वेदशब्दस्तावदर्थवादस्थितो ऽपि प्रथमोपस्थितत्वात् स्वार्थस्य स्तुतिविषयत्वं बोधयन्नविधेयस्य स्तुत्ययोगात् विधेयत्वेन प्रतिभासमानो ऽपि उच्चैष्ट्वादिविधेयान्तरसत्त्वेन तदनाक्षिपन् परिशेषादुद्देश्यताघटकतां बोधयति । अतश्च वेदपदार्थस्योद्देश्यघटकत्वे ऽसंजातविरोधित्वेन निश्चिते तदुद्देशेनैवाग्रे विधेयनिश्चयात् पश्चादुपनिपतदृगादिपदं न स्वार्थस्योद्देश्यताघटकत्वबोधनायालमिति जघन्यत्वात् सञ्जातविरोधित्वादनुवादरूपत्वाद्यो होता सो ऽध्वर्युरित्यत्राध्वर्युपदमिव लक्षणां भजते । अतएव -------- विधेरुद्देश्यापेक्षायां प्रथमोपस्थितार्थवादोन्नीतवेदरूपोद्देश्यलाभे ऽपि तस्य स्तुतिविषयत्वेनान्वितस्योद्देश्यघटकत्वेनान्वयायोगादु- पस्थापकपदान्तरापेक्षायां समभिव्याहारादुपस्थितऋगादिपदानामेव लक्षणया तदुपस्थापकत्वे न को ऽपि विरोधः । अतश्चापेक्षाक्रमेणर्गादिपदानां प्रमाणान्तरोपस्थितोद्देश्यताघटकत्वस्याप्रमापणात्तद्विषये ऽनुत्पत्तिलक्षणो बाध एवोपक्रमगतवेदपदानुरोधेनावगम्यते । अतएव अयमप्राप्तबाधत्वेन व्यवहृतः । अतएव विधेः प्रधानभूतस्य वेदपदार्थोद्देश्यताघटकत्वे ऽपि अविरोधात् विरुद्धर्गादिपदानां विध्यन्तर्भावान्नाङ्गगुणन्यायावतारः । अतएव यत्र सोमे प्राधान्यस्य दीक्षणीयादिष्वङ्गत्वस्य च मानान्तरसिद्धत्वात् पूर्वोत्तरपदगतबलाबलानपेक्षा तत्रैव सः ॥ यत्तु ----- य इष्ट्येतिवाक्ये इष्टिपदस्योपक्रमगतत्वं सोमपदस्योपसंहारगतत्वं च तत्रोत्तरस्यापि पूर्वाविरोधेन कार्यान्तरपरत्वासंभवात् परस्यापि शक्यार्थपरत्वात् तस्य च प्राधान्यात् भवत्येवोपक्रमन्यायबाधको ऽङ्गगुणविरोधन्याय इति प्रकृते तन्न्यायाप्रवृत्तेःऋगादिपदं तत्प्रायवेदे लाक्षणिकमित्यभिप्रेत्य सिद्धान्तमाह ------- उपक्रम इति ॥ वाक्य इति ॥ अग्रिमेतिशेषः । मन्त्रलक्षणेति ॥ यद्यपि वेदमात्रलक्षणयाप्यानर्थक्यतदङ्गन्यायेन मन्त्रोपस्थितिसंभवे न तदन्तलक्षणायां प्रयोजनम्; तथापि लक्षणावश्यकत्वे किमिति न्यायकृता विलम्बोपस्थितिः सोढव्येत्यभिप्रायेण तदन्तलक्षणोक्तिः । अत्र चैकवाक्यत्वे उपक्रमन्यायस्य प्राबल्यम् । यत्र तु य इष्ट्येत्यादौ यजेत सो ऽओमावास्यायामित्यादितन्त्रपदानां प्रत्येकमनुषङ्गेण वाक्यत्रयाभ्युपगमात् भिन्नवाक्यत्वं तत्र परस्परनैरपेक्ष्येणावगतित्रयस्यात्मलाभाद्युक्तमिष्टिकालबाधकत्वमिति यत् भिन्नवाक्यत्वाभ्युपगमेनाङ्ग- गुणविरोधन्यायविषयोपपादनं प्रकाशकाराणां, तद्दूषणं कौस्तुभे द्रष्टव्यम् ॥ ननु ------- यथा "पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्य"मिति षष्ठाधिकरणे "यद्युद्गातापच्छिन्द्यात् अदक्षिणेन यजेत यदि प्रतिहर्ता सर्वस्वदक्षिणेनेति" विहितप्रयोगयोः पौर्वापर्यनिमित्तज्ञानेन प्राप्तयोः पूर्वाबाधेनोत्तरस्यानुत्पत्तेस्तदुपमर्देनैवात्मलाभात्पूर्वाद्बलीयस्त्वं वक्ष्यते, तथेह किं न स्यादित्याशङ्कते -------- नचेति ॥ परिहरति ------- तस्येति ॥ तस्येत्यस्य न्यायस्येत्यनेनान्वयः । यत्र हि परस्य सामग्रीसत्त्वेन स्वविषयप्रमाजनकत्वमप्रतिबद्धम्, तत्र तस्यार्थान्तरे पूर्वसापेक्षत्वे ऽपि स्वविषयप्रमोत्पत्तेः प्रतिबन्धादुत्पन्नेन परेण स्वाविरोधिविषयपरत्वमुपकल्प्य स्वविरोधिविषये मिथ्यात्वबोधनाद्युक्तस्तत्र पूर्वबाधः । प्रकृते त्वेकवाक्यतया ऐकार्थ्यालोचनवेलायां तदनुरोधेन तदविरोधिविषयतयैव उत्तरस्योत्पत्स्यमानत्वेनोत्पन्नत्वाभावान्न बाधसंभव इति न तन्न्यायप्रवृत्तिरित्यर्थः ॥ इतरथेति ॥ नहि द्वित्रिवाक्याध्ययनेन पारायणादिविध्यर्थमनुष्ठितं मन्यन्ते, अतो मन्त्रब्राह्मणयोः वेदनामधेयमितिवचनाच्च तावत्समुदायात्मकग्रन्थवृत्ति वेदत्वमित्यर्थः ॥ ननु ------- कूष्माण्डं दद्यादिति विधौ नावयवदानमात्रेण शास्त्रार्थसिद्धिः निषेधेत्ववयवभक्षणमात्रेणापि तत्सिद्धिरिति वैषम्ये किं बीजमित्यत आह ------- यथाचेति ॥ विधिवाक्ये जातेस्तदवच्छिन्नावयविव्यक्तेश्च साधनत्वं श्रौतं तदाक्षिप्तञ्च जात्यनवच्छिन्नानामप्यवयवानां । अवयवावयविसाधनत्वयोश्चैकपदोपादानादुपादेयगतत्वेन च साहित्यस्य विवक्षितत्वान्नावयवोपादानमात्रेण शास्त्रार्थसिद्धिः । अतएव साहित्यरूपाङ्गासंभवे विध्यादौ तन्मात्रोपादानमिष्टमेव । निषेधेत्वनुवाद्यगतत्वेन सासाहित्यस्याविवक्षितत्वादवयवभक्षणमात्रेणापि प्रत्यवाय इति शूद्रस्य द्वित्रिवाक्याध्ययने ऽपि दोषः । पारायणादौ समस्तग्रहणमिति सिद्धे यत्र ब्रह्मयज्ञादौ प्रत्यहं समस्तवेदपाठासंभवस्तत्रैकदेशग्रहणे ऽपि न क्षतिरिति कौस्तुभे द्रष्टव्यमित्यर्थः । एवञ्च वेदैकदेशत्वादृगादीनामुपक्रम एव "अग्नेः ऋग्वेद" इत्यादिना वेदानामृगादिसंबन्धस्य कीर्तितया नात्यन्तपरित्यक्तोपक्रमार्थत्वाच्च "ऋग्भिः पूर्वाह्णे दिवि देवर् इयते । यजुर्वेदे तिष्ठति मध्ये अह्नः । सामवेदेनास्तमये महीयते । वेदैरशून्यः त्रिभिरेति सूर्यः । " इत्यादौ वेदशब्दात् वेदैरितिबहुवचनाच्च ऋगादिशब्दानां वेदे लक्षणाया दृष्टत्वाच्च "ऋचः सामानि यजूंषि" इति प्रकृत्य "सैषा त्रय्येव विद्ये"ति निर्दिष्टस्य शब्दस्य त्रैविद्यो ऽयं ब्राह्मण इति वेदत्रयाभिज्ञनिर्देशे वेदपरतया लोकानां प्रयोगेण ऋगादिशब्दानां वेदे लक्षणाया लोकसंमतत्वाच्च उपक्रमगता वेदा उपसंहारगतैः प्रायश्चित्तवाक्ये मध्यगतैर्वा ऋगादिशब्दैः शक्यन्ते ऽनुवदितुम् । ततश्चर्चा यत्क्रियते विधीयते तदुच्चैः कर्तव्यमिति कर्तव्यपदाध्याहारेण तत्तद्वेदविहितकर्ममात्राङ्गत्वमिति सिद्धान्तमुपसंहरति -------- तस्मादिति ॥ प्रयोजनं मया सूचितमपि प्रकरणस्य वाक्यसंकोचकत्वानुपपत्तिप्रदर्शनव्याजेन प्रयोजनान्तरमपि स्वयं सूचयति --------- एवं चेति ॥ स्पष्टोर्ऽथः ॥ ततश्च पूर्वपक्षे ऋङ्मन्त्रसाध्ये ज्योतिष्टोमिककार्यमात्रे उच्चैष्ट्वादि, सिद्धान्ते तु तत्तद्वेदविहितकर्ममात्र इति प्रयोजनं सूचितम् ॥ येतु -------- अस्मिन्नधिकरणे उपसंहारप्राबल्यमिच्छन्तः उपक्रमप्राबल्यानङ्गीकारेणात्रत्येन "धर्मोपदेशाच्च नहि द्रव्येण संबन्ध" इति गुणसूत्रेण दर्शितामुच्चैः साम्नेति वाक्यवैयर्थ्यानुपपत्तिमेव मुख्यहेतुत्वेनाङ्गीकृत्य सिद्धान्तमुपपादयन्ति, ते मीमांसकमूर्धन्यैरेवोपक्रमपराक्रमवादे शिक्षिताः तत्रैव१ द्रष्टव्याः ॥ इति प्रथममुच्चैस्त्वादीनां वेदधर्मताधिकरणम् ॥ - - - - - - <ब्३> १। तत्र हि ऋच्यध्यूढं साम गायतीति ऋगारूढानामेव साम्नां गानात् उच्चैरृचा क्रियते इति विधिनैंव गतार्थत्वात् अयं विधिर्व्यर्थ इत्याशङ्क्य ऋगनारूढानामपि स्तोभादिसाम्नां वर्तमानत्वान्न तद्वैयर्थ्यमिति समाहितम् ॥ <ब्१> (२ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।२) गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वान् मुख्येन वेदसंयोगः

vedaśabdastāvadarthavādasthito 'pi prathamopasthitatvāt svārthasya stutiviṣayatvaṃ bodhayannavidheyasya stutyayogāt vidheyatvena pratibhāsamāno 'pi uccaiṣṭvādividheyāntarasattvena tadanākṣipan pariśeṣāduddeśyatāghaṭakatāṃ bodhayati / ataśca vedapadārthasyoddeśyaghaṭakatve 'saṃjātavirodhitvena niścite taduddeśenaivāgre vidheyaniścayāt paścādupanipatadṛgādipadaṃ na svārthasyoddeśyatāghaṭakatvabodhanāyālamiti jaghanyatvāt sañjātavirodhitvādanuvādarūpatvādyo hotā so 'dhvaryurityatrādhvaryupadamiva lakṣaṇāṃ bhajate / ataeva -------- vidheruddeśyāpekṣāyāṃ prathamopasthitārthavādonnītavedarūpoddeśyalābhe 'pi tasya stutiviṣayatvenānvitasyoddeśyaghaṭakatvenānvayāyogādu- pasthāpakapadāntarāpekṣāyāṃ samabhivyāhārādupasthitaṛgādipadānāmeva lakṣaṇayā tadupasthāpakatve na ko 'pi virodhaḥ / ataścāpekṣākrameṇargādipadānāṃ pramāṇāntaropasthitoddeśyatāghaṭakatvasyāpramāpaṇāttadviṣaye 'nutpattilakṣaṇo bādha evopakramagatavedapadānurodhenāvagamyate / ataeva ayamaprāptabādhatvena vyavahṛtaḥ / ataeva vidheḥ pradhānabhūtasya vedapadārthoddeśyatāghaṭakatve 'pi avirodhāt viruddhargādipadānāṃ vidhyantarbhāvānnāṅgaguṇanyāyāvatāraḥ / ataeva yatra some prādhānyasya dīkṣaṇīyādiṣvaṅgatvasya ca mānāntarasiddhatvāt pūrvottarapadagatabalābalānapekṣā tatraiva saḥ // yattu ----- ya iṣṭyetivākye iṣṭipadasyopakramagatatvaṃ somapadasyopasaṃhāragatatvaṃ ca tatrottarasyāpi pūrvāvirodhena kāryāntaraparatvāsaṃbhavāt parasyāpi śakyārthaparatvāt tasya ca prādhānyāt bhavatyevopakramanyāyabādhako 'ṅgaguṇavirodhanyāya iti prakṛte tannyāyāpravṛtteḥṛgādipadaṃ tatprāyavede lākṣaṇikamityabhipretya siddhāntamāha ------- upakrama iti // vākya iti // agrimetiśeṣaḥ / mantralakṣaṇeti // yadyapi vedamātralakṣaṇayāpyānarthakyatadaṅganyāyena mantropasthitisaṃbhave na tadantalakṣaṇāyāṃ prayojanam; tathāpi lakṣaṇāvaśyakatve kimiti nyāyakṛtā vilambopasthitiḥ soḍhavyetyabhiprāyeṇa tadantalakṣaṇoktiḥ / atra caikavākyatve upakramanyāyasya prābalyam / yatra tu ya iṣṭyetyādau yajeta so 'omāvāsyāyāmityāditantrapadānāṃ pratyekamanuṣaṅgeṇa vākyatrayābhyupagamāt bhinnavākyatvaṃ tatra parasparanairapekṣyeṇāvagatitrayasyātmalābhādyuktamiṣṭikālabādhakatvamiti yat bhinnavākyatvābhyupagamenāṅga- guṇavirodhanyāyaviṣayopapādanaṃ prakāśakārāṇāṃ, taddūṣaṇaṃ kaustubhe draṣṭavyam // nanu ------- yathā "paurvāparye pūrvadaurbalya"miti ṣaṣṭhādhikaraṇe "yadyudgātāpacchindyāt adakṣiṇena yajeta yadi pratihartā sarvasvadakṣiṇeneti" vihitaprayogayoḥ paurvāparyanimittajñānena prāptayoḥ pūrvābādhenottarasyānutpattestadupamardenaivātmalābhātpūrvādbalīyastvaṃ vakṣyate, tatheha kiṃ na syādityāśaṅkate -------- naceti // pariharati ------- tasyeti // tasyetyasya nyāyasyetyanenānvayaḥ / yatra hi parasya sāmagrīsattvena svaviṣayapramājanakatvamapratibaddham, tatra tasyārthāntare pūrvasāpekṣatve 'pi svaviṣayapramotpatteḥ pratibandhādutpannena pareṇa svāvirodhiviṣayaparatvamupakalpya svavirodhiviṣaye mithyātvabodhanādyuktastatra pūrvabādhaḥ / prakṛte tvekavākyatayā aikārthyālocanavelāyāṃ tadanurodhena tadavirodhiviṣayatayaiva uttarasyotpatsyamānatvenotpannatvābhāvānna bādhasaṃbhava iti na tannyāyapravṛttirityarthaḥ // itaratheti // nahi dvitrivākyādhyayanena pārāyaṇādividhyarthamanuṣṭhitaṃ manyante, ato mantrabrāhmaṇayoḥ vedanāmadheyamitivacanācca tāvatsamudāyātmakagranthavṛtti vedatvamityarthaḥ // nanu ------- kūṣmāṇḍaṃ dadyāditi vidhau nāvayavadānamātreṇa śāstrārthasiddhiḥ niṣedhetvavayavabhakṣaṇamātreṇāpi tatsiddhiriti vaiṣamye kiṃ bījamityata āha ------- yathāceti // vidhivākye jātestadavacchinnāvayavivyakteśca sādhanatvaṃ śrautaṃ tadākṣiptañca jātyanavacchinnānāmapyavayavānāṃ / avayavāvayavisādhanatvayoścaikapadopādānādupādeyagatatvena ca sāhityasya vivakṣitatvānnāvayavopādānamātreṇa śāstrārthasiddhiḥ / ataeva sāhityarūpāṅgāsaṃbhave vidhyādau tanmātropādānamiṣṭameva / niṣedhetvanuvādyagatatvena sāsāhityasyāvivakṣitatvādavayavabhakṣaṇamātreṇāpi pratyavāya iti śūdrasya dvitrivākyādhyayane 'pi doṣaḥ / pārāyaṇādau samastagrahaṇamiti siddhe yatra brahmayajñādau pratyahaṃ samastavedapāṭhāsaṃbhavastatraikadeśagrahaṇe 'pi na kṣatiriti kaustubhe draṣṭavyamityarthaḥ / evañca vedaikadeśatvādṛgādīnāmupakrama eva "agneḥ ṛgveda" ityādinā vedānāmṛgādisaṃbandhasya kīrtitayā nātyantaparityaktopakramārthatvācca "ṛgbhiḥ pūrvāhṇe divi devar iyate / yajurvede tiṣṭhati madhye ahnaḥ / sāmavedenāstamaye mahīyate / vedairaśūnyaḥ tribhireti sūryaḥ / " ityādau vedaśabdāt vedairitibahuvacanācca ṛgādiśabdānāṃ vede lakṣaṇāyā dṛṣṭatvācca "ṛcaḥ sāmāni yajūṃṣi" iti prakṛtya "saiṣā trayyeva vidye"ti nirdiṣṭasya śabdasya traividyo 'yaṃ brāhmaṇa iti vedatrayābhijñanirdeśe vedaparatayā lokānāṃ prayogeṇa ṛgādiśabdānāṃ vede lakṣaṇāyā lokasaṃmatatvācca upakramagatā vedā upasaṃhāragataiḥ prāyaścittavākye madhyagatairvā ṛgādiśabdaiḥ śakyante 'nuvaditum / tataścarcā yatkriyate vidhīyate taduccaiḥ kartavyamiti kartavyapadādhyāhāreṇa tattadvedavihitakarmamātrāṅgatvamiti siddhāntamupasaṃharati -------- tasmāditi // prayojanaṃ mayā sūcitamapi prakaraṇasya vākyasaṃkocakatvānupapattipradarśanavyājena prayojanāntaramapi svayaṃ sūcayati --------- evaṃ ceti // spaṣṭor'thaḥ // tataśca pūrvapakṣe ṛṅmantrasādhye jyotiṣṭomikakāryamātre uccaiṣṭvādi, siddhānte tu tattadvedavihitakarmamātra iti prayojanaṃ sūcitam // yetu -------- asminnadhikaraṇe upasaṃhāraprābalyamicchantaḥ upakramaprābalyānaṅgīkāreṇātratyena "dharmopadeśācca nahi dravyeṇa saṃbandha" iti guṇasūtreṇa darśitāmuccaiḥ sāmneti vākyavaiyarthyānupapattimeva mukhyahetutvenāṅgīkṛtya siddhāntamupapādayanti, te mīmāṃsakamūrdhanyairevopakramaparākramavāde śikṣitāḥ tatraiva1 draṣṭavyāḥ // iti prathamamuccaistvādīnāṃ vedadharmatādhikaraṇam // - - - - - - <B3> 1. tatra hi ṛcyadhyūḍhaṃ sāma gāyatīti ṛgārūḍhānāmeva sāmnāṃ gānāt uccairṛcā kriyate iti vidhinaiṃva gatārthatvāt ayaṃ vidhirvyartha ityāśaṅkya ṛganārūḍhānāmapi stobhādisāmnāṃ vartamānatvānna tadvaiyarthyamiti samāhitam // <B1> (2 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.2) guṇamukhyavyatikrame tadarthatvān mukhyena vedasaṃyogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.10

