इह प्रवृत्तिमतां निमित्तमन्तरेण निवृत्तिर्नोपपद्यते । प्रधानमपि च प्रवृत्तिमद्, व्यक्तदर्शनात् । तस्माद्यस्य कैवल्यं प्रधानप्रवृत्तिहेतुः स पुरुषः । प्रधानानभ्युपगमादुभयाप्रसिद्धिरिति चेत् स्यादेतत्, प्रधानं चेतनवदस्माकमप्रसिद्धम् । यावत्तस्य कैवल्यार्थं प्रवृत्तिर्भवता पुरुषास्तित्वे लिङ्गमपदिश्यते तदिदमसिद्धं प्रदिपाद्यत इति । एतच्चायुक्तम् । कस्मात् ? पूर्वं तत्प्रतिपादनात् । प्राक्प्रधानमप्रतिपाद्यैवमाचक्षाणः सत्यमेवं पर्यनुयोगार्हः स्यात्, साधितं तु प्रधानं परिमाणादिभिरित्यतो न किंचिदेतत् । सर्वाचार्यविप्रतिपत्तेः पुरुषार्थसिद्धिरिति चेत् स्यान्मतम्, यदि पुरुषस्य सत्त्वमेव स्यात्तेन तं प्रत्याचार्याणां न धर्मविवादः स्यात् । अस्ति चासौ । तथा हि केषांचिन्निर्गुणः, केषांचित्परवान् । अतः सर्वेषां विभुः, परिमितो ऽन्येषां, तथैको नैक इति । तस्माद्भ्रान्तिमात्रं पुरुषकल्पनेति । एतदनुपपन्नम् । कस्मात् ? सर्वपदार्थाभावप्रसंगात् । रूपादिष्वपि विप्रतिपत्तेः । केषांचित्क्षणिकाः, केषांचित्कालान्तरावस्थायिनः, तथाश्रिताः, स्वतन्त्रा इत्यादि । तथा श्रोतादीनि भौतिकानि, आहंकारिकाणि, पौरुषाणीति विप्रतिपत्तिः । एवं सर्वपदार्थाभावः स्यात् । तस्मादस्ति पुरुषः । तत्र युक्तं सर्वप्रमाणानुपलब्धेर्नास्ति पुरुष इति एतदयुक्तम् । यदप्युक्तम् "शून्यकमाध्यात्मिकं पश्येति" तस्य पश्चात्प्रतिषेधं वक्ष्यामः । यत्पुनरेतदुक्तं "अस्ति कर्मास्ति विपाकः कारकस्तु नोपलभ्यत" इति सत्यमेतत् । न हि पुरुषस्कन्धानां निक्षेपे प्रतिसंधाने ऽन्यत्र वा कारक इति नः पक्षः । तस्माच्छ्रेयो ऽर्थिभिः सर्वागमतर्कविरुद्धां नैरात्म्यवादपरिकल्पनाभ्रान्तिमसमञ्जसामपोह्य पुरुषसत्त्वपरिज्ञानादेव जननमरणादिसर्वोपद्रवप्रतिपक्षभूतं परममृतं ध्रुवं स्थानमवाप्तव्यमिति ॥ १७ ॥ ---------------------------------------------------------------------- कारिका १८ ---------------------------------------------------------------------- आह, गृह्णीमहे तावदस्त्ययमात्मेति । इदानीमनेको ऽथैक इति विचार्यम् । कुतः संशय इति चेत्, सम्बन्धिनामुभयथा दृष्टत्वात् । इह कस्यचिदनेकस्यानेकेन सम्बन्ध उपलभ्यते । तद्यथा श्रोत्रादिना शरीरस्य । कस्यचिदेकस्यानेकेन । तद्यथाकाशस्य घटादिना । अयमपि चात्मा कार्यकारणसम्बन्धीत्यतः संशयः किं श्रोत्रादिवदनेकः, आकाशवदेको वेति ? किं चान्यत् । आचार्यविप्रतिपत्तेः । औपनिषदाः खलु एक आत्मेति प्रतिपन्नाः । काणादाक्षपादार्हतप्रभृतयः पुनरेक इति । यथा चैकानेकत्वं प्रत्यात्मनो विप्रतिपत्तिरेवं साक्षित्वौदासीन्यद्रष्टृत्वाकर्तृत्वेषु । तस्माद्वक्तव्यं कथमेते धर्माः पुरुषे ऽवतिष्ठन्त इति ? उच्यते- यत्तावदुक्तं सम्बन्धित्वादात्मपदार्थे सन्देहः