दिव्यं सूर्यस्य मुख-वञ्चनम् । गुरूपदेशतो ज्ञेयं न तु शास्त्रार्थ-कोटिभिः

atha viparīta-karaṇī mudrā- tatrāsti karaṇaṃ divyaṃ sūryasya mukha-vañcanam / gurūpadeśato jñeyaṃ na tu śāstrārtha-koṭibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्व-नाभेर् अधस् तालोर् ऊर्ध्वं भानुर् अधः शशी । करणी विपरीताखा गुरु-वाक्येन लभ्यते

ūrdhva-nābher adhas tālor ūrdhvaṃ bhānur adhaḥ śaśī / karaṇī viparītākhā guru-vākyena labhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यम् अभ्यास-युक्तस्य जठराग्नि-विवर्धनी । आहारो बहुलस् तस्य सम्पाद्यः साधकस्य च

nityam abhyāsa-yuktasya jaṭharāgni-vivardhanī / āhāro bahulas tasya sampādyaḥ sādhakasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अल्पाहारो यदि भवेद् अग्निर् दहति तत्-क्षणात् । अधः-शिराश् चोर्ध्व-पादः क्षणं स्यात् प्रथमे दिने

alpāhāro yadi bhaved agnir dahati tat-kṣaṇāt / adhaḥ-śirāś cordhva-pādaḥ kṣaṇaṃ syāt prathame dine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणाच् च किंचिद् अधिकम् अभ्यसेच् च दिने दिने । वलितं पलितं चैव षण्मासोर्ध्वं न दृश्यते । याम-मात्रं तु यो नित्यम् अभ्यसेत् स तु कालजित्

kṣaṇāc ca kiṃcid adhikam abhyasec ca dine dine / valitaṃ palitaṃ caiva ṣaṇmāsordhvaṃ na dṛśyate / yāma-mātraṃ tu yo nityam abhyaset sa tu kālajit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वज्रोली- स्वेच्छया वर्तमानोऽपि योगोक्तैर् नियमैर् विना । वज्रोलीं यो विजानाति स योगी सिद्धि-भाजनम्

atha vajrolī- svecchayā vartamāno'pi yogoktair niyamair vinā / vajrolīṃ yo vijānāti sa yogī siddhi-bhājanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वस्तु-द्वयं वक्ष्ये दुर्लभं यस्य कस्यचित् । क्षीरं चैकं द्वितीयं तु नारी च वश-वर्तिनी

tatra vastu-dvayaṃ vakṣye durlabhaṃ yasya kasyacit / kṣīraṃ caikaṃ dvitīyaṃ tu nārī ca vaśa-vartinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेहनेन शनैः सम्यग् ऊर्ध्वाकुञ्चनम् अभ्यसेत् । पुरुषोऽप्य् अथवा नारी वज्रोली-सिद्धिम् आप्नुयात्

mehanena śanaiḥ samyag ūrdhvākuñcanam abhyaset / puruṣo'py athavā nārī vajrolī-siddhim āpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्नतः शस्त-नालेन फूत्कारं वज्र-कन्दरे । शनैः शनैः प्रकुर्वीत वायु-संचार-कारणात्

yatnataḥ śasta-nālena phūtkāraṃ vajra-kandare / śanaiḥ śanaiḥ prakurvīta vāyu-saṃcāra-kāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारी-भगे पदद्-बिन्दुम् अभ्यासेनोर्ध्वम् आहरेत् । चलितं च निजं बिन्दुम् ऊर्ध्वम् आकृष्य रक्षयेत्

nārī-bhage padad-bindum abhyāsenordhvam āharet / calitaṃ ca nijaṃ bindum ūrdhvam ākṛṣya rakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं संरक्षयेद् बिन्दुं जयति योगवित् । मरणं बिन्दु-पातेन जीवनं बिन्दु-धारणात्

evaṃ saṃrakṣayed binduṃ jayati yogavit / maraṇaṃ bindu-pātena jīvanaṃ bindu-dhāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुगन्धो योगिनो देहे जायते बिन्दु-धारणात् । यावद् बिन्दुः स्थिरो देहे तावत् काल-भयं कुतः

sugandho yogino dehe jāyate bindu-dhāraṇāt / yāvad binduḥ sthiro dehe tāvat kāla-bhayaṃ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तायत्तं नॄणां शुक्रं शुक्रायत्तं च जीवितम् । तस्माच् छुक्रं मनश् चैव रक्षणीयं प्रयत्नतः

cittāyattaṃ nṝṇāṃ śukraṃ śukrāyattaṃ ca jīvitam / tasmāc chukraṃ manaś caiva rakṣaṇīyaṃ prayatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतुमत्या रजोऽप्य् एवं निजं बिन्दुं च रक्षयेत् । मेढ्रेणाकर्षयेद् ऊर्ध्वं सम्यग् अभ्यास-योग-वित्

