अनेजत् न एजत् । एजृ कम्पने, कम्पनं चलनं स्वावस्थाप्रच्युतिस्तद्वर्जितं सर्वदैकरूपमित्यर्थः । तच्चैकं सर्वभूतेषु मनसः सङ्कल्पादिलक्षणाद् जवीयो जववत्तरम् । कथं विरुद्धमुच्यते ध्रुवं निश्चलमिदं मनसो जवीय इति च । नैष दोषः । निरुपाध्युपाधिमत्त्वेनोपपत्तेः तत्र निरुपाधिकेन स्वेन रूपेणोच्यते अनेजदेकमिति मनसो ऽन्तःकरणस्य सङ्कल्पविकल्पलक्षणस्योपाधेरनुवर्त्तनाद् इह देहस्थस्य मनसो ब्रह्मलोकादिदूरगमनं सङ्कल्पेन क्षणमात्राद्भवतीत्यतो मनसो जविष्ठत्वं लोके प्रसिद्धम् । तस्मिन् मनसि ब्रह्मलोकादीन् द्रुतं गच्छति सति प्रथमं प्राप्त इवात्मचैतन्यावभासो गृह्यते ऽतो मनसो जवीय इत्याह । नैनद्देवा द्योतनाद्देवाश्चक्षुरादीनीन्द्रियाण्येतत्प्रकृतमात्मतत्त्वं नाप्नुवन्न प्राप्तवन्तः । तेभ्यो मनो जवीयः मनोव्यापारव्यवहितत्वाद् आभासमात्रमपि आत्मनो नैव देवानां विषयीभवति । यस्माज्जवनान्मनसो ऽपि पूर्वमर्षत् पूर्वमेव गतं व्योमवद्व्यापित्वात् सर्वव्यापि तदात्मतत्त्व सर्वसंसारधर्मवर्जितं स्वेन निरुपाधिकेन स्वरूपेणाविक्रियमेव सदुपाधिकृताः सर्वाः संसारविक्रिया अनुभवतीत्यविवेकिनां मूढानामनेकमिव च प्रतिदेहं प्रत्यवभासत इत्येतदाह । तद्धावतो द्रुतं गच्छतो ऽन्यानात्मविलक्षणान्मनोवागिन्द्रियप्रभृतीनत्येति अतीत्य गच्छति इव । इवार्थं स्वयमेव दर्शयति तिष्ठदिति स्वयमविक्रियमेव सदित्यर्थः । तस्मिन्नात्मतत्त्वे सति नित्यचैतन्यस्वभावे मातरिश्वा वायुः सर्वप्राणभृत् क्रियात्मको यदाश्रयाणि कार्यकरणजातानि यस्मिन्नोतानि प्रोतानि च यत्सूत्रसंज्ञकं सर्वस्य जगतो विघारयितृ स मातरिश्वा; अपः कर्माणि प्राणिनां चेष्टालक्षणानि, अग्न्यादित्यपर्जन्यादीनां ज्वलनदहनप्रकाशाभिवर्षणादिलक्षणानि दधाति विभजति इत्यर्थः । धारयतीति वा"भीषास्माद्वातः पवते" (तै। उ। २ । ८ । १) इत्यादि श्रुतिभ्यः । सर्वा हि कार्यकरणादिविक्रिया नित्यचैतन्यात्मस्वरूपे सर्वास्पदभूते सत्येव भवन्तीत्यर्थः
anejat na ejat / ejṛ kampane, kampanaṃ calanaṃ svāvasthāpracyutistadvarjitaṃ sarvadaikarūpamityarthaḥ / taccaikaṃ sarvabhūteṣu manasaḥ saṅkalpādilakṣaṇād javīyo javavattaram / kathaṃ viruddhamucyate dhruvaṃ niścalamidaṃ manaso javīya iti ca / naiṣa doṣaḥ / nirupādhyupādhimattvenopapatteḥ tatra nirupādhikena svena rūpeṇocyate anejadekamiti manaso 'ntaḥkaraṇasya saṅkalpavikalpalakṣaṇasyopādheranuvarttanād iha dehasthasya manaso brahmalokādidūragamanaṃ saṅkalpena kṣaṇamātrādbhavatītyato manaso javiṣṭhatvaṃ loke prasiddham / tasmin manasi brahmalokādīn drutaṃ gacchati sati prathamaṃ prāpta ivātmacaitanyāvabhāso gṛhyate 'to manaso javīya ityāha / nainaddevā dyotanāddevāścakṣurādīnīndriyāṇyetatprakṛtamātmatattvaṃ nāpnuvanna prāptavantaḥ / tebhyo mano javīyaḥ manovyāpāravyavahitatvād ābhāsamātramapi ātmano naiva devānāṃ viṣayībhavati / yasmājjavanānmanaso 'pi pūrvamarṣat pūrvameva gataṃ vyomavadvyāpitvāt sarvavyāpi tadātmatattva sarvasaṃsāradharmavarjitaṃ svena nirupādhikena svarūpeṇāvikriyameva sadupādhikṛtāḥ sarvāḥ saṃsāravikriyā anubhavatītyavivekināṃ mūḍhānāmanekamiva ca pratidehaṃ pratyavabhāsata ityetadāha / taddhāvato drutaṃ gacchato 'nyānātmavilakṣaṇānmanovāgindriyaprabhṛtīnatyeti atītya gacchati iva / ivārthaṃ svayameva darśayati tiṣṭhaditi svayamavikriyameva sadityarthaḥ / tasminnātmatattve sati nityacaitanyasvabhāve mātariśvā vāyuḥ sarvaprāṇabhṛt kriyātmako yadāśrayāṇi kāryakaraṇajātāni yasminnotāni protāni ca yatsūtrasaṃjñakaṃ sarvasya jagato vighārayitṛ sa mātariśvā; apaḥ karmāṇi prāṇināṃ ceṣṭālakṣaṇāni, agnyādityaparjanyādīnāṃ jvalanadahanaprakāśābhivarṣaṇādilakṣaṇāni dadhāti vibhajati ityarthaḥ / dhārayatīti vā"bhīṣāsmādvātaḥ pavate" (tai. u. 2 / 8 / 1) ityādi śrutibhyaḥ / sarvā hi kāryakaraṇādivikriyā nityacaitanyātmasvarūpe sarvāspadabhūte satyeva bhavantītyarthaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.