स्तोकान्मुक्तः । अल्पान्मुक्तः । उत्तरपदे इति किम् ? निष्क्रान्तः स्तोकात् निस्तोकः । अन्यार्थम् इदम् उत्तरपदग्रहणम् इह अप्य् अलुको निवृतिं करोति इत्य् एवम् अर्थं लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषा न अश्रयितव्या । अलुगधिकारः प्रागानङः । उत्तरपदाधिकारः प्रागङ्गाधिकारात् ॥ पञ्चम्याः स्तोक-आदिभ्यः (*६,३।२) । स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि स्तोकादीनि, तेभ्यः परस्याः पञ्चम्याः उत्तरपदे अलुक् भवति । स्तोकान्मुक्तः । अल्पान्मुक्तः । अन्तिकादगतः अभ्याशादागतः । दूरादागतः । विप्रकृष्टादागतः । कृच्छ्रान्मुक्तः । समासे कृते प्रातिपदिकत्वात् सुपो लुकि प्राप्ते प्रतिषेधः क्रियते । द्विवचनबहुवचनान्तानां तु स्तोकादीनाम् अनभिधानात् समास एव न भवति स्तोकाभ्यां मुक्तः, स्तोकेभ्यो मुक्तः इति । तेन अत्र न कदाचिद् ऐकपद्यम् ऐकस्वर्यं च भवति । ब्राह्मणाच्छंसिन उपसङ्ख्यानं कर्तव्यम् । ब्राह्मणदादाय शंसति इति ब्राह्मणाच्छंसी इति । ऋत्विग्विशेषस्य रूढिरियम् । तस्य व्युत्पत्तिर् असता सता वा अवयवार्थेन क्रियते ॥ ओजः-सहो ऽम्भस्-तमसस् तृतीययाः
stokānmuktaḥ / alpānmuktaḥ / uttarapade iti kim ? niṣkrāntaḥ stokāt nistokaḥ / anyārtham idam uttarapadagrahaṇam iha apy aluko nivṛtiṃ karoti ity evam arthaṃ lakṣaṇapratipadoktaparibhāṣā na aśrayitavyā / alugadhikāraḥ prāgānaṅaḥ / uttarapadādhikāraḥ prāgaṅgādhikārāt // pañcamyāḥ stoka-ādibhyaḥ (*6,3.2) / stokāntikadūrārthakṛcchrāṇi stokādīni, tebhyaḥ parasyāḥ pañcamyāḥ uttarapade aluk bhavati / stokānmuktaḥ / alpānmuktaḥ / antikādagataḥ abhyāśādāgataḥ / dūrādāgataḥ / viprakṛṣṭādāgataḥ / kṛcchrānmuktaḥ / samāse kṛte prātipadikatvāt supo luki prāpte pratiṣedhaḥ kriyate / dvivacanabahuvacanāntānāṃ tu stokādīnām anabhidhānāt samāsa eva na bhavati stokābhyāṃ muktaḥ, stokebhyo muktaḥ iti / tena atra na kadācid aikapadyam aikasvaryaṃ ca bhavati / brāhmaṇācchaṃsina upasaṅkhyānaṃ kartavyam / brāhmaṇadādāya śaṃsati iti brāhmaṇācchaṃsī iti / ṛtvigviśeṣasya rūḍhiriyam / tasya vyutpattir asatā satā vā avayavārthena kriyate // ojaḥ-saho 'mbhas-tamasas tṛtīyayāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.