"यजमानः प्रस्तर" इत्यादावपि सामानाधिकरण्यादेकमितरस्य नामधेयस्य, अतएव रूढत्वेन तदसंभवाद्वा जघन्यप्रस्तरपदलक्षितप्रस्तरकार्यस्त्रुग्धारणोद्देशेन यजमानो ऽधिकरणत्वेन विधीयते इति प्राप्ते ------ प्रत्यक्षविध्यश्रवणात् "प्रस्तरमुत्तरं बर्हिषः सादयती" ति विध्यन्तरैकवाक्यत्वाच्च तदर्थवादत्वमौदुम्बराधिकरणन्यायेन सिद्धमेव । यजमानपदन्तु गौण्या वृत्त्या प्रस्तरस्तावकम् । ननु ------ अध्यारोपितार्थवृत्तित्वे गौणत्वं लोके प्रसिद्धम्, सिंहत्वस्य, देवदत्ते आहार्य्यारोपात्, नच तत् वेदे सम्भवति आरोपकपुरुषाभावादिति ------ चेत् विनाप्यारोपं सिंहशब्दस्य सादृश्यमात्रविवक्षया देवदत्ते काव्यलोकयोः प्रयोगदर्शनात् स्वशक्यगुणसमानजातीयगुणयोगनिमित्तत्वं गौणत्वम् । सिंहनिष्ठक्रूरत्वसमानजातीयक्रूरत्वयोगाच्च सिंहपदस्य देवदत्ते प्रवृत्तेः सिंहो देवदत्त इत्यत्र लक्षणसमन्वयः । पुष्पादौ स्वसम्बन्धित्वाध्यारोपेण चारोपितं खपुष्पशब्दार्थमङ्गीकृत्यतद्वृत्तिगुणानामसत्त्वादीनां सिद्धान्ते सत्त्वाच्च न खपुष्पं भवत्सिद्धान्त इत्यादावव्याप्तिः । अतश्चैतादृशगौणत्वस्य वेदे ऽप्यस्त्येव संभवः । यद्यपि च रूपकादिस्थले "सौन्दर्यस्य तरङ्गिणीत्यादौ" आरोपेणापि गौणी वृत्तिर्दृष्टा; तथापि सादृश्यमात्रेणापि उपमालङ्कारस्थले सानुभूयमाना नापह्नोतुं शक्या । अतश्चोभयसाधारण्येन स्वशक्यसमवेतवत्ता गौणी वृत्तिः । समवेतवत्वञ्च क्वचिदारोपितत्वसंबन्धेन क्वचिच्च स्वसमानजातीयगुणवत्तासंबन्धेनेति भेदः । अत्र च सिंहपदेन शक्त्या सिंहोपस्थित्यनन्तरं लक्षणया क्रूरत्वोपस्थितिरिति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु ----- एकसंबन्धिदर्शनेनापरसंबन्धिस्मरणमिति स्मारकविधयैव तदुपस्थितिः । गौणीज्ञानकार्यतावच्छेदकं वा निरुक्तोभयविधसंबन्धान्यतरसंबन्धेन स्वशक्यसमवेतधर्मप्रकारकदेवदत्तविशेष्यकशाब्दत्वमिति न क्रूरत्वादीनामशाब्दत्वप्रसङ्गः । नच गौण्यालक्षणातो न भेदः; स्वशक्यवृत्तिगुणानामेव यत्र संबन्धित्वेन रूपेण बोधस्तत्र लक्षणा, क्रूरत्वत्वादिना बोधे तु गौणीति तयोर्भेदात् । ते च गुणाः षङ्विधाः । क्वचित्तत्सिद्धिः तत्कार्यकारित्वं यथा यजमानपदे । यजमानो ------- यथा स्वकार्यकर्ता, तथा प्रस्तरो ऽपीति । एवं गौणीगर्भलक्षणया प्रस्तरस्तुतिः । एवमन्ये ऽपि पञ्च गुणा अग्रिमसूत्रैर्द्रष्टव्याः ॥ १३ ॥ २९ ॥ इति तत्सिद्धिपेटिकायां तत्सिद्ध्युदाहरणविचारः ॥ जातिः