अतएव कॢप्तकल्प्यत्वाभ्यामेव श्येने उद्गातृमात्रकर्तृकत्वबाधेन नानाकर्तृत्वसिद्धिर्वक्ष्यते ॥ वस्तुतस्तु -------- आधानसाम्नां पाठापरपर्यायोत्पत्तिरेव सामवेदे, वारवन्तीयं गायतीत्यादिविनियोगविधिस्तु यजुर्वेद एवेति नात्र विरोधो ऽपि । अत उपांशुत्वस्य प्रधानमात्रोद्देशेन विहितस्याङ्गेषु कल्पनीयत्वात्प्रधानप्रयोगविधेश्च वेदान्तरीयाङ्गांशे याजुर्वैदिकत्वाभावेन स्वत उपांशुत्वाप्रापकत्वान्नाधानसामसूपांशुत्वसिद्धिः । अत एवं चिन्तनीयमित्याह वार्तिककार इत्यर्थः । अतः प्रयोगविधिवेदनिबन्धनस्वरोपपादनं भाष्यकारकृतमयुक्तमित्युपेक्ष्य यच्चिन्तनीयं तत् दर्शयति -------- यत्र वेदान्तरेति ॥ उत्पाद्यते इति ॥ अज्ञातं प्रज्ञाप्यत इत्यर्थः । विनियोगोत्तरकालमेवेति ॥ प्रयोज्यत्वे ऽवगते सत्यपेक्षयेतिशेषः । अव्यवहितपूर्वमिति ॥ प्रयोगकाले उत्पत्तेः व्यवहितत्वेन विनियोगस्याव्यवहितपूर्वमित्यर्थः ॥ ननु तर्हि तुल्यन्यायत्वाद्दर्शपूर्णमासाङ्गेषु ज्योतिष्टोमाङ्गस्तोत्रशस्त्रादावपि विनियोगविधिनिबन्धनस्वरस्योपांशुत्वस्यैवापत्तिः प्रसज्येतेत्यत आह ---------- असति बाधक इति ॥ अयमर्थः ------- दर्शपूर्णमासयोः तावत् तत्तद्विनियोगविध्यनुसारेण प्रयोगविधित उपांशुत्वे प्राप्ते मन्द्रयाज्यभागा त्परं मध्यमोत्तमयानुयाजादीति वचनेन प्राप्तबाधविधया भागधर्मस्य स्वरस्य विधानात् मन्द्रादिस्वरः तत्रापि क्वचित् विशेषवचनात् उच्चैष्ट्वादीति ॥ एवं तद्विकृतीनामपि अकाम्यानां प्रधानांशे प्राकृताङ्गांशे तत्कार्यापन्नाङ्गांशे च कॢप्तोपकारत्वात् श्येने कर्त्रन्तरवत् प्राकृतस्वर एव । अप्राकृताङ्गांशे ऽपि प्राकृत एव । प्रकृतौ स्वरस्य भागधर्मत्वेन तद्भागारम्भकाप्राकृतवृत्तित्वे ऽप्यप्राकृतकार्यकारितानापत्तेः । काम्यविकृतीनां तु ऽयज्ञाथर्वणं वै काम्या इष्टयस्ता उपांशुकर्तव्याऽ इतिवचनेन विहितोपांशुत्वस्याप्यवभृथेनेतिवत् तृतीयाद्यभावेन साङ्गविध्यभावात् प्रधानमात्रे उपांशुत्वमङ्गेषु प्राकृत एव । अस्यापि विशेषवचनैः क्वचित् क्वचित् बाधो द्रष्टव्यः । एवं ज्योतिष्टोमे ऽपि तत्तद्विनियोगविध्यनुसारेण नानावेदस्वरे प्राप्ते दर्शपूर्णमासप्रकृतिकाङ्गविषये श्येनन्यायेन प्राकृतेन स्वरेण बाधः । तत्रापि "यत्किञ्चित् प्राचीनमग्नीषोमीयात् तेनोपांशु चरन्ती" त्यनेनाऽग्नीषोमीयप्राग्भाविपदार्थाङ्गत्वेन विहितमुपांशुत्वं नानावेदस्वरमिव प्राकृतमपि स्वरं बाधते । तमपि "यावत्या वाचा कामयेत तावत्या दीक्षणीयायामनुब्रूयात् मन्द्रं प्रायणीयायां मन्द्रतरमातिथ्यायामि"त्यादिविशेषवचनविहिता निरवकाशाः स्वराः तत्तद्दीक्षणीयादिप्रधानमात्रांशे बाधन्ते । अतएव --------- अग्नीषोमीयप्राग्भावित्वेनैव उपसत्सूपांशुत्वप्राप्तेः "उपांशूपसत्स्वि"ति पृथग्विधिवैयर्थ्यमपि न शङ्क्यम्; उपसत्पदस्य निरवकाशविषयातिरिक्तपदार्थमात्रोपलक्षणत्वमङ्गीकृत्यैवौचित्येन दीक्षणीयादिस्वरस्तुत्यर्थमनुवादमात्रत्वात् । अतएव -------- अग्नीषोमीयवाक्यस्य नानेनोपसंहारः । अग्नीषोमीयादौ दर्शपूर्णमासप्रकृतिके प्राकृतत्रैस्वर्यमेव । अतत्प्रकृतिकेतु तत्तद्विनियोगविध्यनुसारान्नानावेदस्वर एव । सुत्यायां तु अङ्गप्रधानसाधारण्येन मन्द्रं प्रातस्सवने चरन्तीत्यादिवचनविहितैः सवनक्रमेण मन्द्रमध्यमोत्तमस्वरैः सवनीयादौ प्राकृतस्वरःस्तोत्रादौ नानावेदस्वरस्य च बाधः ॥ नच --------- प्रातस्सवनादिशब्दानां इह तत्तत्सोमयागाभ्यासमात्रवाचित्वात् तदङ्गेषु प्राप्तस्वरबाधकत्वमिति -------- शङ्क्यम्; चरन्तीति प्रयोगवाचिधातुसमभिव्याहारेण प्रातःसवनादिशब्दस्यापि स्वशक्यघटितप्रयोगैकदेशलक्षकत्वावगतेः प्रायणीयादिपदवैलक्षण्यात् सुत्योत्तरकालीनेषु दर्शपूर्णमासप्रकृतिकेषु प्राकृतः; अपूर्वेषु तु नानावेदस्वरः । एवं ज्योतिष्टोमविकारेष्वपि द्रष्टव्यम् । एवञ्च यत्रैतादृशं विशेषतो विहितस्वरादिकं बाधकमस्ति, तत्र तत्तद्विनियोगविध्यनुसारिस्वरबाधे ऽपि यत्रैतादृशं बाधकं न तत्र विनियोगविधिप्रयुक्तो नानावेदस्वर एव । यथा दर्वीहोमेषु याजुर्वैदिकमुपांशुत्वम्; बाधकान्तराभावात् । तथा "मन्द्रं प्रातःसवने" इत्यादीनां नित्यवादनित्यैः काम्यनैमित्तिकैरसंबन्धान्नित्यविषयत्वेनानित्येष्वप्रवृत्तेर्बाधकाभावात् ऋग्वेदसामवेदाभ्यां यत्किञ्चित् काम्यं नैमित्तिकं वा अनुष्ठाप्यते तत्र तत्तद्वैदिकमुच्चैष्ट्वमेव । प्रकृते त्वाधानसाम्नांविनियोगविधिनिबन्धनप्रयुक्तमुपांशुत्वमेवेति दिक् ॥ अत्रच दूरस्थस्य श्रवणकरप्रयोग उच्चैष्ट्वम् । प्रयत्नवदशब्दममनःप्रयोग उपांशुत्वं यत्रोरसि स्थाने शब्दस्य प्रयोग उपलभ्यते स मन्द्रः स्वरः । यत्र कण्ठस्थाने शब्दप्रयोग उपलभ्यते स क्रौञ्चक्रुष्टस्वरयोः मध्यतनत्वात् मध्यमः स्वरः । दूरस्थस्य श्रवणयोग्यः क्रौञ्चः । सन्निकृष्टश्रवणयोग्यः क्रुष्टो ज्ञेयः । यत्र शिरःस्थाने शब्दप्रयोग उपलभ्यते, स तारक्रुष्टापरपर्याय उत्तमः स्वर इत्यादिस्वरलक्षणानि तैत्तिरीयप्रातिशाख्याद्याज्ञिकग्रन्थेभ्यश्चावधेयानि ॥ इति द्वितीयं आधाने गानस्योपांशुताधिकरणम् ॥ - - - - - - - <ब्१> (३ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।३) भूयस्त्वेनोभयश्रुति

