नचेकारस्येनादेशावयवत्वात् कथं खप्रत्ययावयवत्वमिति वाच्यम्; आयनादिषूपदेशिवद्वचनं स्वरसिद्ध्यर्थमिति स्मृत्या प्रत्ययस्वरसिद्ध्यर्थर्ं इनादेशस्यापि प्रत्ययोपदेशकालत्वरूपोपदेशिवद्भावस्य विहितत्वात् । अतो नायं नञ्समास इति चेत्, तथापि प्रकरणानुरोधादहीनशब्दस्य ज्योतिष्टोमे बहुदिनकत्वसादृश्येन गौणतयोपपत्तिः । वस्तुतस्तु अहः साध्यक्रतुसमूहत्वस्य शक्यतावच्छेदकस्य ज्योतिष्टोमे ऽप्यभ्याससमूहात्मकस्य सत्त्वादहीनशब्दस्य मुख्यवृत्त्यैवानुवादत्वोपपत्तिरिति प्राप्ते -------- आस्तां तावदहीनपदं, एवकार एव तावत् त्रित्वातिरिक्तसङ्ख्यायाः साधनत्वाभावमनुवदन् द्वादशत्वेन न विकल्पं सहते । किञ्चैवं प्रकरणादेव त्रित्वद्वादशत्वयोर्ज्योतिष्टोमसंबन्धोपपत्तेः साह्नाहीनशब्दयोर्द्वयोरपि वैयर्थ्यप्रसङ्गः । अस्मिन्मते तु एकेन अह्ना समाप्यमानत्वेन स्वल्पकर्मणः स्वल्पैव सङ्ख्योचितेति औचित्येन स्तुतिपरतया साह्नशब्दस्य न वैयर्थ्यम् । किञ्च द्वयोः सङ्ख्ययोरेकार्थत्वेन विधौ शब्दभेदो न युज्यते । अतो ऽहीनपदं साह्नादर्थान्तरपरमित्यप्यविवादम् । युक्तञ्चैतत् ------ ऽतस्य समूहऽ इत्यनुवृत्तिसहितया ऽअह्नः खः क्रताऽविति स्मृत्या वैदिकप्रयोगाच्च अहःसमूहसाध्यक्रतुविशेषत्वस्यैव सत्रादिव्यावृत्तस्य यजतिचोदनाचोदितसुत्यासमुदायात्मकत्वस्यैव योगरूढ्याहीनपदशक्यतावच्छेदकत्वप्रतीतेर्न द्वादशत्वस्य ज्योतिष्टोमे निवेशसंभवः । अतश्चाहीनसंबन्ध्युपसदुद्देशेन द्वादशत्वविधिः । षष्ठीस्थले च परस्परसंबन्धस्य प्राचीनमते व्युत्पन्नत्वान्न विशिष्टोद्देशे वाक्यभेदः । वस्तुतस्तु ------- अहीनोद्देशेनातिदेशप्राप्तेः पूर्वप्रवृत्त्या द्वादशोपसत्त्वमेवानेन वाक्येन द्वादशत्वप्राप्तिफलकं, तां चतुर्भिरितिवद्विधीयते । द्वादशाहप्रकरणस्थवाक्यान्तरं तु शाखान्तरीयतया वा सत्रमात्रपरतया न विरुध्यत इति भाष्यकाराभिप्रायः । वस्तुतस्तु द्वादशाहप्रकरणस्थवाक्यस्य सत्राहीनोभयसाधारणत्वादेवाहीने ऽपि द्वादशत्वप्राप्त्युपपत्तेरेकवाक्यतालाभाय प्रकरणपाठार्थवत्त्वाय चौचित्येन त्रित्वविधेरेवायमर्थवादः । महतः कर्मणो महती सङ्ख्योचिता न तु प्रकृत इति च स्तुतिः । अतो वाक्येन प्रकरणं बाधित्वा द्वादशत्वस्याहीनसंबन्धावगतेर्न तेन ज्योतिष्टोमे द्वादशत्वम् । मूले तु षष्ठ्या भाक्तश्रुतित्वमादाय श्रुतिप्रकरणविरोधोपन्यास इति द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ ४२ ॥ इत्यष्टममहीनाधिकरणम् ॥ <ब्२> <ब्१> (९ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।९) द्वित्वबहुत्व ॥ ज्योतिष्टोम एव "उपास्मै गायता नर" इति नित्यां प्रतिपदं विधाय, "युवं हि स्थः स्वर्पती इति द्वयोर्यजमानयोः प्रतिपदं कुर्यात्, एते असृग्रमिन्दव इति बहुभ्यो यजमानेभ्य," इति श्रुतम् । तत्राद्यवाक्ये द्वयोर्यजमानयोरिति यदि सप्तमी, तदा सा निमित्तत्वपरा । यद्यपि च पृथक् विभक्तिश्रवणं, तथापि हविरार्त्त्यधिकरणन्यायेन पाक्षिकत्वाभावेन प्रत्येकं निमित्तत्वापर्यवसानात् प्रधानभूतनिमित्तत्वानुरोधेन