"yajamānaḥ prastara" ityādāvapi sāmānādhikaraṇyādekamitarasya nāmadheyasya, ataeva rūḍhatvena tadasaṃbhavādvā jaghanyaprastarapadalakṣitaprastarakāryastrugdhāraṇoddeśena yajamāno 'dhikaraṇatvena vidhīyate iti prāpte ------ pratyakṣavidhyaśravaṇāt "prastaramuttaraṃ barhiṣaḥ sādayatī" ti vidhyantaraikavākyatvācca tadarthavādatvamaudumbarādhikaraṇanyāyena siddhameva / yajamānapadantu gauṇyā vṛttyā prastarastāvakam / nanu ------ adhyāropitārthavṛttitve gauṇatvaṃ loke prasiddham, siṃhatvasya, devadatte āhāryyāropāt, naca tat vede sambhavati āropakapuruṣābhāvāditi ------ cet vināpyāropaṃ siṃhaśabdasya sādṛśyamātravivakṣayā devadatte kāvyalokayoḥ prayogadarśanāt svaśakyaguṇasamānajātīyaguṇayoganimittatvaṃ gauṇatvam / siṃhaniṣṭhakrūratvasamānajātīyakrūratvayogācca siṃhapadasya devadatte pravṛtteḥ siṃho devadatta ityatra lakṣaṇasamanvayaḥ / puṣpādau svasambandhitvādhyāropeṇa cāropitaṃ khapuṣpaśabdārthamaṅgīkṛtyatadvṛttiguṇānāmasattvādīnāṃ siddhānte sattvācca na khapuṣpaṃ bhavatsiddhānta ityādāvavyāptiḥ / ataścaitādṛśagauṇatvasya vede 'pyastyeva saṃbhavaḥ / yadyapi ca rūpakādisthale "saundaryasya taraṅgiṇītyādau" āropeṇāpi gauṇī vṛttirdṛṣṭā; tathāpi sādṛśyamātreṇāpi upamālaṅkārasthale sānubhūyamānā nāpahnotuṃ śakyā / ataścobhayasādhāraṇyena svaśakyasamavetavattā gauṇī vṛttiḥ / samavetavatvañca kvacidāropitatvasaṃbandhena kvacicca svasamānajātīyaguṇavattāsaṃbandheneti bhedaḥ / atra ca siṃhapadena śaktyā siṃhopasthityanantaraṃ lakṣaṇayā krūratvopasthitiriti prāñcaḥ / vastutastu ----- ekasaṃbandhidarśanenāparasaṃbandhismaraṇamiti smārakavidhayaiva tadupasthitiḥ / gauṇījñānakāryatāvacchedakaṃ vā niruktobhayavidhasaṃbandhānyatarasaṃbandhena svaśakyasamavetadharmaprakārakadevadattaviśeṣyakaśābdatvamiti na krūratvādīnāmaśābdatvaprasaṅgaḥ / naca gauṇyālakṣaṇāto na bhedaḥ; svaśakyavṛttiguṇānāmeva yatra saṃbandhitvena rūpeṇa bodhastatra lakṣaṇā, krūratvatvādinā bodhe tu gauṇīti tayorbhedāt / te ca guṇāḥ ṣaṅvidhāḥ / kvacittatsiddhiḥ tatkāryakāritvaṃ yathā yajamānapade / yajamāno ------- yathā svakāryakartā, tathā prastaro 'pīti / evaṃ gauṇīgarbhalakṣaṇayā prastarastutiḥ / evamanye 'pi pañca guṇā agrimasūtrairdraṣṭavyāḥ // 13 // 29 // iti tatsiddhipeṭikāyāṃ tatsiddhyudāharaṇavicāraḥ // jātiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.