ataeva kḷptakalpyatvābhyāmeva śyene udgātṛmātrakartṛkatvabādhena nānākartṛtvasiddhirvakṣyate // vastutastu -------- ādhānasāmnāṃ pāṭhāparaparyāyotpattireva sāmavede, vāravantīyaṃ gāyatītyādiviniyogavidhistu yajurveda eveti nātra virodho 'pi / ata upāṃśutvasya pradhānamātroddeśena vihitasyāṅgeṣu kalpanīyatvātpradhānaprayogavidheśca vedāntarīyāṅgāṃśe yājurvaidikatvābhāvena svata upāṃśutvāprāpakatvānnādhānasāmasūpāṃśutvasiddhiḥ / ata evaṃ cintanīyamityāha vārtikakāra ityarthaḥ / ataḥ prayogavidhivedanibandhanasvaropapādanaṃ bhāṣyakārakṛtamayuktamityupekṣya yaccintanīyaṃ tat darśayati -------- yatra vedāntareti // utpādyate iti // ajñātaṃ prajñāpyata ityarthaḥ / viniyogottarakālameveti // prayojyatve 'vagate satyapekṣayetiśeṣaḥ / avyavahitapūrvamiti // prayogakāle utpatteḥ vyavahitatvena viniyogasyāvyavahitapūrvamityarthaḥ // nanu tarhi tulyanyāyatvāddarśapūrṇamāsāṅgeṣu jyotiṣṭomāṅgastotraśastrādāvapi viniyogavidhinibandhanasvarasyopāṃśutvasyaivāpattiḥ prasajyetetyata āha ---------- asati bādhaka iti // ayamarthaḥ ------- darśapūrṇamāsayoḥ tāvat tattadviniyogavidhyanusāreṇa prayogavidhita upāṃśutve prāpte mandrayājyabhāgā tparaṃ madhyamottamayānuyājādīti vacanena prāptabādhavidhayā bhāgadharmasya svarasya vidhānāt mandrādisvaraḥ tatrāpi kvacit viśeṣavacanāt uccaiṣṭvādīti // evaṃ tadvikṛtīnāmapi akāmyānāṃ pradhānāṃśe prākṛtāṅgāṃśe tatkāryāpannāṅgāṃśe ca kḷptopakāratvāt śyene kartrantaravat prākṛtasvara eva / aprākṛtāṅgāṃśe 'pi prākṛta eva / prakṛtau svarasya bhāgadharmatvena tadbhāgārambhakāprākṛtavṛttitve 'pyaprākṛtakāryakāritānāpatteḥ / kāmyavikṛtīnāṃ tu 'yajñātharvaṇaṃ vai kāmyā iṣṭayastā upāṃśukartavyā' itivacanena vihitopāṃśutvasyāpyavabhṛthenetivat tṛtīyādyabhāvena sāṅgavidhyabhāvāt pradhānamātre upāṃśutvamaṅgeṣu prākṛta eva / asyāpi viśeṣavacanaiḥ kvacit kvacit bādho draṣṭavyaḥ / evaṃ jyotiṣṭome 'pi tattadviniyogavidhyanusāreṇa nānāvedasvare prāpte darśapūrṇamāsaprakṛtikāṅgaviṣaye śyenanyāyena prākṛtena svareṇa bādhaḥ / tatrāpi "yatkiñcit prācīnamagnīṣomīyāt tenopāṃśu carantī" tyanenā'gnīṣomīyaprāgbhāvipadārthāṅgatvena vihitamupāṃśutvaṃ nānāvedasvaramiva prākṛtamapi svaraṃ bādhate / tamapi "yāvatyā vācā kāmayeta tāvatyā dīkṣaṇīyāyāmanubrūyāt mandraṃ prāyaṇīyāyāṃ mandrataramātithyāyāmi"tyādiviśeṣavacanavihitā niravakāśāḥ svarāḥ tattaddīkṣaṇīyādipradhānamātrāṃśe bādhante / ataeva --------- agnīṣomīyaprāgbhāvitvenaiva upasatsūpāṃśutvaprāpteḥ "upāṃśūpasatsvi"ti pṛthagvidhivaiyarthyamapi na śaṅkyam; upasatpadasya niravakāśaviṣayātiriktapadārthamātropalakṣaṇatvamaṅgīkṛtyaivaucityena dīkṣaṇīyādisvarastutyarthamanuvādamātratvāt / ataeva -------- agnīṣomīyavākyasya nānenopasaṃhāraḥ / agnīṣomīyādau darśapūrṇamāsaprakṛtike prākṛtatraisvaryameva / atatprakṛtiketu tattadviniyogavidhyanusārānnānāvedasvara eva / sutyāyāṃ tu aṅgapradhānasādhāraṇyena mandraṃ prātassavane carantītyādivacanavihitaiḥ savanakrameṇa mandramadhyamottamasvaraiḥ savanīyādau prākṛtasvaraḥstotrādau nānāvedasvarasya ca bādhaḥ // naca --------- prātassavanādiśabdānāṃ iha tattatsomayāgābhyāsamātravācitvāt tadaṅgeṣu prāptasvarabādhakatvamiti -------- śaṅkyam; carantīti prayogavācidhātusamabhivyāhāreṇa prātaḥsavanādiśabdasyāpi svaśakyaghaṭitaprayogaikadeśalakṣakatvāvagateḥ prāyaṇīyādipadavailakṣaṇyāt sutyottarakālīneṣu darśapūrṇamāsaprakṛtikeṣu prākṛtaḥ; apūrveṣu tu nānāvedasvaraḥ / evaṃ jyotiṣṭomavikāreṣvapi draṣṭavyam / evañca yatraitādṛśaṃ viśeṣato vihitasvarādikaṃ bādhakamasti, tatra tattadviniyogavidhyanusārisvarabādhe 'pi yatraitādṛśaṃ bādhakaṃ na tatra viniyogavidhiprayukto nānāvedasvara eva / yathā darvīhomeṣu yājurvaidikamupāṃśutvam; bādhakāntarābhāvāt / tathā "mandraṃ prātaḥsavane" ityādīnāṃ nityavādanityaiḥ kāmyanaimittikairasaṃbandhānnityaviṣayatvenānityeṣvapravṛtterbādhakābhāvāt ṛgvedasāmavedābhyāṃ yatkiñcit kāmyaṃ naimittikaṃ vā anuṣṭhāpyate tatra tattadvaidikamuccaiṣṭvameva / prakṛte tvādhānasāmnāṃviniyogavidhinibandhanaprayuktamupāṃśutvameveti dik // atraca dūrasthasya śravaṇakaraprayoga uccaiṣṭvam / prayatnavadaśabdamamanaḥprayoga upāṃśutvaṃ yatrorasi sthāne śabdasya prayoga upalabhyate sa mandraḥ svaraḥ / yatra kaṇṭhasthāne śabdaprayoga upalabhyate sa krauñcakruṣṭasvarayoḥ madhyatanatvāt madhyamaḥ svaraḥ / dūrasthasya śravaṇayogyaḥ krauñcaḥ / sannikṛṣṭaśravaṇayogyaḥ kruṣṭo jñeyaḥ / yatra śiraḥsthāne śabdaprayoga upalabhyate, sa tārakruṣṭāparaparyāya uttamaḥ svara ityādisvaralakṣaṇāni taittirīyaprātiśākhyādyājñikagranthebhyaścāvadheyāni // iti dvitīyaṃ ādhāne gānasyopāṃśutādhikaraṇam // - - - - - - - <B1> (3 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.3) bhūyastvenobhayaśruti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.11

यत्रैकमेव कर्मानेकेषु श्रुतं, तत्र क्वोत्पत्तिः क्व च तदनुवादेन गुणार्थं श्रवणमिति जिज्ञासायां, यत्राङ्गबाहुल्यं तत्रोत्पत्तिः; सेवकबाहुल्येन राजावस्थाननिर्णयवत् । वस्तुतस्तु कर्मस्वरूपपरिचायकद्रव्यदेवतादिसाकल्यस्यैव निर्णायकत्वम् । तत्रापि द्वैविध्ये, बहिरङ्गत्वे ऽप्यव्यभिचाराद्देवताया एव, न तु द्रव्यस्येत्याद्यूह्यम् । अतश्चैवं विधनिश्चायकसत्त्वे तत्रैवोत्पत्तिः । अन्यत्र तदनुवादेनाविरोधिगुणान्तरविधानम् । विरोधिनि तु गुणाद्भेद एव । एवं यत्र कस्यचिदपि नियामकस्याभावस्तत्राप्यभ्यासाद्भेदः । न ह्यत्र शाखान्तरन्यायेन सत्यपि सर्वेषामुत्पत्तिपरत्वे कर्मैकत्वम्, तद्वदिहाध्येतृभेदाभावात् । अतो नियामकबलेन यत्रैवोत्पत्तिस्तद्वेदनिबन्धन एव स्वर इति सिद्धम् ॥ ३ ॥ ३७ ॥ इति तृतीयं ज्योतिष्टोमयाजुर्वेदिकताधिकरणम् ॥ <ब्२> उच्चैः ऋचेत्यादिवाक्यविहितस्वरद्वयमेकस्मिन् कर्मणि विकल्पेन विनियुज्यते, उत एक एव स्वरो नियमेनेतिविचारणादध्यायपादप्रकरणसङ्गतीस्तथा प्रासङ्गिकीमनन्तरसङ्गतिं च स्पष्टत्वादनुक्त्वा ज्योतिष्टोमस्य तत्तत्सवनपुरस्कारेण विहितस्वरावरुद्धत्वात् विकल्पपूर्वपक्षस्य उत्पत्तिविधिनिबन्धनस्वरसिद्धान्तस्य चानवकाशात् भाष्याद्युदाहृतमपि ज्योतिष्टोमोदाहरणमुपेक्ष्य अग्निहोत्रादिकर्मविषयत्वेनाभिप्रेत्य विषयाप्रदर्शनेन सामान्यतो न्यायस्वरूपं व्युत्पादयति -------- यत्रैकमेवेति ॥ यद्यपि ऋक्सामयोरुच्चैष्ट्वस्यैव विधानान्न तयोरन्यतरत्र कर्मणो विधेयत्वनिर्णयः स्वरविशेषोपयोगीत्यभिप्रेत्य सूत्रे उभयश्रुतीत्युक्तत्वादनेकेष्विति न युक्तम्; तथापि तत्संग्रहमात्रबुध्द्योपात्तं ज्ञेयम् । अनियमनियमयोः क्वचित् विचारविषयत्वेन दर्शितयोरपि तयोः विचारप्रयोजनत्वात् तद्विषयत्वाभावसूचनाय तद्धेतुभूतस्यैव तद्विषयत्वं दर्शयति --------- तत्रेति ॥ पूर्वपक्षस्य फल्गुतां मत्वा भाष्यकाररीत्या प्रथमतः सिद्धान्तमेवाह -------- यत्राङ्गेति ॥ अनुमापकेन धूमादिना बहुनेवाल्पेनापि वह्न्यनुमितिदर्शनात् अनुमापकगताल्पत्वबहुत्वे न तन्त्रमिति भाष्यकारोक्तं नियामकमयुक्तमभिप्रेत्य वार्तिकोक्तं नियामकमाह --------- वस्तुतस्त्विति ॥ द्रव्यदेवतादेरेव अव्यभिचारान्निर्णायकत्वमित्यर्थः । द्वैविध्य इति ॥ एकत्र वेदे द्रव्यमितरत्र देवताम्नानमित्येवं द्वैविध्यमित्यर्थः । आष्टमिकन्यायेन द्रव्यस्यान्तरङ्गत्वमभिप्रेत्य देवतायाः बहिरङ्गत्वे ऽपीत्युक्तम् । देवताया एवेत्यस्याग्रे निर्णायकत्वमित्यनुषङ्गः ॥ नियामकस्याभाव इति ॥ अनन्यपरविधिपुनःश्रवणस्य सत्त्वादित्यर्थः । एवं यत्रापि स्ववाक्ये कर्ममात्रश्रवणम्, वाक्यान्तरे चैकत्र देवताविधिः, अपरत्र तदविधायैव विरोधिगुणान्तरश्रवणं तत्र सत्युभयत्रापि लिङादिश्रवणात् विधित्वे एकत्रैव देवतादिविधिसमभिव्याहारवति उत्पत्तिविधित्वमन्यत्र तूत्पत्तितात्पर्यकत्वाभावे वाक्यान्तरोपात्तगुणविनियोगोपयोगिप्रकरणोज्जीवनार्थत्वमित्यादिविस्तरः कौस्तुभे द्रष्टव्यः । तद्वेदनिबन्धन एवेति ॥ यत्र द्रव्यदेवतादिश्रवणं तत्रैव तत् कर्तव्यत्वेन चोद्यते । अतः तद्वेदनिबन्धन एव स्वर इत्यर्थः । प्रयोजनं स्पष्टत्वात् नोक्तम् ॥ ॥ इति तृतीयं ज्योतिष्टोमयाजुर्वेदिकताधिकरणम् ॥ - - - - - - <ब्१> (४ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।४) असंयुक्तं प्रकरणाद् इति कर्तव्यतार्थित्वात्

yatraikameva karmānekeṣu śrutaṃ, tatra kvotpattiḥ kva ca tadanuvādena guṇārthaṃ śravaṇamiti jijñāsāyāṃ, yatrāṅgabāhulyaṃ tatrotpattiḥ; sevakabāhulyena rājāvasthānanirṇayavat / vastutastu karmasvarūpaparicāyakadravyadevatādisākalyasyaiva nirṇāyakatvam / tatrāpi dvaividhye, bahiraṅgatve 'pyavyabhicārāddevatāyā eva, na tu dravyasyetyādyūhyam / ataścaivaṃ vidhaniścāyakasattve tatraivotpattiḥ / anyatra tadanuvādenāvirodhiguṇāntaravidhānam / virodhini tu guṇādbheda eva / evaṃ yatra kasyacidapi niyāmakasyābhāvastatrāpyabhyāsādbhedaḥ / na hyatra śākhāntaranyāyena satyapi sarveṣāmutpattiparatve karmaikatvam, tadvadihādhyetṛbhedābhāvāt / ato niyāmakabalena yatraivotpattistadvedanibandhana eva svara iti siddham // 3 // 37 // iti tṛtīyaṃ jyotiṣṭomayājurvedikatādhikaraṇam // <B2> uccaiḥ ṛcetyādivākyavihitasvaradvayamekasmin karmaṇi vikalpena viniyujyate, uta eka eva svaro niyamenetivicāraṇādadhyāyapādaprakaraṇasaṅgatīstathā prāsaṅgikīmanantarasaṅgatiṃ ca spaṣṭatvādanuktvā jyotiṣṭomasya tattatsavanapuraskāreṇa vihitasvarāvaruddhatvāt vikalpapūrvapakṣasya utpattividhinibandhanasvarasiddhāntasya cānavakāśāt bhāṣyādyudāhṛtamapi jyotiṣṭomodāharaṇamupekṣya agnihotrādikarmaviṣayatvenābhipretya viṣayāpradarśanena sāmānyato nyāyasvarūpaṃ vyutpādayati -------- yatraikameveti // yadyapi ṛksāmayoruccaiṣṭvasyaiva vidhānānna tayoranyataratra karmaṇo vidheyatvanirṇayaḥ svaraviśeṣopayogītyabhipretya sūtre ubhayaśrutītyuktatvādanekeṣviti na yuktam; tathāpi tatsaṃgrahamātrabudhdyopāttaṃ jñeyam / aniyamaniyamayoḥ kvacit vicāraviṣayatvena darśitayorapi tayoḥ vicāraprayojanatvāt tadviṣayatvābhāvasūcanāya taddhetubhūtasyaiva tadviṣayatvaṃ darśayati --------- tatreti // pūrvapakṣasya phalgutāṃ matvā bhāṣyakārarītyā prathamataḥ siddhāntamevāha -------- yatrāṅgeti // anumāpakena dhūmādinā bahunevālpenāpi vahnyanumitidarśanāt anumāpakagatālpatvabahutve na tantramiti bhāṣyakāroktaṃ niyāmakamayuktamabhipretya vārtikoktaṃ niyāmakamāha --------- vastutastviti // dravyadevatādereva avyabhicārānnirṇāyakatvamityarthaḥ / dvaividhya iti // ekatra vede dravyamitaratra devatāmnānamityevaṃ dvaividhyamityarthaḥ / āṣṭamikanyāyena dravyasyāntaraṅgatvamabhipretya devatāyāḥ bahiraṅgatve 'pītyuktam / devatāyā evetyasyāgre nirṇāyakatvamityanuṣaṅgaḥ // niyāmakasyābhāva iti // ananyaparavidhipunaḥśravaṇasya sattvādityarthaḥ / evaṃ yatrāpi svavākye karmamātraśravaṇam, vākyāntare caikatra devatāvidhiḥ, aparatra tadavidhāyaiva virodhiguṇāntaraśravaṇaṃ tatra satyubhayatrāpi liṅādiśravaṇāt vidhitve ekatraiva devatādividhisamabhivyāhāravati utpattividhitvamanyatra tūtpattitātparyakatvābhāve vākyāntaropāttaguṇaviniyogopayogiprakaraṇojjīvanārthatvamityādivistaraḥ kaustubhe draṣṭavyaḥ / tadvedanibandhana eveti // yatra dravyadevatādiśravaṇaṃ tatraiva tat kartavyatvena codyate / ataḥ tadvedanibandhana eva svara ityarthaḥ / prayojanaṃ spaṣṭatvāt noktam // // iti tṛtīyaṃ jyotiṣṭomayājurvedikatādhikaraṇam // - - - - - - <B1> (4 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.4) asaṃyuktaṃ prakaraṇād iti kartavyatārthitvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.12