मिलितयोरेव द्वित्वावच्छिन्नयजमानत्वावच्छिन्नयोर्निमित्तत्वं प्रतिपाद्यते । यदि तु षष्ठी, तदाधिकारित्वाख्यसंबन्धानुवादिका सती स्ववैयर्थ्यपरिहारार्थं पदद्वये ऽपि लक्षणामङ्गीकृत्य लाघवाद्द्वित्वयजमानत्वयोरेकं व्यासज्यवृत्तिनिमित्तत्वं प्रतिपादयति; विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहात् । एवं बहुभ्यो यजमानेभ्य इति तादर्थ्यचतुर्थ्या अपि अधिकारित्वसंबन्धानुवादिकाया उक्तविधे निमित्तत्वे लक्षणा । अतश्च नान्यतराविवक्षाप्रसङ्गः । निमित्ते च प्रतिपदुद्देशेन मन्त्रविधाने ऽपि विजातीयत्वान्नानेकोद्देश्यता । प्रकरणाद्वा प्रतिपत्संबन्धलाभ इति पक्षद्वये ऽप्यविवादम् । तदिहेमौ मन्त्रौ ज्योतिष्टोम एव निविशेते उत द्विबहुयजमानके कुलायाहीनादाविति चिन्तायाम् प्रकरणाविरोधात् प्रकृत एव निवेशः । नच तत्र निमित्ताभावः; आख्यातेन ऽवसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेतेऽ त्यादिना उपादेयकर्तृविशेषणत्वेनोक्तस्य विवक्षायामपि नित्यत्वेन ज्योतिष्टोमे यथाशक्त्युपबन्धस्य वक्ष्यमाणत्वाद् यद्येको न शक्नुयात् तदा द्विबहुयजमानकत्वप्राप्तेः प्रतिपद्विधानसंभवात् । अथवा यजमानशब्दस्य यागकर्तृमात्रवचनस्य पत्न्यामपि संभवादाद्यवाक्ये तावत् स्त्रीलिङ्गत्वे बाधकाभावात् पत्नीद्वित्वे स मन्त्रः । द्वितीयवाक्ये ऽपि पाशाधिकरणन्यायेन लिङ्गानुरोधेन प्रकरणबाधानुपपत्तेर्व्यत्ययानुशासनेन पुंलिङ्गस्य स्त्रीत्वपरत्वावगतेः पत्नीबहुत्वे द्वितीयो मन्त्रः । नित्या तु प्रतिपत् पत्न्येकत्वे इति प्राप्ते --------- नित्यत्वे ऽपि ज्योतिष्टोमस्य नैकत्वे यथाशक्तिन्यायविषयता; उत्पत्त्यादिवाक्येषु समानाभिधानश्रुत्या भावनायामन्वितस्य तस्यान्तरङ्गत्वेनाशक्तौ दक्षिणापरिमाणाद्यङ्गान्तरबाधेनास्यैवानुग्राह्यत्वात् । किञ्च यत् कृतिसाध्यत्वेनानुष्ठेयतया प्रसक्तं तत्रैव यथाशक्त्युपबन्धो न त्वननुष्ठेये कालादौ । अतश्च तद्वदेवास्यापि न तन्न्यायविषयतेति न प्रकृते यागे द्वित्वबहुत्वे । नच यजमानशब्दः पत्नीपरः; पुंस्येव प्रचुरप्रयोगेण शक्त्यवगमेन लक्षणायां प्रमाणाभावात् । यजमानेभ्य इति पुंल्लिङ्गस्य प्रास्मा इत्यस्य मेष्यामिव निषिद्धत्वेनागतिकव्यत्ययानुशासनाङ्गीकारानुपपत्तेश्च । अतश्च वाक्येन प्रकरणबाधाद्यत्र "एतेन राजपुरोहितौ सायुज्यकामौ यजेयाताम्, एको द्वौ बहवो वा यजेरन्नि"त्याहत्यैव कुलायाहीनादिषु द्वित्वबहुत्वविधानं तत्रैवास्योत्कर्षः । नचात्र तत्क्रतूपस्थापकाभावः; प्रतिपत्संबन्धेनैव सामान्यतः क्रतुसंबन्धे ऽवगते निमित्तबलेन तद्विशेषोपस्थितौ बाधकाभावात् ॥ ३ ॥ ४३ ॥ ॥ इति नवमं प्रतिपदुत्कर्षाधिकरणम् ॥ <ब्२> <ब्१> (१० अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।१०) जाघनी चैकदेशत्वात्