किमनेको ऽथैक इति, अत्र ब्रूमः- बहवः पुरुषा इति प्रतिज्ञा । कस्मात् ? जन्ममरणकरणानां प्रतिनियमात् जन्मेति महदादेः सूक्ष्मशरीराश्रितस्य लिङ्गस्य यथासंस्कारं बाह्येन शरीरेण सम्बन्धः । मरणमिति पूर्वकृतस्य कर्मणः फलभोगपरिसमाप्तेः साम्प्रतस्य च फलभोगस्य प्रत्युपस्थाने लिङ्गस्य पूर्वशरीरत्यागः । करणं त्रयोदशविधमिति (इस्क् ३२) वक्ष्यति । जन्म च मरणं च करणानि च जन्ममरणकरणानि । तेषां प्रतिपुरुषं नियमः ।एतस्माल्लिङ्गादात्मनो बहुत्वमवसीयते । एतदुक्तं भवति- जन्मलक्षणं च मरणलक्षणं च कार्यकारणस्यावस्थान्तरम् । परस्परविरोधिनी तमःप्रकाशवत् । तत्र यद्येक आत्मा स्यात् तेन यथैकं द्रव्यं तमःप्रकाशावेकप्रदेशोपनिपातिनौ न शक्नोत्यनुभवितुमसम्भवात्, एवमयं जन्ममरणे अपि न शक्नुयादुपभोक्तुम् । अस्ति चायं केनचित्कार्यकरणेन जन्मोपभोगः केनचिन्मरणोपभोगः । तेन मन्यामहे नाना आत्मानः, येषां विरोधिधर्मोपभोगसामर्थ्यमिति । तथा करणानां प्रकाशातिशयो विषयग्रहणलक्षणाशुद्ध्यतिशयश्चाष्टाविंशतिधाशक्तिः, तयोः परस्परविरोधादेकेनात्मना युगपदुपभोगो नोपपद्यते । न हि शक्यमेकेनात्मना प्रकाशातिशयो विषयग्रहणलक्षणो ऽशुद्ध्यतिशयश्चाशक्तिलक्षणो विरोधित्वाद्युगपदुपभोक्तुम् । अस्ति चायं करणनिमित्तः प्रतिपुरुषं नियमः । तेन मन्यामहे नाना आत्मान इति । किं चान्यत् । अयुगपत्प्रवृत्तेश्च । पुरुषबहुत्वं सिद्धम् कस्मात् ? अयुगपत्प्रवृत्तेः प्रधानस्येतिशेषः, यस्य प्रवृत्तिरुपपद्यते । कस्य प्रवृत्तिरुपपद्यते ? प्रधानस्य । कथमिति ? उच्यते- यद्येक आत्मा स्यात्तेनैकपुरुषाधिकारनिबद्धं प्रधानम् । शक्तश्चासौ युगपदनेकानि शरीराणि उपभोक्तुमित्यतो यावद्भिः शरीरैरपचितासु कालमात्रास्वस्मिन्भवपरिवर्ते भवितव्यं सर्वेषामुत्पत्तिं प्रति युगपत्प्रवर्तेत । दृष्टा तु प्रधानस्यायुगपच्छरीरभावेन प्रवृत्तिः । तस्मादयुगपत्प्रवृत्तेश्च नाना आत्मान इति । अन्ये पुनराहुः- बहिष्करणामेवायुगपत्प्रवृत्तेः । कथम् ? यद्येक आत्मा स्यात्तेन तत्संस्कारोपनिबद्धान्येव सर्वाणि करणानीत्यतः प्रतिपण्डितमवस्थितैः करणैर्युगपद्विषयान्गृह्णीयात् । बाधिर्याद्युपघाते वा सति पिण्डान्तरसम्बन्धिना करणेनास्य शब्दादिकरणमप्रतिषिद्धं स्यात् । न तु तथा भवति । तस्मात्करणानामयुगपत्प्रवृत्तेर्नाना आत्मान इति । तदयुक्तम् । कस्मात् ? पूर्वेणाविशेषात् । करणानां प्रतिनियमादित्यनेनायमुपसंगृहीतो ऽर्थः । तस्माद्यथोक्तमेवास्तु । किं चान्यत् । त्रिगुणादिविपर्ययाच्चैव