मन्त्राधिकरणे अर्थप्रकाशनार्थानां मन्त्राणां नावान्तरक्रियायोगादित्याचार्योक्त न्यायेन अर्थप्रकाशनक्रियाद्वारा प्रकरणग्राह्यत्वस्याभिहितत्वात् तद्व्यतिरेकं दर्शयितुं लिङ्गाविनियुक्तेत्युक्तम् । अतएव लिङ्गस्य सामान्यसंबन्धबोधकप्रमाणसापेक्षत्वे क्रमसमाख्यावत् प्रकरणमपि सामान्यसंबन्धबोधकत्वेन लिङ्गपादे उपन्यस्तम् ॥ एतच्च श्रुत्यादित्रयविनियुक्तानामवघातादीनां सन्निपातिनां प्रकरणाविषयत्वं सौत्रमसंयुक्तपदमालम्ब्य न्यायसुधोक्तमनुरुध्योक्तम् । प्रकाशकारास्तु --------- सन्निपात्यवघातादीनां प्रकरणग्राह्यत्वप्रदर्शनपरशास्त्रदीपिकास्वारस्येन श्रुत्यादीनां द्वारैदमर्थ्यसमर्पणमात्रपरत्वमङ्गीकृत्य कथंभावाकाङ्क्षयैवावघातादीनामङ्गत्वमाहुः । तत्रैतदधिकरणान्ते असंयुक्तग्रहणं किमर्थम्? श्रुतिलिङ्गवाक्यैः संयुक्तानां द्विबहुत्वयुक्तप्रतिपद्विधीनां पूषादिशब्दतच्छेषाणां च प्रकरणविनियोगनिवृत्त्यर्थम्, प्रकरणविरोधिनावा असंयुक्तमविरोधिसंयुक्तानां व्रीहीन् प्रोक्षति बर्हिर्देवसदनं दामि अरुणया क्रीणातीत्यादीनां प्रकरणस्थव्रीहिबर्हिःक्रयैः संबध्यमानानां प्रकरणसमावेशोपपत्तेः, तत्तु तत्सामर्थ्यसिद्धत्वात् न सूत्रकारेणोक्तमिति वार्तिकमेव मतद्वये मूलमिति नेहान्यतरमतनिष्कर्षे यत्नेन प्रयोजनमिति दिक् ॥ इतिकर्तव्यतात्वं दुर्निरूपमिति यदुक्तं तत् परिहरति ---------- इतिकर्तव्यतात्वं चेति ॥ स्वमते भावनाया यत्नरूपत्वात् तत्रानुग्राहकापेक्षाभावेपि फलद्वारा तत्करणीभूतस्य धात्वर्थस्यापूर्वजनने अस्त्येव तदपेक्षेतीतिकर्तव्यतात्वम् । करणानुग्राहकत्वं नाम स्वकरणनिष्ठशक्तिजनकाकाङ्क्षत्वं यत् भावनायाः तदेव प्रकरणमित्यर्थः । सामग्न्यलाभ इति ॥ यथा दण्डादिवृत्तिशक्तावनवस्थादोषभिया सामग्न्यलाभे ऽनादित्वम् । दण्डवृत्तिशक्तेः जन्यत्वे तस्यां दण्डस्य शक्तिमत्त्वेन कारणत्वे वक्तव्ये तस्यां पुनः तादृशस्य तेन रूपेण कारणत्वे । आनवस्थापत्तिः । प्रकृतेतु अपूर्वजननानुकूलायाः यागनिष्ठशक्तेः कारणापेक्षायां यागस्यैव कारणत्वे ऽनवस्थापत्तेः सन्निहितं प्रयोजनापेक्षप्रयाजादि कारकत्वरूपाङ्गताबोधकत्वस्य प्रकरणनिष्ठत्वात् करणनिष्ठशक्तिजनकत्वरूपकारकत्वेन भावना गृह्णातीत्येवंरूपेतिकर्तव्यताकाङ्क्षा प्रकरणमित्यर्थः । तयाग्रहणमिति ॥ द्रव्यदेवतावामदेव्यादिसिद्धपदार्थानां दृष्टविधया एककरणजनकत्वात् प्रयोजनानाकाङ्क्षत्वेन करणवृत्तिशक्तिजनकत्वेनाग्रहणम् ॥ यत्तु तन्नियमजन्यमदृष्टं तस्य यागनिष्पत्त्यनन्तरमुत्पत्तेः यागं प्रत्यकारणत्वात् तद्वृत्तिशक्तिजनकत्वेनानपेक्षणात् नियमादृष्टोपहितत्वेन रूपेणेष्टमेवेतिकर्तव्यतात्वम्, परन्तु तन्नोदासीनस्य संभवतीत्यवान्तरक्रियायुक्तस्य द्रव्यादेरितिकर्तव्यतात्वव्यवहारः शास्त्र एतन्मूलक एवेत्यर्थः ॥ एवं प्रमाणभूतप्रकरणस्वरूपे ऽभिहिते ऽधुना तस्य पूर्वपूर्वप्रमाणकल्पनतद्विनियोजकताप्रकारं दर्शयति --------- अत्रचेति ॥ निरुक्तपदानामिति ॥ उक्तविधपारिभाषिकपदस्थानापन्नानामवान्तरवाक्यानामित्यर्थः । तन्निष्ठेति ॥ अवान्तरवाक्यार्थनिष्ठेत्यर्थः । अङ्गत्वबोधकतामभिनीय दर्शयति -------- संभवति हीति ॥ महावाक्ये इत्थमिति पदोपात्तानां प्रयाजादीनां स्वर्गकामो यजेतेत्येतत्पदोपात्तभावनायां परंपरया जनकत्वेनान्वयादङ्गत्वघटकीभूतकृतिकारकताबोधकत्वात् उभयाकाङ्क्षालक्षणप्रकरणस्य प्रामाण्यमित्यर्थः । सिद्धान्तमुपसंहरति ------तस्मादिति ॥ एवमनुग्राहकाकाङ्क्षारूपस्य प्रकरणत्वं प्रतिपादितम् स्थिरीकर्तुं यदेतादृशप्रकरणदूषणेन पार्थसारथिना अन्यदेव प्रकरणस्वरूपमुपपादितं तदनूद्य दूषयति --------- यत्त्वत्रेति ॥ प्रकरणस्य प्रयाजादिविशेषसंबन्धबोधकत्वे ऽप्यङ्गत्वस्य तदघटितत्वात् तद्बोधकत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । प्रयाजादेरिति ॥ तव मते ऽन्योत्पादानुकूलव्यापारविशेषत्वं प्रयाजादीनां यदि, तदा अपूर्वकल्पना अतः पूर्वमाख्यातार्थोपस्थितिदशायां न तावदपूर्वस्यान्वयित्वं संभवति; तस्यअसत्त्वात् । नापि यागस्य; तस्य प्रयाजाद्यजन्यत्वेन बाधात् । अवशिष्यते परं फलम् । तत्र यथा यागभावनायाः फलभाव्यकत्वाद्यागस्य फलसंबन्धः तथा प्रयाजादिभावनानामपि भावनात्वात् तद्विषयप्रयाजादीनामपि फलसंबन्धापत्तिर्दुर्निवारा ॥ नच समानपदश्रुत्या फलं प्रति यागस्यैव करणत्वं इति नियन्तुं शक्यम्; प्रयाजादीनामपि स्वस्वादृष्टरूपव्यापारसत्त्वेन करणत्वस्य दुर्निवारत्वात् । यागस्य साक्षात् फले समानपदोपात्तत्वाभावेन भावनाद्वारैव तस्य वाच्यत्वात् तदपेक्षया साक्षात् भावनारूपाणां प्रयाजादीनामेव करणत्वौचित्याच्च । अतः फलसंबन्धापत्तिरनिवार्येत्यर्थः । किञ्चेति ॥ यागस्यान्योत्पादने स्वानुष्ठानमात्रसापेक्षस्याप्यन्याकाङ्क्षाभावेन स्वतो निराकाङ्क्षत्वादन्यतराकाङ्क्ष्यैव प्रयाजाद्यङ्गकत्वापत्तिरित्यर्थः । अतो यागस्य अनुग्रहाकाङ्क्षैव प्रकरणं युक्तमिति ॥ प्रयोजनं प्रयाजादीनां विश्वजिन्न्यायेन रात्रिसत्रन्यायेन वा फलार्थत्वात् विकृतावनतिदेशः पूर्वपक्षे, सिद्धान्ते तु स इति स्पष्टत्वान्नोक्तम् ॥ इति चतुर्थं प्रकरणविनियोजकताधिकरणम् ॥ - - - - - - <ब्१> (५ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।५) क्रमश् च देशसामान्यात्

mantrādhikaraṇe arthaprakāśanārthānāṃ mantrāṇāṃ nāvāntarakriyāyogādityācāryokta nyāyena arthaprakāśanakriyādvārā prakaraṇagrāhyatvasyābhihitatvāt tadvyatirekaṃ darśayituṃ liṅgāviniyuktetyuktam / ataeva liṅgasya sāmānyasaṃbandhabodhakapramāṇasāpekṣatve kramasamākhyāvat prakaraṇamapi sāmānyasaṃbandhabodhakatvena liṅgapāde upanyastam // etacca śrutyāditrayaviniyuktānāmavaghātādīnāṃ sannipātināṃ prakaraṇāviṣayatvaṃ sautramasaṃyuktapadamālambya nyāyasudhoktamanurudhyoktam / prakāśakārāstu --------- sannipātyavaghātādīnāṃ prakaraṇagrāhyatvapradarśanaparaśāstradīpikāsvārasyena śrutyādīnāṃ dvāraidamarthyasamarpaṇamātraparatvamaṅgīkṛtya kathaṃbhāvākāṅkṣayaivāvaghātādīnāmaṅgatvamāhuḥ / tatraitadadhikaraṇānte asaṃyuktagrahaṇaṃ kimartham? śrutiliṅgavākyaiḥ saṃyuktānāṃ dvibahutvayuktapratipadvidhīnāṃ pūṣādiśabdataccheṣāṇāṃ ca prakaraṇaviniyoganivṛttyartham, prakaraṇavirodhināvā asaṃyuktamavirodhisaṃyuktānāṃ vrīhīn prokṣati barhirdevasadanaṃ dāmi aruṇayā krīṇātītyādīnāṃ prakaraṇasthavrīhibarhiḥkrayaiḥ saṃbadhyamānānāṃ prakaraṇasamāveśopapatteḥ, tattu tatsāmarthyasiddhatvāt na sūtrakāreṇoktamiti vārtikameva matadvaye mūlamiti nehānyataramataniṣkarṣe yatnena prayojanamiti dik // itikartavyatātvaṃ durnirūpamiti yaduktaṃ tat pariharati ---------- itikartavyatātvaṃ ceti // svamate bhāvanāyā yatnarūpatvāt tatrānugrāhakāpekṣābhāvepi phaladvārā tatkaraṇībhūtasya dhātvarthasyāpūrvajanane astyeva tadapekṣetītikartavyatātvam / karaṇānugrāhakatvaṃ nāma svakaraṇaniṣṭhaśaktijanakākāṅkṣatvaṃ yat bhāvanāyāḥ tadeva prakaraṇamityarthaḥ / sāmagnyalābha iti // yathā daṇḍādivṛttiśaktāvanavasthādoṣabhiyā sāmagnyalābhe 'nāditvam / daṇḍavṛttiśakteḥ janyatve tasyāṃ daṇḍasya śaktimattvena kāraṇatve vaktavye tasyāṃ punaḥ tādṛśasya tena rūpeṇa kāraṇatve / ānavasthāpattiḥ / prakṛtetu apūrvajananānukūlāyāḥ yāganiṣṭhaśakteḥ kāraṇāpekṣāyāṃ yāgasyaiva kāraṇatve 'navasthāpatteḥ sannihitaṃ prayojanāpekṣaprayājādi kārakatvarūpāṅgatābodhakatvasya prakaraṇaniṣṭhatvāt karaṇaniṣṭhaśaktijanakatvarūpakārakatvena bhāvanā gṛhṇātītyevaṃrūpetikartavyatākāṅkṣā prakaraṇamityarthaḥ / tayāgrahaṇamiti // dravyadevatāvāmadevyādisiddhapadārthānāṃ dṛṣṭavidhayā ekakaraṇajanakatvāt prayojanānākāṅkṣatvena karaṇavṛttiśaktijanakatvenāgrahaṇam // yattu tanniyamajanyamadṛṣṭaṃ tasya yāganiṣpattyanantaramutpatteḥ yāgaṃ pratyakāraṇatvāt tadvṛttiśaktijanakatvenānapekṣaṇāt niyamādṛṣṭopahitatvena rūpeṇeṣṭamevetikartavyatātvam, parantu tannodāsīnasya saṃbhavatītyavāntarakriyāyuktasya dravyāderitikartavyatātvavyavahāraḥ śāstra etanmūlaka evetyarthaḥ // evaṃ pramāṇabhūtaprakaraṇasvarūpe 'bhihite 'dhunā tasya pūrvapūrvapramāṇakalpanatadviniyojakatāprakāraṃ darśayati --------- atraceti // niruktapadānāmiti // uktavidhapāribhāṣikapadasthānāpannānāmavāntaravākyānāmityarthaḥ / tanniṣṭheti // avāntaravākyārthaniṣṭhetyarthaḥ / aṅgatvabodhakatāmabhinīya darśayati -------- saṃbhavati hīti // mahāvākye itthamiti padopāttānāṃ prayājādīnāṃ svargakāmo yajetetyetatpadopāttabhāvanāyāṃ paraṃparayā janakatvenānvayādaṅgatvaghaṭakībhūtakṛtikārakatābodhakatvāt ubhayākāṅkṣālakṣaṇaprakaraṇasya prāmāṇyamityarthaḥ / siddhāntamupasaṃharati ------tasmāditi // evamanugrāhakākāṅkṣārūpasya prakaraṇatvaṃ pratipāditam sthirīkartuṃ yadetādṛśaprakaraṇadūṣaṇena pārthasārathinā anyadeva prakaraṇasvarūpamupapāditaṃ tadanūdya dūṣayati --------- yattvatreti // prakaraṇasya prayājādiviśeṣasaṃbandhabodhakatve 'pyaṅgatvasya tadaghaṭitatvāt tadbodhakatvānupapattirityarthaḥ / prayājāderiti // tava mate 'nyotpādānukūlavyāpāraviśeṣatvaṃ prayājādīnāṃ yadi, tadā apūrvakalpanā ataḥ pūrvamākhyātārthopasthitidaśāyāṃ na tāvadapūrvasyānvayitvaṃ saṃbhavati; tasyaasattvāt / nāpi yāgasya; tasya prayājādyajanyatvena bādhāt / avaśiṣyate paraṃ phalam / tatra yathā yāgabhāvanāyāḥ phalabhāvyakatvādyāgasya phalasaṃbandhaḥ tathā prayājādibhāvanānāmapi bhāvanātvāt tadviṣayaprayājādīnāmapi phalasaṃbandhāpattirdurnivārā // naca samānapadaśrutyā phalaṃ prati yāgasyaiva karaṇatvaṃ iti niyantuṃ śakyam; prayājādīnāmapi svasvādṛṣṭarūpavyāpārasattvena karaṇatvasya durnivāratvāt / yāgasya sākṣāt phale samānapadopāttatvābhāvena bhāvanādvāraiva tasya vācyatvāt tadapekṣayā sākṣāt bhāvanārūpāṇāṃ prayājādīnāmeva karaṇatvaucityācca / ataḥ phalasaṃbandhāpattiranivāryetyarthaḥ / kiñceti // yāgasyānyotpādane svānuṣṭhānamātrasāpekṣasyāpyanyākāṅkṣābhāvena svato nirākāṅkṣatvādanyatarākāṅkṣyaiva prayājādyaṅgakatvāpattirityarthaḥ / ato yāgasya anugrahākāṅkṣaiva prakaraṇaṃ yuktamiti // prayojanaṃ prayājādīnāṃ viśvajinnyāyena rātrisatranyāyena vā phalārthatvāt vikṛtāvanatideśaḥ pūrvapakṣe, siddhānte tu sa iti spaṣṭatvānnoktam // iti caturthaṃ prakaraṇaviniyojakatādhikaraṇam // - - - - - - <B1> (5 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.5) kramaś ca deśasāmānyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.13