ṛtumatyā rajo'py evaṃ nijaṃ binduṃ ca rakṣayet / meḍhreṇākarṣayed ūrdhvaṃ samyag abhyāsa-yoga-vit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सहजोलिः- सहजोलिश् चामरोलिर् वज्रोल्या भेद एकतः । जले सुभस्म निक्षिप्य दग्ध-गोमय-सम्भवम्

atha sahajoliḥ- sahajoliś cāmarolir vajrolyā bheda ekataḥ / jale subhasma nikṣipya dagdha-gomaya-sambhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वज्रोली-मैथुनाद् ऊर्ध्वं स्त्री-पुंसोः स्वाङ्ग-लेपनम् । आसीनयोः सुखेनैव मुक्त-व्यापारयोः क्षणात्

vajrolī-maithunād ūrdhvaṃ strī-puṃsoḥ svāṅga-lepanam / āsīnayoḥ sukhenaiva mukta-vyāpārayoḥ kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहजोलिर् इयं प्रोक्ता श्रद्धेया योगिभिः सदा । अयं शुभ-करो योगो भोग-युक्तोऽपि मुक्तिदः

sahajolir iyaṃ proktā śraddheyā yogibhiḥ sadā / ayaṃ śubha-karo yogo bhoga-yukto'pi muktidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं योगः पुण्यवतां धीराणां तत्त्व-दर्शिनाम् । निर्मत्सराणां वै सिध्येन् न तु मत्सर-शालिनाम्

ayaṃ yogaḥ puṇyavatāṃ dhīrāṇāṃ tattva-darśinām / nirmatsarāṇāṃ vai sidhyen na tu matsara-śālinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ अमरोली- पित्तोल्बणत्वात् प्रथमाम्बु-धारां विहाय निःसारतयान्त्य् अधाराम् । निषेव्यते शीतल-मध्य-धारा कापालिके खण्डमतेऽमरोली

atha amarolī- pittolbaṇatvāt prathamāmbu-dhārāṃ vihāya niḥsāratayānty adhārām / niṣevyate śītala-madhya-dhārā kāpālike khaṇḍamate'marolī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमरीं यः पिबेन् नित्यं नस्यं कुर्वन् दिने दिने । वज्रोलीम् अभ्यसेत् सम्यक् सामरोलीति कथ्यते

amarīṃ yaḥ piben nityaṃ nasyaṃ kurvan dine dine / vajrolīm abhyaset samyak sāmarolīti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासान् निःसृतां चान्द्रीं विभूत्या सह मिश्रयेत् । धारयेद् उत्तमाङ्गेषु दिव्य-दृष्टिः प्रजायते

abhyāsān niḥsṛtāṃ cāndrīṃ vibhūtyā saha miśrayet / dhārayed uttamāṅgeṣu divya-dṛṣṭiḥ prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंसो बिन्दुं समाकुञ्च्य सम्यग् अभ्यास-पाटवात् । यदि नारी रजो रक्षेद् वज्रोल्या सापि योगिनी

puṃso binduṃ samākuñcya samyag abhyāsa-pāṭavāt / yadi nārī rajo rakṣed vajrolyā sāpi yoginī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याः किंचिद् रजो नाशं न गच्छति न संशयः । तस्याः शरीरे नादश् च बिन्दुताम् एव गच्छति

tasyāḥ kiṃcid rajo nāśaṃ na gacchati na saṃśayaḥ / tasyāḥ śarīre nādaś ca bindutām eva gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स बिन्दुस् तद् रजश् चैव एकीभूय स्वदेहगौ । वज्रोल्य्-अभ्यास-योगेन सर्व-सिद्धिं प्रयच्छतः

sa bindus tad rajaś caiva ekībhūya svadehagau / vajroly-abhyāsa-yogena sarva-siddhiṃ prayacchataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षेद् आकुञ्चनाद् ऊर्ध्वं या रजः सा हि योगिनी । अतीतानागतं वेत्ति खेचरी च भवेद् ध्रुवम्

rakṣed ākuñcanād ūrdhvaṃ yā rajaḥ sā hi yoginī / atītānāgataṃ vetti khecarī ca bhaved dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देह-सिद्धिं च लभते वज्रोल्य्-अभ्यास-योगतः । अयं पुण्य-करो योगो भोगे भुक्तेऽपि मुक्तिदः

deha-siddhiṃ ca labhate vajroly-abhyāsa-yogataḥ / ayaṃ puṇya-karo yogo bhoge bhukte'pi muktidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शक्ति-चालनम्- कुटिलाङ्गी कुण्डलिनी भुजङ्गी शक्तिर् ईश्वरी । कुण्डल्य् अरुन्धती चैते शब्दाः पर्याय-वाचकाः

atha śakti-cālanam- kuṭilāṅgī kuṇḍalinī bhujaṅgī śaktir īśvarī / kuṇḍaly arundhatī caite śabdāḥ paryāya-vācakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्घाटयेत् कपाटं तु यथा कुंचिकया हठात् । कुण्डलिन्या तथा योगी मोक्षद्वारं विभेदयेत्

udghāṭayet kapāṭaṃ tu yathā kuṃcikayā haṭhāt / kuṇḍalinyā tathā yogī mokṣadvāraṃ vibhedayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन मार्गेण गन्तव्यं ब्रह्म-स्थानं निरामयम् । मुखेनाच्छाद्य तद् वारं प्रसुप्ता परमेश्वरी

