इतिकरणेन सर्गसमाप्तिं द्योतयति । एष इत्युक्तमपि प्रत्याम्नायार्थं पुनरपेक्षते । प्रकृत्या कृतः प्रकृतिकृतः । अनेन वाक्यपरिसमाप्त्यर्थं वीतावीताभ्यां सिद्धं प्रधानास्तित्वम् । अण्वादिप्रतिषेधं चापेक्षते । प्रकृतिकृत एव नाण्वादिकृतः । प्रवर्तत इति क्रियाप्रबन्धमाह । प्रवृत्तो न प्रवर्त्स्यति किं तर्हि प्रवर्तत एवानन्तानां शरीरादिभावेन परस्परानुग्रहेण च । नेयं क्रिया कदाचिदपि भूतभविष्यद्रूपा भवति । किन्तर्हि वर्तमानरूपा । यथा वहन्ति नद्यः, तिष्ठन्ति पर्वता इति । तत्त्वभूतभावाख्य इत्युक्तानां निगमार्थं प्रत्याम्नायं करोति । तत्त्वाख्यो महदादिभिर्भावाख्यो व्योमादिः । पुरुषं पुरुषं प्रति विमोक्षः प्रतिपुरुषविमोक्षः । तदर्थं प्रतिपुरुषविमोक्षार्थम् । सर्वपुरुषाधिकारनिबद्धायाः सर्वशक्तेर्निराकांक्षीकरणार्थमित्यर्थः । स्वार्थ इव परार्थ आरम्भः । कार्यकारणभावेन । तत्र कार्यस्य तावच्छब्दादेः स्वार्थ इवेन्द्रियाणां विषयभावः । इन्द्रियाणामप्राप्तविषयाणां लौल्यमधिष्ठानविकारानुमेयं स्वार्थमिव । करणानां च संकल्पाभिमानाध्यवसायानां विषयद्वारिभावोपगमनं मनःप्रभृतीनां च स्वप्रवृत्तिविषयत्वम् । मनो ऽहंकारयोश्च बुद्धौ स्वप्रवृत्त्युपसंहारो बुद्धेश्च शान्तघोरमूढत्वं व्यवसायकर्तृत्वं च सत्तरजस्तमसां च प्रकाशप्रवृत्तिनियमलक्षणैर्धर्मैः परस्परोपकारित्वम् । न चैष स्वार्थः, सर्वस्यास्याचैतन्यात् । किं तर्हि परार्थ एवायमारम्भः । संघातत्वादिति । आह, यदुक्तं प्रतिपुरुषविमोक्षार्थमयमारम्भ इति तदयुक्तम् । आचार्यविप्रतिपत्तेः । प्रतिपुरुषमन्यत्प्रधानं शरीराद्यर्थं करोति । तेषां च माहात्म्यशरीरप्रधानं यदा प्रवर्तते तदेतराण्यपि । तन्निवृत्तौ च तेषामपि निवृत्तिरिति पौरिकः सांख्याचार्यो मन्यते । तत्कथमप्रतिषिध्यैका प्रकृतिरभ्युपगम्यते इति ? उच्यते- न, प्रमाणाभावात् । न तावत्प्रत्यक्षत एव तच्छक्यं निश्चेतुम् । प्रधानानामतीन्द्रियत्वात् । लिङ्गं चासन्दिग्धं नास्ति । आप्ताश्च नो नाभिदधुरतो मन्यामहे नैतदेवमिति । किंच एकेनार्थपरिसमाप्तेः । अपरिमितत्वादेतदेकं प्रधानमलं सर्वपुरुषशरीरोत्पादनाय । तस्मादन्यपरिकल्पनानर्थक्यम् । परिमितमिति चेदथ मतम्, परिमितं प्रधानमिति न, उच्छेदप्रसंगात् । एवमपि तस्योच्छेदः प्राप्तः क्षीरवत् । तथा च संसारोच्छेदप्रसंगः । किं च अनवस्थाप्रसंगात् । एकस्येश्वरस्य योगिनो वेच्छायोगादनेकशरीरत्वम् । तत्परिमितादयुक्तम् । प्रतिशरीरं वा प्रधानपरिकल्पने प्रधानानवस्था भवति । परिमितशरीरकारणत्वाभ्युपगमादन्यपरिकल्पनानर्थक्यम् । ततश्च प्रधानैकत्वमेव । तस्मादयुक्तं प्रतिपुरुषं प्रधानानीति । यत्तूक्तं माहात्म्यशरीरप्रधानप्रवृत्तावितरेषां प्रवृतिस्तन्निवृत्तौ निवृत्तिरित्यत्र ब्रूमः- न, अतिशयाभावात् । यथा क्षेत्रज्ञानां निरतिशयत्वादितरेतराप्रवर्तकत्वमेवमेषामपि सातिशयत्वे वा प्रधानानुपपत्तिप्रसंगः, वैषम्यात् । तस्माद्युक्तं प्रतिपुरुषविमोक्षार्थमेका प्रकृतिः प्रवर्तत इति ॥ ५६ ॥ ----------------------------------------------------------------------- कारिका ५७ ----------------------------------------------------------------------- आह, तदनुपपत्तिराचेतन्यात् । इहाचेतनानां घटादीनामुद्दिश्य प्रवृत्तिरदृष्टा । सा चेदियमचेतना प्रकृतिरस्या अप्युद्दिश्य पुरुषार्थं प्रवृत्तिर्नोपपद्यते । भवति चेच्चैतन्यं तर्हि प्राप्तमस्या । तत्र यदुक्तं प्रतिपुरुषविमोक्षार्थ प्रकृतेः प्रवृत्तिरिति एतदयुक्तमिति । उच्यते- न, दृष्टान्तोपपत्तेः । वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषविमोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य