एवञ्च युष्मदर्थविषयमध्यमपुरुषान्तत्वेनासिशब्दस्य प्रकृतसर्वाग्नेयादिविषयसाधारण- प्रकाशनसामर्थ्यसंभवे ऽपिसादेश्येनोपांशुयाजस्यात्यन्त- सान्निध्यादामन्त्रणविभक्तेश्चाभिमुखविषयत्वादुपांशु- याजस्यमन्त्राकाङ्क्षित्वेनमन्त्राभिमुख्यावगतेरुपांशुयाजमात्रविषयस्याभ् इधानसामर्थ्याख्यस्य लिङ्गस्य कल्पनादभिधेयत्वेन उपांशुयाज एवात्यन्तसान्निध्यादुपतिष्ठत इति तदङ्गमेव मन्त्र इति ॥ सन्निधेस्त्विति ॥ पात्राणामासादनोत्तरकालं प्रोक्षणं शुन्धनं तद्विधिसन्निधौ "शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्यायै" इति पठितस्य शुन्धनप्रकाशनसामर्थ्यात् लिङ्गेन साक्षात् प्रकरणप्राप्तसान्नाय्ययागार्थताबाधात् पात्रविशेषविषये चास्पष्टलिङ्गत्वात् सान्नाय्यपात्रप्रोक्षणविधिसन्निधिक्रमेण सान्नाय्यपात्रप्रोक्षणाङ्गत्वमित्यर्थः । यद्यपि अधिकरणमालायामस्य मन्त्रस्य सान्नाय्यपात्रशुन्धनविधिसन्निध्याम्नानाभावात् "मातरिश्वनो घर्मोसी" त्याद्युत्तरमन्त्राणां कुम्भीपात्रादिसान्नाय्यपात्रप्रकाशकत्वात् तत्सन्निधावाम्नानेन शुन्धनीयमात्रप्रकाशकस्यापि सान्नाय्यपात्रशवन्धनाङ्गत्वमुक्तम्, नतु तद्विधिसन्निध्याम्नानादिति पात्रशुन्धनविधिसन्निधावित्ययुक्तम्; तथापि शाखान्तराभिप्रायेण नेयमिति न दोषः ॥ पशुधर्माणामिति ॥ क्रयसन्निधावुत्पन्नस्यापि दैक्षस्य वाक्यान्तरेण औपवसथ्ये ऽहनि अनुष्ठेयत्वावगमेन बुद्धौ विपरिवृत्तेः पशुधर्माकाङ्क्षित्वाच्च योग्यत्वाच्च स्वसमानदेशे विधिपाठत्वेन कर्तव्यत्वावगमात् प्रयोजनाकाङ्क्षायोग्यांश्चोपाकरणादीन् पशुधर्मान् प्रत्यङ्गत्वेन ग्राहकत्वमनुष्ठानसादेश्यादित्यर्थः । पशुसामानविध्याधिकरणे त्वेतदेव प्रकरणात् सर्वार्थत्वमवान्तरप्रकरणाद्वा सवनीयमात्रार्थत्वमित्याशङ्कयाक्षिप्य समाधीयते इत्यपौनरुक्त्यं वेदितव्यम् ॥ एवं प्राचां रीत्या क्रमोदाहरणानि उक्तानि, तान्याक्षिपन्निव विशेषमाह ------- यद्यपि चैषामिति ॥ काम्ययाज्यानुवाक्यामन्त्राणां पूर्वोक्तरीत्यानुमन्त्रणमन्त्राणां च लिङ्गाद्विनियोगः स्पष्ट एव । लिङ्गादीत्यादिपदेन पशुधर्माणां द्वितीयादिश्रुत्यैव पश्वर्थत्वसंग्रहः । क्रमादीनामित्यत्र यथाक्रमपाठस्यैव क्रमशब्देन विवक्षितत्वात् सन्निध्यनुष्ठानसादेश्ययोरादिपदेन संग्रहः । क्वचिदिति ॥ शुन्धनमन्त्रस्य तैत्तिरीयब्राह्मणे "प्रजापतिः यज्ञं समसृजत्तस्योखे अस्त्रंसेतामि"ति पठित्वा "शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्याया" इति मन्त्रविनियोगमभिधाय "मातरिश्वनो घर्मो ऽसी" त्याम्नातेन वाचनिकसान्नाय्याङ्गसन्दंशस्यैवापूर्वसाधनत्वलक्षणातात्पर्यग्राहकत्वोपपत्तेः सन्निधेः तत्तात्पर्यग्राहकत्वमपि नास्तीत्यभिप्रायेण क्वचिदित्युक्तम् ॥ किञ्च तैत्तिरीयब्राह्मण एवास्य मन्त्रस्य पौरोडाशिकपात्रप्रोक्षणे विनियोगविधानात् सन्निधिमात्रेण सान्नाय्यपात्रमात्रप्रोक्षणाङ्गत्वसिद्धान्तकरणमप्ययुक्तमित्यर्थः । विस्तरस्तु कौस्तुभे द्रष्टव्यः ॥ कौस्तुभोक्तरीत्येति ॥ सा चैवम् ------- यत्र फलवदेकं कर्म समाम्नातम्, स्थलान्तरे चानारभ्यविधयाफलमारादुपकारकम्, तयोश्चोभयोरपि वचनद्वयात् स्वतन्त्रैककालकर्तव्यता, तत्र तस्याफलस्य फलदवङ्गत्वमनुष्ठानसादेश्यमात्रादेव । तत्र फलवतो दर्वीहोमत्वेनापूर्वत्वे उभयाकाङ्क्षया विकृतित्वे ऽन्यतराकाङ्क्षयेति विवेकः ॥ एवञ्च यत्र विभिन्नफलकानेकप्रधानाम्नानं ब्राह्मणे मन्त्रकाण्डे अन्वितेनैव क्रमेण लिङ्गाविषयतया जपादिमन्त्रोच्चारणविधानं तत्र तत्तद्विधीनां पाठक्रमेणैव तत्तत्प्रधानविध्युपस्थापकत्वात् तत्तत्प्रधानाङ्गतत्तन्मन्त्रोच्चारणस्य यथासंख्यपाठात् । तत्रापि विभिन्नफलकप्रमाणानां दर्विहोमत्वेनापूर्वत्वे उभयाकाङ्क्षया विकृतित्वेत्वन्यतराकाङ्क्षयेति विवेकः । एवमुपहोमानां विकृत्यङ्गत्वं सन्निधिपाठादित्यनया रीत्या असंकीर्णोदाहरणानि ऊहनीयानीत्यर्थः ॥ एवं क्रमस्य विनियोजकत्वमुक्त्वा तस्य प्रकरणकल्पकताकथनव्याजेन प्रसङ्गादिह प्राबल्यदौर्बल्ये विचारयति -------- अत्रेति ॥ प्रकरणकल्पकत्वमिति ॥ एवञ्च निराकाङ्क्षानुष्ठानसादेश्यस्थले प्रधानाकाङ्क्षाया एव कल्पनीयत्वात् प्रकरणात् दौर्बल्यम् । साकाङ्क्षानुष्ठानसादेश्यस्थले तु आरादुपकारकविषये न किञ्चित् कल्पनीयम्; तथापि अनुष्ठानसादेश्यस्यारादुपकारकाङ्गविधिपठितत्वाभावात् विधिपाठसन्निधिमात्रघटितात् प्रकरणात् दौर्बल्यम्, विधिसन्निधानस्य पुरःस्फूर्तिकत्वादित्यर्थः । एवमन्यक्रमविनियोज्यारादुपकारकस्थले ऽपि द्रष्टव्यम् । मन्त्रादिरूपेति ॥ तत्रच प्रधानतत्स्मारकाकाङ्क्षाकल्पनं नियमादृष्टद्वारा च स्वाकाङ्क्षाकल्पनेनेतिकर्तव्यतात्वकल्पनमित्युभयाकाङ्क्षारूपप्रकरणकल्पकत्वात् ततो दौर्बल्यमित्यर्थः । तदपेक्षयेति ॥ तच्छब्देन प्रकरणस्य तस्येति द्वितीयतच्छब्देन क्रमस्य ग्रहणम् ॥ तत्रापीति ॥ अन्यतराकाङ्क्षालक्षणक्रमस्य दौर्बल्ये यत्र द्विविधपाठसादेश्यस्यानुष्ठानसादेश्येन विरोधः तत्रेत्यर्थः । पुरःस्फूर्तिकत्वादिति ॥ अनुष्ठानसादेश्ये अनुष्ठानमेव प्रधानस्य पुरःस्फूर्तिकं न विधिः, पाठक्रमेतु विधिपाठस्यैव सन्निहितत्वात् तस्यानुष्ठानापेक्षया पुरःस्फूर्तिकत्वमित्यनुष्ठानसादेश्यस्य दौर्बल्यमित्यर्थः ॥ तयोस्त्विति ॥ पाठसादेश्ययोः परस्परविरोध इत्यर्थः । यथाक्रमपाठस्यैकग्रन्थस्थत्वाभावेन सन्निधिपाठस्यैकग्रन्थस्थतया पुरःस्फूर्तिकत्वात् सन्निधिपाठापेक्षया यथाक्रमपाठस्य दौर्बल्यमिति भावः । प्रयोजनं स्पष्टत्वान्नोक्तम् ॥ इति पञ्चमं स्थानविनियोजकताधिकरणम् ॥ - - - - - - - <ब्१> (६ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।६) आख्या चैवम तदर्थत्वात्

evañca yuṣmadarthaviṣayamadhyamapuruṣāntatvenāsiśabdasya prakṛtasarvāgneyādiviṣayasādhāraṇa- prakāśanasāmarthyasaṃbhave 'pisādeśyenopāṃśuyājasyātyanta- sānnidhyādāmantraṇavibhakteścābhimukhaviṣayatvādupāṃśu- yājasyamantrākāṅkṣitvenamantrābhimukhyāvagaterupāṃśuyājamātraviṣayasyābh idhānasāmarthyākhyasya liṅgasya kalpanādabhidheyatvena upāṃśuyāja evātyantasānnidhyādupatiṣṭhata iti tadaṅgameva mantra iti // sannidhestviti // pātrāṇāmāsādanottarakālaṃ prokṣaṇaṃ śundhanaṃ tadvidhisannidhau "śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇe devayajyāyai" iti paṭhitasya śundhanaprakāśanasāmarthyāt liṅgena sākṣāt prakaraṇaprāptasānnāyyayāgārthatābādhāt pātraviśeṣaviṣaye cāspaṣṭaliṅgatvāt sānnāyyapātraprokṣaṇavidhisannidhikrameṇa sānnāyyapātraprokṣaṇāṅgatvamityarthaḥ / yadyapi adhikaraṇamālāyāmasya mantrasya sānnāyyapātraśundhanavidhisannidhyāmnānābhāvāt "mātariśvano gharmosī" tyādyuttaramantrāṇāṃ kumbhīpātrādisānnāyyapātraprakāśakatvāt tatsannidhāvāmnānena śundhanīyamātraprakāśakasyāpi sānnāyyapātraśavandhanāṅgatvamuktam, natu tadvidhisannidhyāmnānāditi pātraśundhanavidhisannidhāvityayuktam; tathāpi śākhāntarābhiprāyeṇa neyamiti na doṣaḥ // paśudharmāṇāmiti // krayasannidhāvutpannasyāpi daikṣasya vākyāntareṇa aupavasathye 'hani anuṣṭheyatvāvagamena buddhau viparivṛtteḥ paśudharmākāṅkṣitvācca yogyatvācca svasamānadeśe vidhipāṭhatvena kartavyatvāvagamāt prayojanākāṅkṣāyogyāṃścopākaraṇādīn paśudharmān pratyaṅgatvena grāhakatvamanuṣṭhānasādeśyādityarthaḥ / paśusāmānavidhyādhikaraṇe tvetadeva prakaraṇāt sarvārthatvamavāntaraprakaraṇādvā savanīyamātrārthatvamityāśaṅkayākṣipya samādhīyate ityapaunaruktyaṃ veditavyam // evaṃ prācāṃ rītyā kramodāharaṇāni uktāni, tānyākṣipanniva viśeṣamāha ------- yadyapi caiṣāmiti // kāmyayājyānuvākyāmantrāṇāṃ pūrvoktarītyānumantraṇamantrāṇāṃ ca liṅgādviniyogaḥ spaṣṭa eva / liṅgādītyādipadena paśudharmāṇāṃ dvitīyādiśrutyaiva paśvarthatvasaṃgrahaḥ / kramādīnāmityatra yathākramapāṭhasyaiva kramaśabdena vivakṣitatvāt sannidhyanuṣṭhānasādeśyayorādipadena saṃgrahaḥ / kvaciditi // śundhanamantrasya taittirīyabrāhmaṇe "prajāpatiḥ yajñaṃ samasṛjattasyokhe astraṃsetāmi"ti paṭhitvā "śundhadhvaṃ daivyāya karmaṇe devayajyāyā" iti mantraviniyogamabhidhāya "mātariśvano gharmo 'sī" tyāmnātena vācanikasānnāyyāṅgasandaṃśasyaivāpūrvasādhanatvalakṣaṇātātparyagrāhakatvopapatteḥ sannidheḥ tattātparyagrāhakatvamapi nāstītyabhiprāyeṇa kvacidityuktam // kiñca taittirīyabrāhmaṇa evāsya mantrasya pauroḍāśikapātraprokṣaṇe viniyogavidhānāt sannidhimātreṇa sānnāyyapātramātraprokṣaṇāṅgatvasiddhāntakaraṇamapyayuktamityarthaḥ / vistarastu kaustubhe draṣṭavyaḥ // kaustubhoktarītyeti // sā caivam ------- yatra phalavadekaṃ karma samāmnātam, sthalāntare cānārabhyavidhayāphalamārādupakārakam, tayoścobhayorapi vacanadvayāt svatantraikakālakartavyatā, tatra tasyāphalasya phaladavaṅgatvamanuṣṭhānasādeśyamātrādeva / tatra phalavato darvīhomatvenāpūrvatve ubhayākāṅkṣayā vikṛtitve 'nyatarākāṅkṣayeti vivekaḥ // evañca yatra vibhinnaphalakānekapradhānāmnānaṃ brāhmaṇe mantrakāṇḍe anvitenaiva krameṇa liṅgāviṣayatayā japādimantroccāraṇavidhānaṃ tatra tattadvidhīnāṃ pāṭhakrameṇaiva tattatpradhānavidhyupasthāpakatvāt tattatpradhānāṅgatattanmantroccāraṇasya yathāsaṃkhyapāṭhāt / tatrāpi vibhinnaphalakapramāṇānāṃ darvihomatvenāpūrvatve ubhayākāṅkṣayā vikṛtitvetvanyatarākāṅkṣayeti vivekaḥ / evamupahomānāṃ vikṛtyaṅgatvaṃ sannidhipāṭhādityanayā rītyā asaṃkīrṇodāharaṇāni ūhanīyānītyarthaḥ // evaṃ kramasya viniyojakatvamuktvā tasya prakaraṇakalpakatākathanavyājena prasaṅgādiha prābalyadaurbalye vicārayati -------- atreti // prakaraṇakalpakatvamiti // evañca nirākāṅkṣānuṣṭhānasādeśyasthale pradhānākāṅkṣāyā eva kalpanīyatvāt prakaraṇāt daurbalyam / sākāṅkṣānuṣṭhānasādeśyasthale tu ārādupakārakaviṣaye na kiñcit kalpanīyam; tathāpi anuṣṭhānasādeśyasyārādupakārakāṅgavidhipaṭhitatvābhāvāt vidhipāṭhasannidhimātraghaṭitāt prakaraṇāt daurbalyam, vidhisannidhānasya puraḥsphūrtikatvādityarthaḥ / evamanyakramaviniyojyārādupakārakasthale 'pi draṣṭavyam / mantrādirūpeti // tatraca pradhānatatsmārakākāṅkṣākalpanaṃ niyamādṛṣṭadvārā ca svākāṅkṣākalpanenetikartavyatātvakalpanamityubhayākāṅkṣārūpaprakaraṇakalpakatvāt tato daurbalyamityarthaḥ / tadapekṣayeti // tacchabdena prakaraṇasya tasyeti dvitīyatacchabdena kramasya grahaṇam // tatrāpīti // anyatarākāṅkṣālakṣaṇakramasya daurbalye yatra dvividhapāṭhasādeśyasyānuṣṭhānasādeśyena virodhaḥ tatretyarthaḥ / puraḥsphūrtikatvāditi // anuṣṭhānasādeśye anuṣṭhānameva pradhānasya puraḥsphūrtikaṃ na vidhiḥ, pāṭhakrametu vidhipāṭhasyaiva sannihitatvāt tasyānuṣṭhānāpekṣayā puraḥsphūrtikatvamityanuṣṭhānasādeśyasya daurbalyamityarthaḥ // tayostviti // pāṭhasādeśyayoḥ parasparavirodha ityarthaḥ / yathākramapāṭhasyaikagranthasthatvābhāvena sannidhipāṭhasyaikagranthasthatayā puraḥsphūrtikatvāt sannidhipāṭhāpekṣayā yathākramapāṭhasya daurbalyamiti bhāvaḥ / prayojanaṃ spaṣṭatvānnoktam // iti pañcamaṃ sthānaviniyojakatādhikaraṇam // - - - - - - - <B1> (6 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.6) ākhyā caivama tadarthatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.14