iha pravṛttimatāṃ nimittamantareṇa nivṛttirnopapadyate / pradhānamapi ca pravṛttimad, vyaktadarśanāt / tasmādyasya kaivalyaṃ pradhānapravṛttihetuḥ sa puruṣaḥ / pradhānānabhyupagamādubhayāprasiddhiriti cet syādetat, pradhānaṃ cetanavadasmākamaprasiddham / yāvattasya kaivalyārthaṃ pravṛttirbhavatā puruṣāstitve liṅgamapadiśyate tadidamasiddhaṃ pradipādyata iti / etaccāyuktam / kasmāt ? pūrvaṃ tatpratipādanāt / prākpradhānamapratipādyaivamācakṣāṇaḥ satyamevaṃ paryanuyogārhaḥ syāt, sādhitaṃ tu pradhānaṃ parimāṇādibhirityato na kiṃcidetat / sarvācāryavipratipatteḥ puruṣārthasiddhiriti cet syānmatam, yadi puruṣasya sattvameva syāttena taṃ pratyācāryāṇāṃ na dharmavivādaḥ syāt / asti cāsau / tathā hi keṣāṃcinnirguṇaḥ, keṣāṃcitparavān / ataḥ sarveṣāṃ vibhuḥ, parimito 'nyeṣāṃ, tathaiko naika iti / tasmādbhrāntimātraṃ puruṣakalpaneti / etadanupapannam / kasmāt ? sarvapadārthābhāvaprasaṃgāt / rūpādiṣvapi vipratipatteḥ / keṣāṃcitkṣaṇikāḥ, keṣāṃcitkālāntarāvasthāyinaḥ, tathāśritāḥ, svatantrā ityādi / tathā śrotādīni bhautikāni, āhaṃkārikāṇi, pauruṣāṇīti vipratipattiḥ / evaṃ sarvapadārthābhāvaḥ syāt / tasmādasti puruṣaḥ / tatra yuktaṃ sarvapramāṇānupalabdhernāsti puruṣa iti etadayuktam / yadapyuktam "śūnyakamādhyātmikaṃ paśyeti" tasya paścātpratiṣedhaṃ vakṣyāmaḥ / yatpunaretaduktaṃ "asti karmāsti vipākaḥ kārakastu nopalabhyata" iti satyametat / na hi puruṣaskandhānāṃ nikṣepe pratisaṃdhāne 'nyatra vā kāraka iti naḥ pakṣaḥ / tasmācchreyo 'rthibhiḥ sarvāgamatarkaviruddhāṃ nairātmyavādaparikalpanābhrāntimasamañjasāmapohya puruṣasattvaparijñānādeva jananamaraṇādisarvopadravapratipakṣabhūtaṃ paramamṛtaṃ dhruvaṃ sthānamavāptavyamiti // 17 // ---------------------------------------------------------------------- kārikā 18 ---------------------------------------------------------------------- āha, gṛhṇīmahe tāvadastyayamātmeti / idānīmaneko 'thaika iti vicāryam / kutaḥ saṃśaya iti cet, sambandhināmubhayathā dṛṣṭatvāt / iha kasyacidanekasyānekena sambandha upalabhyate / tadyathā śrotrādinā śarīrasya / kasyacidekasyānekena / tadyathākāśasya ghaṭādinā / ayamapi cātmā kāryakāraṇasambandhītyataḥ saṃśayaḥ kiṃ śrotrādivadanekaḥ, ākāśavadeko veti ? kiṃ cānyat / ācāryavipratipatteḥ / aupaniṣadāḥ khalu eka ātmeti pratipannāḥ / kāṇādākṣapādārhataprabhṛtayaḥ punareka iti / yathā caikānekatvaṃ pratyātmano vipratipattirevaṃ sākṣitvaudāsīnyadraṣṭṛtvākartṛtveṣu / tasmādvaktavyaṃ kathamete dharmāḥ puruṣe 'vatiṣṭhanta iti ? ucyate- yattāvaduktaṃ sambandhitvādātmapadārthe sandehaḥ kimaneko 'thaika iti, atra brūmaḥ- bahavaḥ puruṣā iti