itikaraṇena sargasamāptiṃ dyotayati / eṣa ityuktamapi pratyāmnāyārthaṃ punarapekṣate / prakṛtyā kṛtaḥ prakṛtikṛtaḥ / anena vākyaparisamāptyarthaṃ vītāvītābhyāṃ siddhaṃ pradhānāstitvam / aṇvādipratiṣedhaṃ cāpekṣate / prakṛtikṛta eva nāṇvādikṛtaḥ / pravartata iti kriyāprabandhamāha / pravṛtto na pravartsyati kiṃ tarhi pravartata evānantānāṃ śarīrādibhāvena parasparānugraheṇa ca / neyaṃ kriyā kadācidapi bhūtabhaviṣyadrūpā bhavati / kintarhi vartamānarūpā / yathā vahanti nadyaḥ, tiṣṭhanti parvatā iti / tattvabhūtabhāvākhya ityuktānāṃ nigamārthaṃ pratyāmnāyaṃ karoti / tattvākhyo mahadādibhirbhāvākhyo vyomādiḥ / puruṣaṃ puruṣaṃ prati vimokṣaḥ pratipuruṣavimokṣaḥ / tadarthaṃ pratipuruṣavimokṣārtham / sarvapuruṣādhikāranibaddhāyāḥ sarvaśakternirākāṃkṣīkaraṇārthamityarthaḥ / svārtha iva parārtha ārambhaḥ / kāryakāraṇabhāvena / tatra kāryasya tāvacchabdādeḥ svārtha ivendriyāṇāṃ viṣayabhāvaḥ / indriyāṇāmaprāptaviṣayāṇāṃ laulyamadhiṣṭhānavikārānumeyaṃ svārthamiva / karaṇānāṃ ca saṃkalpābhimānādhyavasāyānāṃ viṣayadvāribhāvopagamanaṃ manaḥprabhṛtīnāṃ ca svapravṛttiviṣayatvam / mano 'haṃkārayośca buddhau svapravṛttyupasaṃhāro buddheśca śāntaghoramūḍhatvaṃ vyavasāyakartṛtvaṃ ca sattarajastamasāṃ ca prakāśapravṛttiniyamalakṣaṇairdharmaiḥ parasparopakāritvam / na caiṣa svārthaḥ, sarvasyāsyācaitanyāt / kiṃ tarhi parārtha evāyamārambhaḥ / saṃghātatvāditi / āha, yaduktaṃ pratipuruṣavimokṣārthamayamārambha iti tadayuktam / ācāryavipratipatteḥ / pratipuruṣamanyatpradhānaṃ śarīrādyarthaṃ karoti / teṣāṃ ca māhātmyaśarīrapradhānaṃ yadā pravartate tadetarāṇyapi / tannivṛttau ca teṣāmapi nivṛttiriti paurikaḥ sāṃkhyācāryo manyate / tatkathamapratiṣidhyaikā prakṛtirabhyupagamyate iti ? ucyate- na, pramāṇābhāvāt / na tāvatpratyakṣata eva tacchakyaṃ niścetum / pradhānānāmatīndriyatvāt / liṅgaṃ cāsandigdhaṃ nāsti / āptāśca no nābhidadhurato manyāmahe naitadevamiti / kiṃca ekenārthaparisamāpteḥ / aparimitatvādetadekaṃ pradhānamalaṃ sarvapuruṣaśarīrotpādanāya / tasmādanyaparikalpanānarthakyam / parimitamiti cedatha matam, parimitaṃ pradhānamiti na, ucchedaprasaṃgāt / evamapi tasyocchedaḥ prāptaḥ kṣīravat / tathā ca saṃsārocchedaprasaṃgaḥ / kiṃ ca anavasthāprasaṃgāt / ekasyeśvarasya yogino vecchāyogādanekaśarīratvam / tatparimitādayuktam / pratiśarīraṃ vā pradhānaparikalpane pradhānānavasthā bhavati / parimitaśarīrakāraṇatvābhyupagamādanyaparikalpanānarthakyam / tataśca pradhānaikatvameva / tasmādayuktaṃ pratipuruṣaṃ pradhānānīti / yattūktaṃ māhātmyaśarīrapradhānapravṛttāvitareṣāṃ pravṛtistannivṛttau nivṛttirityatra brūmaḥ- na, atiśayābhāvāt / yathā kṣetrajñānāṃ niratiśayatvāditaretarāpravartakatvamevameṣāmapi sātiśayatve vā pradhānānupapattiprasaṃgaḥ, vaiṣamyāt / tasmādyuktaṃ pratipuruṣavimokṣārthamekā prakṛtiḥ pravartata iti // 56 // ----------------------------------------------------------------------- kārikā 57 ----------------------------------------------------------------------- āha, tadanupapattirācetanyāt / ihācetanānāṃ ghaṭādīnāmuddiśya pravṛttiradṛṣṭā / sā cediyamacetanā prakṛtirasyā apyuddiśya puruṣārthaṃ pravṛttirnopapadyate / bhavati ceccaitanyaṃ tarhi prāptamasyā / tatra yaduktaṃ pratipuruṣavimokṣārtha prakṛteḥ pravṛttiriti etadayuktamiti / ucyate- na, dṛṣṭāntopapatteḥ / vatsavivṛddhinimittaṃ kṣīrasya yathā pravṛttirajñasya / puruṣavimokṣanimittaṃ tathā pravṛttiḥ pradhānasya
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.