<ब्२> पूर्ववदेवोपक्षिप्तस्य समाख्याप्रमाणस्य पञ्चान्तरितप्रामाण्यनिरूपणे ऽवसरलाभात् प्रमाणनिरूपणेन सहावसरसङ्गतिं च स्पष्टत्वादनुक्त्वा प्रमाणभूतसमाख्यास्वरूपं दर्शयति --------- ऋग्वेदादीति ॥ दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिषु ऋग्वेदविहिते कर्मणि हौत्रं, यजुर्वेदविहितेचाऽध्वर्यवं, सामवेदविहितेचौद्गात्रं इत्येवं समाख्याः तथा होतृचमसः पौरोडाशिकमित्यपि पात्रविशेषे दार्शपौर्णमासिकपदार्थेषु च वेदे प्रयुक्तास्तथा सोमचमस इत्यादि लौकिकैः याज्ञियैश्च प्रयुक्ता इत्यर्थः । तत्र समाख्याया यौगिकत्वेन विनियोजकत्वं स्यात्,नच यौगिकत्वं संभवति; पाठकादिशब्दानां प्रत्यक्षादिना पाठक्रियाकर्त्रोः संबन्धावगमेन युक्तायौगिकत्वेन प्रवृत्तिः, इहतु समाख्यातः पूर्वं संबन्धानवमान्न तन्निमित्तं यौगिकत्वमिति रूढमेव आध्वर्यवादिपदम् । अध्वर्युकर्तृकेषु लौकिकपदार्थेष्वाध्वर्यवसमाख्याया अदर्शनेन अवयवयोगस्य व्यभिचारित्वाच्च । अतो न यौगिकशब्दरूपसमाख्यास्वरूपसंभवः । कथञ्चित् तत्संभवे ऽपि वा तया संबन्धसामान्यप्रतीतेर्न तादर्थ्याख्यशेषत्वप्रतीतिसंभवः । वरणभरणोपात्तस्याध्वर्य्वादेः सत्यामपि कैमर्थ्याकाङ्क्षायामन्वाधानादेश्च सत्यामपि कर्त्रपेक्षायांसमाख्यायाः पदरूपतया विधित्वाभावात् न विधिरूपचोदनागम्यतादर्थ्यबोधकत्वसंभवः । पाचकादिवत् कथञ्चित् प्रमाणान्तरेण संबन्धाभ्युपगमे न समाख्यायाः संबन्धे प्रामाण्यम् । समाख्याबलादेव संबन्धकल्पने समाख्याया अपि संबन्धसिध्द्यधीनत्वादितरेतराश्रयापत्तिरित्यप्रामाण्यपूर्वपक्षनिरासायाह -------- सापीति ॥ कॢप्तावयवशक्तिकमित्यनेन यौगिकतासंभवे रूढिकल्पनमन्याय्यम् । अतिप्रसङ्गपरिहारस्तु उद्भिदधिकरणोक्तन्यायेनावगन्तव्य इति यौगिकत्वस्वरूपं समाख्यायाः सूचितम् ॥ नचेहाश्वकर्णादिशब्दवत् प्रतीयमानयोगपरित्यागकारणं बाधो ऽसंभवो वास्ति; तादर्थ्यस्य योग्यत्वेन बाधायोगात् । वक्ष्यमाणविधया तादर्थ्यप्रतिपादनस्यापि संभवाच्चेत्यर्थः । यदिहीयं सादिः समाख्या भवेत्, तदा प्रथमतः संबन्धं ज्ञात्वा सा प्रवर्तयितव्या, तत्प्रवर्तकस्यच पुरुषस्य संबन्धबोधने प्रमाणान्तराभावात् समाख्यैव तत्र प्रमाणमित्यन्योन्याश्रयः स्यात्, इयञ्च सङ्केतयितुरस्मरणात् वेदे प्रयुज्यमानत्वाच्चानादिभूतेति भ्रमविप्रलिप्सादिनिमित्तत्वानुपपत्तेः पूर्वपूर्वप्रयोगदर्शनादेवोत्तरोत्तरप्रयोगोपपत्तेः संबन्धावाच्यत्वेन समभिव्याहारमात्रगम्यत्वात् प्रागप्रतीतस्यापि प्रवृत्तिनिमित्तत्वोपपत्तेः पूर्वप्रतीतत्वाग्रहे ऽपि अनुष्ठानस्यापि प्रवाहानादित्वात् प्रत्यक्षेणैव क्रियाकारकभावसंबन्धमवगत्य प्रयोगोपपत्तौ पश्चान्न्यायविदां अन्यमूलासंभवे समाख्यात एव तत्प्रतिपत्तिकल्पनसंभवात् गवादिशब्दानां संकेतग्रह इव नात्रेतरेतराश्रयप्रसक्तिरित्यभिप्रेत्य समाख्यया विनियोगं साधयति -------- प्रकृतेति ॥ वाक्येनैवेति ॥ एतच्च श्रुत्यादीनामप्युपलक्षणम् । अतएव आग्नेय इत्यादियौगिकेष्वप्यग्न्यादीनां देवतात्वस्य तद्धितश्रुत्यैव प्रतिपादनान्न समाख्याकृतो विनियोगो ऽग्न्यादीनाम् । अतएव यत्र यौगिकपदे तदवयवाभ्यां शेषशेषिभावान्वययोग्यपदार्थयोरेवोपस्थितिः, नतु व्रीहीन् प्रोक्षतीत्यादाविवशेषशेषित्वन्यतरस्य तादृखोतृचमसादिपदरूपसमाख्या षष्ठं प्रमाणमिति सांप्रदायिकाः ॥ यत्तु शिवतत्त्वविवेके समा चासावाख्याचेति व्युत्पत्त्या अन्यत्र प्रतिपन्नस्य अन्यत्र प्रतिपन्नेन संबन्धनिमित्तं संज्ञासाम्यं समाख्या । यथा अग्निर्यज्ञं तपतु प्रजानन् इत्यादिमन्त्राणामतिमुक्तिहोमानां च परस्परसंबन्धनिमित्तमाध्वर्यवसंज्ञासाम्यमिति समाख्यास्वरूपान्तरं स्वमतत्वेनोक्तम्, तदध्वर्यवादीनां कर्तृत्वेन विनियोगे ऽव्यापकत्वादुपेक्ष्यम् । पशुबन्धप्रकरणे चतस्त्रो ऽतिमुक्तीर्जुहोति इत्याम्नातानां चतुर्णामतिमुक्तिहोमानां पूर्वोक्तमन्त्रैः सह संबन्धो न समाख्यातः, किन्तु आपस्तम्बसूत्रोपात्त एवेति न तदर्थमीदृशं मीमांसकविरुद्धं तत्स्वरूपं प्रमाणवदिति ध्येयम् । पाकाद्यङ्गत्वादिति ॥ तत्र विशेष्यांशस्य सामर्थ्यात् पदान्तरोपादानतश्च प्राप्तेः विशेषणाङ्गत्वे तात्पर्यात् वाक्येन विनियोग इत्यर्थः ॥ विशेषणस्येति ॥ अध्वर्य्वादेः कर्तुः चम्यर्थभक्षणस्यच विशेषणीभूतस्याध्ययनाद्यनन्वयात् तत्क्रियावाचकपदेन विनियोगासंभवात् विनियोगवाक्यमाकाङ्क्षायोग्यतादिवशेन वक्ष्यमाणविधया कल्पयित्वा कर्तृतादिरूपसंबन्धप्रतीतिरित्यर्थः । स्वतन्त्रविधिकल्पनेति ॥ अध्वर्युःकाण्डपठितानन्वाधानादिपदार्थान् कुर्यादित्येवंविधविधिकल्पनेत्यर्थः । सो ऽग्नीनिति ॥ एतेन -------- अध्वर्युकर्तृत्वविधानाभावस्य प्रयोगविधिविधेयत्वक्लेशस्य च परिहारः ------- सूचितः ॥ वस्तुतस्तु --------- अङ्गवाक्यानां बहुत्वात् तत्तद्वाक्यैकवाक्यतासंपादकतत्तच्छब्दानां बहूनां कल्पनापत्तेर्गौरवाविशेषात् धर्मिग्राहकप्रमाणेन काण्ड एव स्वतन्त्राध्वर्युकर्तृकत्वविनियोगविध्येककल्पना युक्ता । तत्र यद्यपि अधीते इत्यादिविधौ मन्त्रार्थवादादौच तत्तत्सिद्धवन्निर्देशदर्शनेन तदन्यथानुपपत्त्यैव एतादृशविधिकल्पनान्न समाख्ययैव तद्विधिकल्पनमुपपद्यत इति न समाख्यानिको विनियोग इति शक्यते वस्तुम्; तथापि तत्र विशिष्य यौगिकपदान्यथानुपपत्तेरेव कारणत्वात्तयैव व्यवहारः । यत्रतु याज्ञिकप्रसिद्धमात्रं तत्र विधेरपि तदन्यथानुपपत्तिमात्रकल्प्यत्वाद्युक्त एव तया व्यवहार इति द्रष्टव्यमिति ॥ अत्र प्राचीनैः क्रमे देशसामान्यलक्षणसंबन्धः प्रत्यक्ष इति प्रधानाकाङ्क्षामात्रोत्थापनात् प्रकरणादिकल्पनेन प्रामाण्यम्, समाख्यायां तु विशिष्टपदार्थमात्रवाचिसमाख्याबलात् नूनमनयोः कश्चिदस्ति संबन्ध इति संबन्धकल्पना ततः फलवद्भावनाकथंभावतिरोहिताप्यन्वाधानादेराकाङ्क्षा कल्प्येत्येवं क्रमप्रकरणकल्पनेन प्रामाण्यमुक्तम्, तदयुक्तम्; आध्वर्यवमित्यत्र प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां स्वशक्यार्थस्य संबन्धसामान्यस्य चोपस्थितावाकाङ्क्षावशेन कर्तृतादिरूपसंबन्धविशेषपरत्वोपपत्तेः संबन्धकल्पनाप्रसङ्गात्स्थानकल्पकत्वायोगात् । अतः संबन्धस्य कॢप्तामेवोपस्थितिमङ्गीकृत्य यत्पदमात्रकल्पनमेकवाक्यतापादकमुक्तं तदनुकूलां स्थानकल्पनां दर्शयति -------- तच्चेति ॥ इतिकर्तव्यतात्वेति ॥ अध्वर्योः पूर्ववदेव तन्नियमादृष्टद्वारा इतिकर्तव्यतात्वं प्रकल्प्यान्वाधानस्येतादृशेतिकर्तव्यताकाङ्क्षारूपप्रकरणकल्पनेत्यथ्रः ॥ स्पष्टार्थमन्यत् ॥ प्रयोजनं पूर्वपक्षे तत्तद्वेदविहितकर्मसु ज्योतिष्टोमाद्यङ्गभूतेषु ऋत्विजामनियमः, सिद्धान्तेतु नियम इति स्पष्टत्वात् नोक्तम् ॥ ॥ ॥ इति षष्ठं समाख्याविनियोजकताधिकरणम् ॥ - - - - - - <ब्१> (७ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।७) श्रुति-लिङ्ग-वाक्य-प्रकरण-स्थान-समाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यम् अर्थविप्रकर्षात्

<B2> pūrvavadevopakṣiptasya samākhyāpramāṇasya pañcāntaritaprāmāṇyanirūpaṇe 'vasaralābhāt pramāṇanirūpaṇena sahāvasarasaṅgatiṃ ca spaṣṭatvādanuktvā pramāṇabhūtasamākhyāsvarūpaṃ darśayati --------- ṛgvedādīti // darśapūrṇamāsajyotiṣṭomādiṣu ṛgvedavihite karmaṇi hautraṃ, yajurvedavihitecā'dhvaryavaṃ, sāmavedavihitecaudgātraṃ ityevaṃ samākhyāḥ tathā hotṛcamasaḥ pauroḍāśikamityapi pātraviśeṣe dārśapaurṇamāsikapadārtheṣu ca vede prayuktāstathā somacamasa ityādi laukikaiḥ yājñiyaiśca prayuktā ityarthaḥ / tatra samākhyāyā yaugikatvena viniyojakatvaṃ syāt,naca yaugikatvaṃ saṃbhavati; pāṭhakādiśabdānāṃ pratyakṣādinā pāṭhakriyākartroḥ saṃbandhāvagamena yuktāyaugikatvena pravṛttiḥ, ihatu samākhyātaḥ pūrvaṃ saṃbandhānavamānna tannimittaṃ yaugikatvamiti rūḍhameva ādhvaryavādipadam / adhvaryukartṛkeṣu laukikapadārtheṣvādhvaryavasamākhyāyā adarśanena avayavayogasya vyabhicāritvācca / ato na yaugikaśabdarūpasamākhyāsvarūpasaṃbhavaḥ / kathañcit tatsaṃbhave 'pi vā tayā saṃbandhasāmānyapratīterna tādarthyākhyaśeṣatvapratītisaṃbhavaḥ / varaṇabharaṇopāttasyādhvaryvādeḥ satyāmapi kaimarthyākāṅkṣāyāmanvādhānādeśca satyāmapi kartrapekṣāyāṃsamākhyāyāḥ padarūpatayā vidhitvābhāvāt na vidhirūpacodanāgamyatādarthyabodhakatvasaṃbhavaḥ / pācakādivat kathañcit pramāṇāntareṇa saṃbandhābhyupagame na samākhyāyāḥ saṃbandhe prāmāṇyam / samākhyābalādeva saṃbandhakalpane samākhyāyā api saṃbandhasidhdyadhīnatvāditaretarāśrayāpattirityaprāmāṇyapūrvapakṣanirāsāyāha -------- sāpīti // kḷptāvayavaśaktikamityanena yaugikatāsaṃbhave rūḍhikalpanamanyāyyam / atiprasaṅgaparihārastu udbhidadhikaraṇoktanyāyenāvagantavya iti yaugikatvasvarūpaṃ samākhyāyāḥ sūcitam // nacehāśvakarṇādiśabdavat pratīyamānayogaparityāgakāraṇaṃ bādho 'saṃbhavo vāsti; tādarthyasya yogyatvena bādhāyogāt / vakṣyamāṇavidhayā tādarthyapratipādanasyāpi saṃbhavāccetyarthaḥ / yadihīyaṃ sādiḥ samākhyā bhavet, tadā prathamataḥ saṃbandhaṃ jñātvā sā pravartayitavyā, tatpravartakasyaca puruṣasya saṃbandhabodhane pramāṇāntarābhāvāt samākhyaiva tatra pramāṇamityanyonyāśrayaḥ syāt, iyañca saṅketayiturasmaraṇāt vede prayujyamānatvāccānādibhūteti bhramavipralipsādinimittatvānupapatteḥ pūrvapūrvaprayogadarśanādevottarottaraprayogopapatteḥ saṃbandhāvācyatvena samabhivyāhāramātragamyatvāt prāgapratītasyāpi pravṛttinimittatvopapatteḥ pūrvapratītatvāgrahe 'pi anuṣṭhānasyāpi pravāhānāditvāt pratyakṣeṇaiva kriyākārakabhāvasaṃbandhamavagatya prayogopapattau paścānnyāyavidāṃ anyamūlāsaṃbhave samākhyāta eva tatpratipattikalpanasaṃbhavāt gavādiśabdānāṃ saṃketagraha iva nātretaretarāśrayaprasaktirityabhipretya samākhyayā viniyogaṃ sādhayati -------- prakṛteti // vākyenaiveti // etacca śrutyādīnāmapyupalakṣaṇam / ataeva āgneya ityādiyaugikeṣvapyagnyādīnāṃ devatātvasya taddhitaśrutyaiva pratipādanānna samākhyākṛto viniyogo 'gnyādīnām / ataeva yatra yaugikapade tadavayavābhyāṃ śeṣaśeṣibhāvānvayayogyapadārthayorevopasthitiḥ, natu vrīhīn prokṣatītyādāvivaśeṣaśeṣitvanyatarasya tādṛkhotṛcamasādipadarūpasamākhyā ṣaṣṭhaṃ pramāṇamiti sāṃpradāyikāḥ // yattu śivatattvaviveke samā cāsāvākhyāceti vyutpattyā anyatra pratipannasya anyatra pratipannena saṃbandhanimittaṃ saṃjñāsāmyaṃ samākhyā / yathā agniryajñaṃ tapatu prajānan ityādimantrāṇāmatimuktihomānāṃ ca parasparasaṃbandhanimittamādhvaryavasaṃjñāsāmyamiti samākhyāsvarūpāntaraṃ svamatatvenoktam, tadadhvaryavādīnāṃ kartṛtvena viniyoge 'vyāpakatvādupekṣyam / paśubandhaprakaraṇe catastro 'timuktīrjuhoti ityāmnātānāṃ caturṇāmatimuktihomānāṃ pūrvoktamantraiḥ saha saṃbandho na samākhyātaḥ, kintu āpastambasūtropātta eveti na tadarthamīdṛśaṃ mīmāṃsakaviruddhaṃ tatsvarūpaṃ pramāṇavaditi dhyeyam / pākādyaṅgatvāditi // tatra viśeṣyāṃśasya sāmarthyāt padāntaropādānataśca prāpteḥ viśeṣaṇāṅgatve tātparyāt vākyena viniyoga ityarthaḥ // viśeṣaṇasyeti // adhvaryvādeḥ kartuḥ camyarthabhakṣaṇasyaca viśeṣaṇībhūtasyādhyayanādyananvayāt tatkriyāvācakapadena viniyogāsaṃbhavāt viniyogavākyamākāṅkṣāyogyatādivaśena vakṣyamāṇavidhayā kalpayitvā kartṛtādirūpasaṃbandhapratītirityarthaḥ / svatantravidhikalpaneti // adhvaryuḥkāṇḍapaṭhitānanvādhānādipadārthān kuryādityevaṃvidhavidhikalpanetyarthaḥ / so 'gnīniti // etena -------- adhvaryukartṛtvavidhānābhāvasya prayogavidhividheyatvakleśasya ca parihāraḥ ------- sūcitaḥ // vastutastu --------- aṅgavākyānāṃ bahutvāt tattadvākyaikavākyatāsaṃpādakatattacchabdānāṃ bahūnāṃ kalpanāpattergauravāviśeṣāt dharmigrāhakapramāṇena kāṇḍa eva svatantrādhvaryukartṛkatvaviniyogavidhyekakalpanā yuktā / tatra yadyapi adhīte ityādividhau mantrārthavādādauca tattatsiddhavannirdeśadarśanena tadanyathānupapattyaiva etādṛśavidhikalpanānna samākhyayaiva tadvidhikalpanamupapadyata iti na samākhyāniko viniyoga iti śakyate vastum; tathāpi tatra viśiṣya yaugikapadānyathānupapattereva kāraṇatvāttayaiva vyavahāraḥ / yatratu yājñikaprasiddhamātraṃ tatra vidherapi tadanyathānupapattimātrakalpyatvādyukta eva tayā vyavahāra iti draṣṭavyamiti // atra prācīnaiḥ krame deśasāmānyalakṣaṇasaṃbandhaḥ pratyakṣa iti pradhānākāṅkṣāmātrotthāpanāt prakaraṇādikalpanena prāmāṇyam, samākhyāyāṃ tu viśiṣṭapadārthamātravācisamākhyābalāt nūnamanayoḥ kaścidasti saṃbandha iti saṃbandhakalpanā tataḥ phalavadbhāvanākathaṃbhāvatirohitāpyanvādhānāderākāṅkṣā kalpyetyevaṃ kramaprakaraṇakalpanena prāmāṇyamuktam, tadayuktam; ādhvaryavamityatra prakṛtipratyayābhyāṃ svaśakyārthasya saṃbandhasāmānyasya copasthitāvākāṅkṣāvaśena kartṛtādirūpasaṃbandhaviśeṣaparatvopapatteḥ saṃbandhakalpanāprasaṅgātsthānakalpakatvāyogāt / ataḥ saṃbandhasya kḷptāmevopasthitimaṅgīkṛtya yatpadamātrakalpanamekavākyatāpādakamuktaṃ tadanukūlāṃ sthānakalpanāṃ darśayati -------- tacceti // itikartavyatātveti // adhvaryoḥ pūrvavadeva tanniyamādṛṣṭadvārā itikartavyatātvaṃ prakalpyānvādhānasyetādṛśetikartavyatākāṅkṣārūpaprakaraṇakalpanetyathraḥ // spaṣṭārthamanyat // prayojanaṃ pūrvapakṣe tattadvedavihitakarmasu jyotiṣṭomādyaṅgabhūteṣu ṛtvijāmaniyamaḥ, siddhāntetu niyama iti spaṣṭatvāt noktam // // // iti ṣaṣṭhaṃ samākhyāviniyojakatādhikaraṇam // - - - - - - <B1> (7 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.7) śruti-liṅga-vākya-prakaraṇa-sthāna-samākhyānāṃ samavāye pāradaurbalyam arthaviprakarṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.15

