चत्त, विकस्त इति चतेः कसेश् च विपूर्वस्य निष्ठायाम् इडभावो निपात्यते । चत्ता वर्षेण विद्युत् चतिता इति भाषायाम् । विकस्त - उत्तानाया हृदयं यद् विकस्तम् । विकसितम् इति भाषायाम् । निपातनं बहुत्वापेक्षम्, विकस्ताः इति बहुवचनं कृतम् । अपरेषु तु निपातनेषु प्रत्येकं विभक्तिनिर्देशः । विशस्तृ शंस्तृ शास्तृ इति शसेर् विपूर्वस्य शंसेः शासेश् च तृचि इडभावो निपात्यते । विशस्तृ - एकस्त्वष्टुरश्वस्याविशस्ता । विशसिता इति भाषायाम् । शंस्तृ - उत शंस्ता सुविप्रः । शंसिता इति भाषायाम् । शास्तृ - प्रशास्ता । प्रशासितम् इति भाषायाम् । तरुतृ तरूतृ वरुतृ वरूतृ वरूत्रीः इति तरतेः वृङ्वृञोश् च तृचि उट् ऊट् इत्य् एताव् आगमौ निपात्येते । तरुतारं रथानाम्, तरूतारम् । तरितारम्, तरीतारम् इति भाषायाम् । वरुतारं रथानाम्, वरूतारं रथानाम् । वरितारम्, वरीतारम् इति भाषायाम् । वरुत्री त्वा देवी विश्वदेव्यवती । जसि पूर्वसवर्णोच्चारणं प्रयोगदर्शनार्थम् । अतन्त्रं चैतत् । इदम् अपि हि भवति - अहोरात्राणि वै वरूत्रयः इति । छान्दसिकमत्र ह्रस्वत्वम् । प्रपञ्चार्थम् एव च ङीबन्तस्य निपातनम् । वरूतृशब्दो हि निपातितः, तत एव ङीपि सति सिद्धो वरूत्रीशब्दः । उज्ज्वलिति क्षरिति क्षमिति वमिति अमिति इति च ज्वलतेर् उत्पूर्वस्य क्षर क्षम वम इत्य् एतेषां च तिपि शपः इकारादेशो निपात्यते, शपो लुग्वा, इडागमः । अग्निरुज्ज्वलिति । उज्ज्वलति इति भाषायाम् । क्षरिति - स्तोकं क्षरिति । क्षरति इति भाषायाम् । क्षमिति - स्तोमं क्षमिति । क्षमति इति भाषायाम् । वमिति - यः सोमं वमिति । वमति इति भाषायाम् । अमिति - अभ्यमिति वरुणः । अभ्यमति इति भाषायाम् । इतिकरणं प्रदर्शनार्थम् तेन क्वचित् ईकारो भावति, रविमभ्यमीति वरुणः इत्य् अपि हि वेदे पठ्यते ॥ आर्धधातुकस्य+इड् वलादेः
catta, vikasta iti cateḥ kaseś ca vipūrvasya niṣṭhāyām iḍabhāvo nipātyate / cattā varṣeṇa vidyut catitā iti bhāṣāyām / vikasta - uttānāyā hṛdayaṃ yad vikastam / vikasitam iti bhāṣāyām / nipātanaṃ bahutvāpekṣam, vikastāḥ iti bahuvacanaṃ kṛtam / apareṣu tu nipātaneṣu pratyekaṃ vibhaktinirdeśaḥ / viśastṛ śaṃstṛ śāstṛ iti śaser vipūrvasya śaṃseḥ śāseś ca tṛci iḍabhāvo nipātyate / viśastṛ - ekastvaṣṭuraśvasyāviśastā / viśasitā iti bhāṣāyām / śaṃstṛ - uta śaṃstā suvipraḥ / śaṃsitā iti bhāṣāyām / śāstṛ - praśāstā / praśāsitam iti bhāṣāyām / tarutṛ tarūtṛ varutṛ varūtṛ varūtrīḥ iti tarateḥ vṛṅvṛñoś ca tṛci uṭ ūṭ ity etāv āgamau nipātyete / tarutāraṃ rathānām, tarūtāram / taritāram, tarītāram iti bhāṣāyām / varutāraṃ rathānām, varūtāraṃ rathānām / varitāram, varītāram iti bhāṣāyām / varutrī tvā devī viśvadevyavatī / jasi pūrvasavarṇoccāraṇaṃ prayogadarśanārtham / atantraṃ caitat / idam api hi bhavati - ahorātrāṇi vai varūtrayaḥ iti / chāndasikamatra hrasvatvam / prapañcārtham eva ca ṅībantasya nipātanam / varūtṛśabdo hi nipātitaḥ, tata eva ṅīpi sati siddho varūtrīśabdaḥ / ujjvaliti kṣariti kṣamiti vamiti amiti iti ca jvalater utpūrvasya kṣara kṣama vama ity eteṣāṃ ca tipi śapaḥ ikārādeśo nipātyate, śapo lugvā, iḍāgamaḥ / agnirujjvaliti / ujjvalati iti bhāṣāyām / kṣariti - stokaṃ kṣariti / kṣarati iti bhāṣāyām / kṣamiti - stomaṃ kṣamiti / kṣamati iti bhāṣāyām / vamiti - yaḥ somaṃ vamiti / vamati iti bhāṣāyām / amiti - abhyamiti varuṇaḥ / abhyamati iti bhāṣāyām / itikaraṇaṃ pradarśanārtham tena kvacit īkāro bhāvati, ravimabhyamīti varuṇaḥ ity api hi vede paṭhyate // ārdhadhātukasya+iḍ valādeḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.