pratijñā / kasmāt ? janmamaraṇakaraṇānāṃ pratiniyamāt janmeti mahadādeḥ sūkṣmaśarīrāśritasya liṅgasya yathāsaṃskāraṃ bāhyena śarīreṇa sambandhaḥ / maraṇamiti pūrvakṛtasya karmaṇaḥ phalabhogaparisamāpteḥ sāmpratasya ca phalabhogasya pratyupasthāne liṅgasya pūrvaśarīratyāgaḥ / karaṇaṃ trayodaśavidhamiti (ISk 32) vakṣyati / janma ca maraṇaṃ ca karaṇāni ca janmamaraṇakaraṇāni / teṣāṃ pratipuruṣaṃ niyamaḥ /etasmālliṅgādātmano bahutvamavasīyate / etaduktaṃ bhavati- janmalakṣaṇaṃ ca maraṇalakṣaṇaṃ ca kāryakāraṇasyāvasthāntaram / parasparavirodhinī tamaḥprakāśavat / tatra yadyeka ātmā syāt tena yathaikaṃ dravyaṃ tamaḥprakāśāvekapradeśopanipātinau na śaknotyanubhavitumasambhavāt, evamayaṃ janmamaraṇe api na śaknuyādupabhoktum / asti cāyaṃ kenacitkāryakaraṇena janmopabhogaḥ kenacinmaraṇopabhogaḥ / tena manyāmahe nānā ātmānaḥ, yeṣāṃ virodhidharmopabhogasāmarthyamiti / tathā karaṇānāṃ prakāśātiśayo viṣayagrahaṇalakṣaṇāśuddhyatiśayaścāṣṭāviṃśatidhāśaktiḥ, tayoḥ parasparavirodhādekenātmanā yugapadupabhogo nopapadyate / na hi śakyamekenātmanā prakāśātiśayo viṣayagrahaṇalakṣaṇo 'śuddhyatiśayaścāśaktilakṣaṇo virodhitvādyugapadupabhoktum / asti cāyaṃ karaṇanimittaḥ pratipuruṣaṃ niyamaḥ / tena manyāmahe nānā ātmāna iti / kiṃ cānyat / ayugapatpravṛtteśca / puruṣabahutvaṃ siddham kasmāt ? ayugapatpravṛtteḥ pradhānasyetiśeṣaḥ, yasya pravṛttirupapadyate / kasya pravṛttirupapadyate ? pradhānasya / kathamiti ? ucyate- yadyeka ātmā syāttenaikapuruṣādhikāranibaddhaṃ pradhānam / śaktaścāsau yugapadanekāni śarīrāṇi upabhoktumityato yāvadbhiḥ śarīrairapacitāsu kālamātrāsvasminbhavaparivarte bhavitavyaṃ sarveṣāmutpattiṃ prati yugapatpravarteta / dṛṣṭā tu pradhānasyāyugapaccharīrabhāvena pravṛttiḥ / tasmādayugapatpravṛtteśca nānā ātmāna iti / anye punarāhuḥ- bahiṣkaraṇāmevāyugapatpravṛtteḥ / katham ? yadyeka ātmā syāttena tatsaṃskāropanibaddhānyeva sarvāṇi karaṇānītyataḥ pratipaṇḍitamavasthitaiḥ karaṇairyugapadviṣayāngṛhṇīyāt / bādhiryādyupaghāte vā sati piṇḍāntarasambandhinā karaṇenāsya śabdādikaraṇamapratiṣiddhaṃ syāt / na tu tathā bhavati / tasmātkaraṇānāmayugapatpravṛtternānā ātmāna iti / tadayuktam / kasmāt ? pūrveṇāviśeṣāt / karaṇānāṃ pratiniyamādityanenāyamupasaṃgṛhīto 'rthaḥ / tasmādyathoktamevāstu / kiṃ cānyat / triguṇādiviparyayāccaiva
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.