अन्यत्र त्विति ॥ यथा सामान्यशास्त्रप्राप्त आहवनीयो विशेषशास्त्रविहितपदेन बाध्यते । यथावा नित्यं पाञ्चदश्यं वैश्यनिमित्तकसाप्तदश्येन बाध्यते । आदिपदेन प्राकृतं कुशादि वैकृतैः शरैः स्थानापत्त्या बाध्यते इत्यादयो वार्तिकोक्तेतरबाधाः संगृहीताः । तत्र प्राप्तबाध इत्यर्थः ॥ ननु प्राप्तबाधे सामान्यशास्त्रादिना प्राप्तस्य कथं बाधः? नह्यत्र नेदं रजतमित्यादिवत् मिथ्यात्वरूपो बाधः संभवति, सामान्यशास्त्रस्यापि निर्दुष्टत्वेन तज्जन्यबोधस्य दोषाजन्यतया मिथ्यात्वायोगात्, यदितु करणनिष्ठदोषाभावे ऽपि वस्तुतः करणे विशेषातिरिक्तविषयकत्वेन विद्यमाने विशेषादर्शनकृतप्रमादरूपप्रमातृदोषेण प्रमातुः भ्रमरूपतद्विषयकत्वबोधोपपत्तौ विशेषदर्शनेन तन्मिथ्यात्वोपपत्तिरित्युच्येत, तदा श्रुतिलिङ्गादिष्वपि गार्हपत्याङ्गतारूपविशेषादर्शने प्रमातुः लिङ्गमात्रदर्शनेन श्रुतिकल्पनद्वारेन्द्राङ्गताविषयकत्वभ्रमस्य संभवेन सर्वत्रैव प्राप्तबाधत्वापत्तेः कथमप्राप्तबाधत्वमित्याशङ्कानिरासायाह ------- तत्त्वं चेति ॥ तस्य कॢप्तत्वेनेति ॥ नहि श्रुतिलिङ्गादिषु लिङ्गादिकल्प्या श्रुतिः कॢप्ता; तस्याः प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे नियमेनाकल्पनेन तदभावात्, कदाचित् कल्पिताया अपि तस्याः प्रत्यक्षश्रुत्या मिथ्यात्वस्यैव कल्पनाच्च । सामान्यशास्त्रादेस्तु कॢप्तत्वेनाकल्पनीयत्वान्मिथ्यात्वकल्पने होमान्तरेष्वाहवनीयाभावापत्तेस्तत्कल्पनायोगात् सामान्यशास्त्रे विशेषशास्त्रादिना विशेषविषयतामात्रप्रतिबन्धाच्छ्रुतिलिङ्गादिवैषम्येण प्राप्तबाधत्वं युक्तमित्यर्थः ॥ बाध्यत इति ॥ येनच पदशास्त्रमेव प्रथमतो दृष्टम् तस्य पदविधानेन सामान्यशास्त्रेण भ्रमासंभवान्न विशेषदर्शनात् तन्निवृत्तिः विशेषादर्शनाभावेन भ्रमकारणाभावात् । अतएव तदा सामान्यशास्त्रं तद्व्यतिरिक्तविषयतां झटित्येव प्रतिपद्यते । येनतु सामान्येशास्त्रं पूर्वमाकलितं तस्य सामग्रीसत्त्वादुत्पन्नस्य भ्रमस्य विशेषदर्शनान्निवृत्तिः; तदनन्तरं तद्व्यतिरिक्तविषयत्वं पश्चादेवावगम्यते । अतोर्ऽथतः तस्य बाधः फलं सिध्यतीत्यर्थः ॥ ननु ------ एवं तर्हि यत्र "न तौ पशौ करोती"त्यत्र बाध एव शास्त्रार्थस्तत्र यस्यातिदेशशास्त्रस्य प्रथमालोचनं तस्य विशेषादर्शनसहकृतप्रापकशास्त्रादाज्यभागयोरपि भ्रान्तिप्राप्तिमालोच्य निषेधशास्त्रावगमोपपत्तेः पश्चाद्विशेषदर्शने सति प्रापकशास्त्रस्य तद्व्यतिरिक्तविषयत्वकल्पनरूपस्य बाधस्य संभवे ऽपि यदा निषेधशास्त्रस्यैव प्रथमालोचनं तदा तदर्थालोचनोत्तरं निषेध्यप्राप्त्यपेक्षया सामान्यशास्त्रलोचनात् तेनच विशेषदर्शनसत्त्वेनाऽज्यभागभ्रान्तिजननायोगात् निषेधपर्यवसानानुपपत्ते ऽवश्यं प्रापकशास्त्रस्याऽज्यभागप्रमाजनकत्वमेव निषेधायाभ्युपगन्तव्यम् । तस्मात् शास्त्रप्राप्तनिषेधे प्रमारूपाया एव प्राप्तेरभ्युपेयत्वात् अतएव तादृशस्थले मीमांसकैः विकल्पाङ्गीकारात् कथं प्राप्तवाधत्वावच्छेदेन प्रापकशास्त्रस्य बाधकशास्त्रेण स्वविषयकताप्रतिबन्धेन तल्लक्षणसंभव इत्याशङ्कां निरसितुमाह ------ एवं यत्रापीति ॥ समाधत्ते ------- तथापीति ॥ यतो ऽत्र प्रमारूपैव प्राप्तिः अतएव विकल्पाङ्गीकारात् यस्मिन् पक्षे आज्यभागयोरभावः तस्मिन् पक्षे निषेधशास्त्रस्य तदुपजीव्यत्वेन तत्प्रतिबन्धकत्वासंभवे ऽपि सामान्यशास्त्रस्य विशेषविषयताप्रतिबन्धात् लक्षणस्य नाव्याप्तिरित्यर्थः ॥ ननु अनया रीत्या विशेषशास्त्रेण बाधे ऽपि सामान्यशास्त्रतः प्रमारूपप्राप्तिमादाय विकल्पापत्तिरित्यत आह ------- यथाचेति ॥ तच्चोपपादितं प्राक् । रागस्य न तावद्बलवदनिष्टाननुबन्धित्वप्रमाजनकत्वम् । बलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानस्य प्रवृत्तिंप्रति प्रतिबन्धकत्वकल्पनेन तदभावस्यैव तत्कारणत्व कल्पनया प्रवृत्त्युपपत्तेः तदसंभवात् । यत्रत्विष्टसाधनत्वांशे प्रमाजनकत्वं तस्य निषेधावगतानिष्टसाधनत्वेन विरोधाभावादेव न तदंशे बाधकत्वम् । या तु तत्र सामग्रीसत्त्वे प्रवृत्तिः सा सामग्र्यभावे परं न जायते इति दैववशसंपन्नं निषेधस्य बाधकत्वं रागप्राप्तनिषेधस्थले इति न विकल्पः । तथा इहापि विशेषादर्शनजनितेष्टसाधनत्वस्य भ्रमस्य विशेषदर्शनेनापनयेर्ऽथात् पदहोमे आहवनीयेष्टसाधनताज्ञानस्यापनये सामग्र्यभावादेव नाहवनीये प्रवृत्तिः प्रवृत्तिश्च पद इति सामग्र्यभावसंपादनेन स्ववशसंपन्नप्रवृत्तिप्रतिबन्धकत्वम् । निषेधे तु प्राप्तेरुपजीव्यत्वान्न भ्रमत्वमिति विकल्प इत्यर्थः ॥ एवं श्रुत्यादीनां परस्यैव दौर्बल्यम् पूर्वस्य प्राबल्यम् । तथा परस्य प्रत्यक्षत्वे पूर्वस्यानुमानिकत्वे यथा वा परस्यात्यन्तानर्थक्ये । तत्र "यत्र पुनः श्रुतिरानुमानिकी लिङ्गं प्रत्यक्षं तत्र कथं यथा स्मृतिवैदिकलिङ्गविरोधे तत्र स्मृतेः मूलान्तरमपि संभाव्यते नतु लिङ्गस्येति तदेव बलवदित्यनुसर्तव्यम् । दुर्बलस्यापि प्रमाणस्य यदि कश्चिदनर्थकः ततो विपरीतो बाधो योजयितव्यः" इति वार्तिकोक्तरीत्या परस्य प्राबल्ये ऽप्यप्राप्तबाधत्वमेवेत्यभिप्रेत्योपपादितम् । बाधद्वैविध्यमुपसंबरति -------- अतः सिद्धमिति ॥ अत्रचप्रत्यक्षलिङ्गेन आनुमानिकश्रुतिबाधे मातुलकन्यापरिणयनमुदाहृतं न्यायसुधाकृता । तद्दूषणं कौस्तुभे स्मृतिपाद एव कृतं द्रष्टव्यम् । उदाहरणान्तरं तु मृग्यम् । आनर्थक्यहेतुकविपरीतप्राबल्योदाहरणं वार्तिके कौस्तुभे च द्रष्टव्यम् । प्रयोजनं स्पष्टत्वात् नोक्तम् ॥ संप्रदायस्य रक्षायै यावद्बुद्धिबलोदयम् । बलाबलविचारान्ता व्याख्याता भाट्टदीपिका ॥ ॥ इति सप्तमं बलाबलाधिकरणम् ॥ - - - - - - <ब्१> (८ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।८) अहीनो वा प्रकरणाद् गौणः