nacekārasyenādeśāvayavatvāt kathaṃ khapratyayāvayavatvamiti vācyam; āyanādiṣūpadeśivadvacanaṃ svarasiddhyarthamiti smṛtyā pratyayasvarasiddhyartharṃ inādeśasyāpi pratyayopadeśakālatvarūpopadeśivadbhāvasya vihitatvāt / ato nāyaṃ nañsamāsa iti cet, tathāpi prakaraṇānurodhādahīnaśabdasya jyotiṣṭome bahudinakatvasādṛśyena gauṇatayopapattiḥ / vastutastu ahaḥ sādhyakratusamūhatvasya śakyatāvacchedakasya jyotiṣṭome 'pyabhyāsasamūhātmakasya sattvādahīnaśabdasya mukhyavṛttyaivānuvādatvopapattiriti prāpte -------- āstāṃ tāvadahīnapadaṃ, evakāra eva tāvat tritvātiriktasaṅkhyāyāḥ sādhanatvābhāvamanuvadan dvādaśatvena na vikalpaṃ sahate / kiñcaivaṃ prakaraṇādeva tritvadvādaśatvayorjyotiṣṭomasaṃbandhopapatteḥ sāhnāhīnaśabdayordvayorapi vaiyarthyaprasaṅgaḥ / asminmate tu ekena ahnā samāpyamānatvena svalpakarmaṇaḥ svalpaiva saṅkhyociteti aucityena stutiparatayā sāhnaśabdasya na vaiyarthyam / kiñca dvayoḥ saṅkhyayorekārthatvena vidhau śabdabhedo na yujyate / ato 'hīnapadaṃ sāhnādarthāntaraparamityapyavivādam / yuktañcaitat ------ 'tasya samūha' ityanuvṛttisahitayā 'ahnaḥ khaḥ kratā'viti smṛtyā vaidikaprayogācca ahaḥsamūhasādhyakratuviśeṣatvasyaiva satrādivyāvṛttasya yajaticodanācoditasutyāsamudāyātmakatvasyaiva yogarūḍhyāhīnapadaśakyatāvacchedakatvapratīterna dvādaśatvasya jyotiṣṭome niveśasaṃbhavaḥ / ataścāhīnasaṃbandhyupasaduddeśena dvādaśatvavidhiḥ / ṣaṣṭhīsthale ca parasparasaṃbandhasya prācīnamate vyutpannatvānna viśiṣṭoddeśe vākyabhedaḥ / vastutastu ------- ahīnoddeśenātideśaprāpteḥ pūrvapravṛttyā dvādaśopasattvamevānena vākyena dvādaśatvaprāptiphalakaṃ, tāṃ caturbhiritivadvidhīyate / dvādaśāhaprakaraṇasthavākyāntaraṃ tu śākhāntarīyatayā vā satramātraparatayā na virudhyata iti bhāṣyakārābhiprāyaḥ / vastutastu dvādaśāhaprakaraṇasthavākyasya satrāhīnobhayasādhāraṇatvādevāhīne 'pi dvādaśatvaprāptyupapatterekavākyatālābhāya prakaraṇapāṭhārthavattvāya caucityena tritvavidherevāyamarthavādaḥ / mahataḥ karmaṇo mahatī saṅkhyocitā na tu prakṛta iti ca stutiḥ / ato vākyena prakaraṇaṃ bādhitvā dvādaśatvasyāhīnasaṃbandhāvagaterna tena jyotiṣṭome dvādaśatvam / mūle tu ṣaṣṭhyā bhāktaśrutitvamādāya śrutiprakaraṇavirodhopanyāsa iti draṣṭavyam // 3 // 42 // ityaṣṭamamahīnādhikaraṇam // <B2> <B1> (9 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.9) dvitvabahutva // jyotiṣṭoma eva "upāsmai gāyatā nara" iti nityāṃ pratipadaṃ vidhāya, "yuvaṃ hi sthaḥ svarpatī iti dvayoryajamānayoḥ pratipadaṃ kuryāt, ete asṛgramindava iti bahubhyo yajamānebhya," iti śrutam / tatrādyavākye dvayoryajamānayoriti yadi saptamī, tadā sā nimittatvaparā / yadyapi ca pṛthak vibhaktiśravaṇaṃ, tathāpi havirārttyadhikaraṇanyāyena pākṣikatvābhāvena pratyekaṃ nimittatvāparyavasānāt