yena mārgeṇa gantavyaṃ brahma-sthānaṃ nirāmayam / mukhenācchādya tad vāraṃ prasuptā parameśvarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्दोर्ध्वे कुण्डली शक्तिः सुप्ता मोक्षाय योगिनाम् । बन्धनाय च मूढानां यस् तां वेत्ति स योगवित्

kandordhve kuṇḍalī śaktiḥ suptā mokṣāya yoginām / bandhanāya ca mūḍhānāṃ yas tāṃ vetti sa yogavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुण्डली कुटिलाकारा सर्पवत् परिकीर्तिता । सा शक्तिश् चालिता येन स मुक्तो नात्र संशयः

kuṇḍalī kuṭilākārā sarpavat parikīrtitā / sā śaktiś cālitā yena sa mukto nātra saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गङ्गा-यमुनयोर् मध्ये बाल-रण्डां तपस्विनीम् । बलात्कारेण गृह्णीयात् तद् विष्णोः परमं पदम्

gaṅgā-yamunayor madhye bāla-raṇḍāṃ tapasvinīm / balātkāreṇa gṛhṇīyāt tad viṣṇoḥ paramaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इडा भगवती गङ्गा पिङ्गला यमुना नदी । इडा-पिङ्गलयोर् मध्ये बालरण्डा च कुण्डली

iḍā bhagavatī gaṅgā piṅgalā yamunā nadī / iḍā-piṅgalayor madhye bālaraṇḍā ca kuṇḍalī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुच्छे प्रगृह्य भुजङ्गीं सुप्ताम् उद्बोधयेच् च ताम् । निद्रां विहाय सा शक्तिर् ऊर्ध्वम् उत्तिष्ठते हठात्

pucche pragṛhya bhujaṅgīṃ suptām udbodhayec ca tām / nidrāṃ vihāya sā śaktir ūrdhvam uttiṣṭhate haṭhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्थिता चैव फणावती सा प्रातश् च सायं प्रहरार्ध-मात्रम् । प्रपूर्य सूर्यात् परिधान-युक्त्या प्रगृह्य नित्यं परिचालनीया

avasthitā caiva phaṇāvatī sā prātaś ca sāyaṃ praharārdha-mātram / prapūrya sūryāt paridhāna-yuktyā pragṛhya nityaṃ paricālanīyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वं वितस्ति-मात्रं तु विस्तारं चतुरङ्गुलम् । मृदुलं धवलं प्रोक्तं वेष्टिताम्बर-लक्षणम्

ūrdhvaṃ vitasti-mātraṃ tu vistāraṃ caturaṅgulam / mṛdulaṃ dhavalaṃ proktaṃ veṣṭitāmbara-lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सति वज्रासने पादौ कराभ्यां धारयेद् दृढम् । गुल्फ-देश-समीपे च कन्दं तत्र प्रपीडयेत्

sati vajrāsane pādau karābhyāṃ dhārayed dṛḍham / gulpha-deśa-samīpe ca kandaṃ tatra prapīḍayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वज्रासने स्थितो योगी चालयित्वा च कुण्डलीम् । कुर्याद् अनन्तरं भस्त्रां कुण्डलीम् आशु बोधयेत्

vajrāsane sthito yogī cālayitvā ca kuṇḍalīm / kuryād anantaraṃ bhastrāṃ kuṇḍalīm āśu bodhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भानोर् आकुञ्चनं कुर्यात् कुण्डलीं चालयेत् ततः । मृत्यु-वक्त्र-गतस्यापि तस्य मृत्यु-भयं कुतः

bhānor ākuñcanaṃ kuryāt kuṇḍalīṃ cālayet tataḥ / mṛtyu-vaktra-gatasyāpi tasya mṛtyu-bhayaṃ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुहूर्त-द्वय-पर्यन्तं निर्भयं चालनाद् असौ । ऊर्ध्वम् आकृष्यते किंचित् सुषुम्णायां समुद्गता

muhūrta-dvaya-paryantaṃ nirbhayaṃ cālanād asau / ūrdhvam ākṛṣyate kiṃcit suṣumṇāyāṃ samudgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन कुण्डलिनी तस्याः सुषुम्णाया मुखं ध्रुवम् । जहाति तस्मात् प्राणोऽयं सुषुम्णां व्रजति स्वतः

tena kuṇḍalinī tasyāḥ suṣumṇāyā mukhaṃ dhruvam / jahāti tasmāt prāṇo'yaṃ suṣumṇāṃ vrajati svataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् संचालयेन् नित्यं सुख-सुप्ताम् अरुन्धतीम् । तस्याः संचालनेनैव योगी रोगैः प्रमुच्यते

tasmāt saṃcālayen nityaṃ sukha-suptām arundhatīm / tasyāḥ saṃcālanenaiva yogī rogaiḥ pramucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन संचालिता शक्तिः स योगी सिद्धि-भाजनम् । किम् अत्र बहुनोक्तेन कालं जयति लीलया

yena saṃcālitā śaktiḥ sa yogī siddhi-bhājanam / kim atra bahunoktena kālaṃ jayati līlayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.