pradhānabhūtanimittatvānurodhena militayoreva dvitvāvacchinnayajamānatvāvacchinnayornimittatvaṃ pratipādyate / yadi tu ṣaṣṭhī, tadādhikāritvākhyasaṃbandhānuvādikā satī svavaiyarthyaparihārārthaṃ padadvaye 'pi lakṣaṇāmaṅgīkṛtya lāghavāddvitvayajamānatvayorekaṃ vyāsajyavṛttinimittatvaṃ pratipādayati; viśeṣaṇaviśeṣyabhāve vinigamanāvirahāt / evaṃ bahubhyo yajamānebhya iti tādarthyacaturthyā api adhikāritvasaṃbandhānuvādikāyā uktavidhe nimittatve lakṣaṇā / ataśca nānyatarāvivakṣāprasaṅgaḥ / nimitte ca pratipaduddeśena mantravidhāne 'pi vijātīyatvānnānekoddeśyatā / prakaraṇādvā pratipatsaṃbandhalābha iti pakṣadvaye 'pyavivādam / tadihemau mantrau jyotiṣṭoma eva niviśete uta dvibahuyajamānake kulāyāhīnādāviti cintāyām prakaraṇāvirodhāt prakṛta eva niveśaḥ / naca tatra nimittābhāvaḥ; ākhyātena 'vasante vasante jyotiṣā yajete' tyādinā upādeyakartṛviśeṣaṇatvenoktasya vivakṣāyāmapi nityatvena jyotiṣṭome yathāśaktyupabandhasya vakṣyamāṇatvād yadyeko na śaknuyāt tadā dvibahuyajamānakatvaprāpteḥ pratipadvidhānasaṃbhavāt / athavā yajamānaśabdasya yāgakartṛmātravacanasya patnyāmapi saṃbhavādādyavākye tāvat strīliṅgatve bādhakābhāvāt patnīdvitve sa mantraḥ / dvitīyavākye 'pi pāśādhikaraṇanyāyena liṅgānurodhena prakaraṇabādhānupapattervyatyayānuśāsanena puṃliṅgasya strītvaparatvāvagateḥ patnībahutve dvitīyo mantraḥ / nityā tu pratipat patnyekatve iti prāpte --------- nityatve 'pi jyotiṣṭomasya naikatve yathāśaktinyāyaviṣayatā; utpattyādivākyeṣu samānābhidhānaśrutyā bhāvanāyāmanvitasya tasyāntaraṅgatvenāśaktau dakṣiṇāparimāṇādyaṅgāntarabādhenāsyaivānugrāhyatvāt / kiñca yat kṛtisādhyatvenānuṣṭheyatayā prasaktaṃ tatraiva yathāśaktyupabandho na tvananuṣṭheye kālādau / ataśca tadvadevāsyāpi na tannyāyaviṣayateti na prakṛte yāge dvitvabahutve / naca yajamānaśabdaḥ patnīparaḥ; puṃsyeva pracuraprayogeṇa śaktyavagamena lakṣaṇāyāṃ pramāṇābhāvāt / yajamānebhya iti puṃlliṅgasya prāsmā ityasya meṣyāmiva niṣiddhatvenāgatikavyatyayānuśāsanāṅgīkārānupapatteśca / ataśca vākyena prakaraṇabādhādyatra "etena rājapurohitau sāyujyakāmau yajeyātām, eko dvau bahavo vā yajeranni"tyāhatyaiva kulāyāhīnādiṣu dvitvabahutvavidhānaṃ tatraivāsyotkarṣaḥ / nacātra tatkratūpasthāpakābhāvaḥ; pratipatsaṃbandhenaiva sāmānyataḥ kratusaṃbandhe 'vagate nimittabalena tadviśeṣopasthitau bādhakābhāvāt // 3 // 43 // // iti navamaṃ pratipadutkarṣādhikaraṇam // <B2> <B1> (10 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.10) jāghanī caikadeśatvāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.