anyatra tviti // yathā sāmānyaśāstraprāpta āhavanīyo viśeṣaśāstravihitapadena bādhyate / yathāvā nityaṃ pāñcadaśyaṃ vaiśyanimittakasāptadaśyena bādhyate / ādipadena prākṛtaṃ kuśādi vaikṛtaiḥ śaraiḥ sthānāpattyā bādhyate ityādayo vārtikoktetarabādhāḥ saṃgṛhītāḥ / tatra prāptabādha ityarthaḥ // nanu prāptabādhe sāmānyaśāstrādinā prāptasya kathaṃ bādhaḥ? nahyatra nedaṃ rajatamityādivat mithyātvarūpo bādhaḥ saṃbhavati, sāmānyaśāstrasyāpi nirduṣṭatvena tajjanyabodhasya doṣājanyatayā mithyātvāyogāt, yaditu karaṇaniṣṭhadoṣābhāve 'pi vastutaḥ karaṇe viśeṣātiriktaviṣayakatvena vidyamāne viśeṣādarśanakṛtapramādarūpapramātṛdoṣeṇa pramātuḥ bhramarūpatadviṣayakatvabodhopapattau viśeṣadarśanena tanmithyātvopapattirityucyeta, tadā śrutiliṅgādiṣvapi gārhapatyāṅgatārūpaviśeṣādarśane pramātuḥ liṅgamātradarśanena śrutikalpanadvārendrāṅgatāviṣayakatvabhramasya saṃbhavena sarvatraiva prāptabādhatvāpatteḥ kathamaprāptabādhatvamityāśaṅkānirāsāyāha ------- tattvaṃ ceti // tasya kḷptatveneti // nahi śrutiliṅgādiṣu liṅgādikalpyā śrutiḥ kḷptā; tasyāḥ pratyakṣaśrutivirodhe niyamenākalpanena tadabhāvāt, kadācit kalpitāyā api tasyāḥ pratyakṣaśrutyā mithyātvasyaiva kalpanācca / sāmānyaśāstrādestu kḷptatvenākalpanīyatvānmithyātvakalpane homāntareṣvāhavanīyābhāvāpattestatkalpanāyogāt sāmānyaśāstre viśeṣaśāstrādinā viśeṣaviṣayatāmātrapratibandhācchrutiliṅgādivaiṣamyeṇa prāptabādhatvaṃ yuktamityarthaḥ // bādhyata iti // yenaca padaśāstrameva prathamato dṛṣṭam tasya padavidhānena sāmānyaśāstreṇa bhramāsaṃbhavānna viśeṣadarśanāt tannivṛttiḥ viśeṣādarśanābhāvena bhramakāraṇābhāvāt / ataeva tadā sāmānyaśāstraṃ tadvyatiriktaviṣayatāṃ jhaṭityeva pratipadyate / yenatu sāmānyeśāstraṃ pūrvamākalitaṃ tasya sāmagrīsattvādutpannasya bhramasya viśeṣadarśanānnivṛttiḥ; tadanantaraṃ tadvyatiriktaviṣayatvaṃ paścādevāvagamyate / ator'thataḥ tasya bādhaḥ phalaṃ sidhyatītyarthaḥ // nanu ------ evaṃ tarhi yatra "na tau paśau karotī"tyatra bādha eva śāstrārthastatra yasyātideśaśāstrasya prathamālocanaṃ tasya viśeṣādarśanasahakṛtaprāpakaśāstrādājyabhāgayorapi bhrāntiprāptimālocya niṣedhaśāstrāvagamopapatteḥ paścādviśeṣadarśane sati prāpakaśāstrasya tadvyatiriktaviṣayatvakalpanarūpasya bādhasya saṃbhave 'pi yadā niṣedhaśāstrasyaiva prathamālocanaṃ tadā tadarthālocanottaraṃ niṣedhyaprāptyapekṣayā sāmānyaśāstralocanāt tenaca viśeṣadarśanasattvenā'jyabhāgabhrāntijananāyogāt niṣedhaparyavasānānupapatte 'vaśyaṃ prāpakaśāstrasyā'jyabhāgapramājanakatvameva niṣedhāyābhyupagantavyam / tasmāt śāstraprāptaniṣedhe pramārūpāyā eva prāpterabhyupeyatvāt ataeva tādṛśasthale mīmāṃsakaiḥ vikalpāṅgīkārāt kathaṃ prāptavādhatvāvacchedena prāpakaśāstrasya bādhakaśāstreṇa svaviṣayakatāpratibandhena tallakṣaṇasaṃbhava ityāśaṅkāṃ nirasitumāha ------ evaṃ yatrāpīti // samādhatte ------- tathāpīti // yato 'tra pramārūpaiva prāptiḥ ataeva vikalpāṅgīkārāt yasmin pakṣe ājyabhāgayorabhāvaḥ tasmin pakṣe niṣedhaśāstrasya tadupajīvyatvena tatpratibandhakatvāsaṃbhave 'pi sāmānyaśāstrasya viśeṣaviṣayatāpratibandhāt lakṣaṇasya nāvyāptirityarthaḥ // nanu anayā rītyā viśeṣaśāstreṇa bādhe 'pi sāmānyaśāstrataḥ pramārūpaprāptimādāya vikalpāpattirityata āha ------- yathāceti // taccopapāditaṃ prāk / rāgasya na tāvadbalavadaniṣṭānanubandhitvapramājanakatvam / balavadaniṣṭānanubandhitvajñānasya pravṛttiṃprati pratibandhakatvakalpanena tadabhāvasyaiva tatkāraṇatva kalpanayā pravṛttyupapatteḥ tadasaṃbhavāt / yatratviṣṭasādhanatvāṃśe pramājanakatvaṃ tasya niṣedhāvagatāniṣṭasādhanatvena virodhābhāvādeva na tadaṃśe bādhakatvam / yā tu tatra sāmagrīsattve pravṛttiḥ sā sāmagryabhāve paraṃ na jāyate iti daivavaśasaṃpannaṃ niṣedhasya bādhakatvaṃ rāgaprāptaniṣedhasthale iti na vikalpaḥ / tathā ihāpi viśeṣādarśanajaniteṣṭasādhanatvasya bhramasya viśeṣadarśanenāpanayer'thāt padahome āhavanīyeṣṭasādhanatājñānasyāpanaye sāmagryabhāvādeva nāhavanīye pravṛttiḥ pravṛttiśca pada iti sāmagryabhāvasaṃpādanena svavaśasaṃpannapravṛttipratibandhakatvam / niṣedhe tu prāpterupajīvyatvānna bhramatvamiti vikalpa ityarthaḥ // evaṃ śrutyādīnāṃ parasyaiva daurbalyam pūrvasya prābalyam / tathā parasya pratyakṣatve pūrvasyānumānikatve yathā vā parasyātyantānarthakye / tatra "yatra punaḥ śrutirānumānikī liṅgaṃ pratyakṣaṃ tatra kathaṃ yathā smṛtivaidikaliṅgavirodhe tatra smṛteḥ mūlāntaramapi saṃbhāvyate natu liṅgasyeti tadeva balavadityanusartavyam / durbalasyāpi pramāṇasya yadi kaścidanarthakaḥ tato viparīto bādho yojayitavyaḥ" iti vārtikoktarītyā parasya prābalye 'pyaprāptabādhatvamevetyabhipretyopapāditam / bādhadvaividhyamupasaṃbarati -------- ataḥ siddhamiti // atracapratyakṣaliṅgena ānumānikaśrutibādhe mātulakanyāpariṇayanamudāhṛtaṃ nyāyasudhākṛtā / taddūṣaṇaṃ kaustubhe smṛtipāda eva kṛtaṃ draṣṭavyam / udāharaṇāntaraṃ tu mṛgyam / ānarthakyahetukaviparītaprābalyodāharaṇaṃ vārtike kaustubhe ca draṣṭavyam / prayojanaṃ spaṣṭatvāt noktam // saṃpradāyasya rakṣāyai yāvadbuddhibalodayam / balābalavicārāntā vyākhyātā bhāṭṭadīpikā // // iti saptamaṃ balābalādhikaraṇam // - - - - - - <B1> (8 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.8) ahīno vā prakaraṇād gauṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.16

असंयोगात् तु मुख्यस्य तस्माद् अपकृष्येत

asaṃyogāt tu mukhyasya tasmād apakṛṣyeta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.17

द्वित्वबहुत्वयुक्तं वा चोदनात् तस्य

dvitvabahutvayuktaṃ vā codanāt tasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.18

पक्षेणार्थकृतस्येति चेत्

pakṣeṇārthakṛtasyeti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.19

न प्रकृतेर् एकसंयोगात्

na prakṛter ekasaṃyogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.20

नचेकारस्येनादेशावयवत्वात् कथं खप्रत्ययावयवत्वमिति वाच्यम्; आयनादिषूपदेशिवद्वचनं स्वरसिद्ध्यर्थमिति स्मृत्या प्रत्ययस्वरसिद्ध्यर्थर्ं इनादेशस्यापि प्रत्ययोपदेशकालत्वरूपोपदेशिवद्भावस्य विहितत्वात् । अतो नायं नञ्समास इति चेत्, तथापि प्रकरणानुरोधादहीनशब्दस्य ज्योतिष्टोमे बहुदिनकत्वसादृश्येन गौणतयोपपत्तिः । वस्तुतस्तु अहः साध्यक्रतुसमूहत्वस्य शक्यतावच्छेदकस्य ज्योतिष्टोमे ऽप्यभ्याससमूहात्मकस्य सत्त्वादहीनशब्दस्य मुख्यवृत्त्यैवानुवादत्वोपपत्तिरिति प्राप्ते -------- आस्तां तावदहीनपदं, एवकार एव तावत् त्रित्वातिरिक्तसङ्ख्यायाः साधनत्वाभावमनुवदन् द्वादशत्वेन न विकल्पं सहते । किञ्चैवं प्रकरणादेव त्रित्वद्वादशत्वयोर्ज्योतिष्टोमसंबन्धोपपत्तेः साह्नाहीनशब्दयोर्द्वयोरपि वैयर्थ्यप्रसङ्गः । अस्मिन्मते तु एकेन अह्ना समाप्यमानत्वेन स्वल्पकर्मणः स्वल्पैव सङ्ख्योचितेति औचित्येन स्तुतिपरतया साह्नशब्दस्य न वैयर्थ्यम् । किञ्च द्वयोः सङ्ख्ययोरेकार्थत्वेन विधौ शब्दभेदो न युज्यते । अतो ऽहीनपदं साह्नादर्थान्तरपरमित्यप्यविवादम् । युक्तञ्चैतत् ------ ऽतस्य समूहऽ इत्यनुवृत्तिसहितया ऽअह्नः खः क्रताऽविति स्मृत्या वैदिकप्रयोगाच्च अहःसमूहसाध्यक्रतुविशेषत्वस्यैव सत्रादिव्यावृत्तस्य यजतिचोदनाचोदितसुत्यासमुदायात्मकत्वस्यैव योगरूढ्याहीनपदशक्यतावच्छेदकत्वप्रतीतेर्न द्वादशत्वस्य ज्योतिष्टोमे निवेशसंभवः । अतश्चाहीनसंबन्ध्युपसदुद्देशेन द्वादशत्वविधिः । षष्ठीस्थले च परस्परसंबन्धस्य प्राचीनमते व्युत्पन्नत्वान्न विशिष्टोद्देशे वाक्यभेदः । वस्तुतस्तु ------- अहीनोद्देशेनातिदेशप्राप्तेः पूर्वप्रवृत्त्या द्वादशोपसत्त्वमेवानेन वाक्येन द्वादशत्वप्राप्तिफलकं, तां चतुर्भिरितिवद्विधीयते । द्वादशाहप्रकरणस्थवाक्यान्तरं तु शाखान्तरीयतया वा सत्रमात्रपरतया न विरुध्यत इति भाष्यकाराभिप्रायः । वस्तुतस्तु द्वादशाहप्रकरणस्थवाक्यस्य सत्राहीनोभयसाधारणत्वादेवाहीने ऽपि द्वादशत्वप्राप्त्युपपत्तेरेकवाक्यतालाभाय प्रकरणपाठार्थवत्त्वाय चौचित्येन त्रित्वविधेरेवायमर्थवादः । महतः कर्मणो महती सङ्ख्योचिता न तु प्रकृत इति च स्तुतिः । अतो वाक्येन प्रकरणं बाधित्वा द्वादशत्वस्याहीनसंबन्धावगतेर्न तेन ज्योतिष्टोमे द्वादशत्वम् । मूले तु षष्ठ्या भाक्तश्रुतित्वमादाय श्रुतिप्रकरणविरोधोपन्यास इति द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ ४२ ॥ इत्यष्टममहीनाधिकरणम् ॥ <ब्२> <ब्१> (९ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।९) द्वित्वबहुत्व ॥ ज्योतिष्टोम एव "उपास्मै गायता नर" इति नित्यां प्रतिपदं विधाय, "युवं हि स्थः स्वर्पती इति द्वयोर्यजमानयोः प्रतिपदं कुर्यात्, एते असृग्रमिन्दव इति बहुभ्यो यजमानेभ्य," इति श्रुतम् । तत्राद्यवाक्ये द्वयोर्यजमानयोरिति यदि सप्तमी, तदा सा निमित्तत्वपरा । यद्यपि च पृथक् विभक्तिश्रवणं, तथापि हविरार्त्त्यधिकरणन्यायेन पाक्षिकत्वाभावेन प्रत्येकं निमित्तत्वापर्यवसानात् प्रधानभूतनिमित्तत्वानुरोधेन मिलितयोरेव द्वित्वावच्छिन्नयजमानत्वावच्छिन्नयोर्निमित्तत्वं प्रतिपाद्यते । यदि तु षष्ठी, तदाधिकारित्वाख्यसंबन्धानुवादिका सती स्ववैयर्थ्यपरिहारार्थं पदद्वये ऽपि लक्षणामङ्गीकृत्य लाघवाद्द्वित्वयजमानत्वयोरेकं व्यासज्यवृत्तिनिमित्तत्वं प्रतिपादयति; विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनाविरहात् । एवं बहुभ्यो यजमानेभ्य इति तादर्थ्यचतुर्थ्या अपि अधिकारित्वसंबन्धानुवादिकाया उक्तविधे निमित्तत्वे लक्षणा । अतश्च नान्यतराविवक्षाप्रसङ्गः । निमित्ते च प्रतिपदुद्देशेन मन्त्रविधाने ऽपि विजातीयत्वान्नानेकोद्देश्यता । प्रकरणाद्वा प्रतिपत्संबन्धलाभ इति पक्षद्वये ऽप्यविवादम् । तदिहेमौ मन्त्रौ ज्योतिष्टोम एव निविशेते उत द्विबहुयजमानके कुलायाहीनादाविति चिन्तायाम् प्रकरणाविरोधात् प्रकृत एव निवेशः । नच तत्र निमित्ताभावः; आख्यातेन ऽवसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेतेऽ त्यादिना उपादेयकर्तृविशेषणत्वेनोक्तस्य विवक्षायामपि नित्यत्वेन ज्योतिष्टोमे यथाशक्त्युपबन्धस्य वक्ष्यमाणत्वाद् यद्येको न शक्नुयात् तदा द्विबहुयजमानकत्वप्राप्तेः प्रतिपद्विधानसंभवात् । अथवा यजमानशब्दस्य यागकर्तृमात्रवचनस्य पत्न्यामपि संभवादाद्यवाक्ये तावत् स्त्रीलिङ्गत्वे बाधकाभावात् पत्नीद्वित्वे स मन्त्रः । द्वितीयवाक्ये ऽपि पाशाधिकरणन्यायेन लिङ्गानुरोधेन प्रकरणबाधानुपपत्तेर्व्यत्ययानुशासनेन पुंलिङ्गस्य स्त्रीत्वपरत्वावगतेः पत्नीबहुत्वे द्वितीयो मन्त्रः । नित्या तु प्रतिपत् पत्न्येकत्वे इति प्राप्ते --------- नित्यत्वे ऽपि ज्योतिष्टोमस्य नैकत्वे यथाशक्तिन्यायविषयता; उत्पत्त्यादिवाक्येषु समानाभिधानश्रुत्या भावनायामन्वितस्य तस्यान्तरङ्गत्वेनाशक्तौ दक्षिणापरिमाणाद्यङ्गान्तरबाधेनास्यैवानुग्राह्यत्वात् । किञ्च यत् कृतिसाध्यत्वेनानुष्ठेयतया प्रसक्तं तत्रैव यथाशक्त्युपबन्धो न त्वननुष्ठेये कालादौ । अतश्च तद्वदेवास्यापि न तन्न्यायविषयतेति न प्रकृते यागे द्वित्वबहुत्वे । नच यजमानशब्दः पत्नीपरः; पुंस्येव प्रचुरप्रयोगेण शक्त्यवगमेन लक्षणायां प्रमाणाभावात् । यजमानेभ्य इति पुंल्लिङ्गस्य प्रास्मा इत्यस्य मेष्यामिव निषिद्धत्वेनागतिकव्यत्ययानुशासनाङ्गीकारानुपपत्तेश्च । अतश्च वाक्येन प्रकरणबाधाद्यत्र "एतेन राजपुरोहितौ सायुज्यकामौ यजेयाताम्, एको द्वौ बहवो वा यजेरन्नि"त्याहत्यैव कुलायाहीनादिषु द्वित्वबहुत्वविधानं तत्रैवास्योत्कर्षः । नचात्र तत्क्रतूपस्थापकाभावः; प्रतिपत्संबन्धेनैव सामान्यतः क्रतुसंबन्धे ऽवगते निमित्तबलेन तद्विशेषोपस्थितौ बाधकाभावात् ॥ ३ ॥ ४३ ॥ ॥ इति नवमं प्रतिपदुत्कर्षाधिकरणम् ॥ <ब्२> <ब्१> (१० अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।१०) जाघनी चैकदेशत्वात्

nacekārasyenādeśāvayavatvāt kathaṃ khapratyayāvayavatvamiti vācyam; āyanādiṣūpadeśivadvacanaṃ svarasiddhyarthamiti smṛtyā pratyayasvarasiddhyartharṃ inādeśasyāpi pratyayopadeśakālatvarūpopadeśivadbhāvasya vihitatvāt / ato nāyaṃ nañsamāsa iti cet, tathāpi prakaraṇānurodhādahīnaśabdasya jyotiṣṭome bahudinakatvasādṛśyena gauṇatayopapattiḥ / vastutastu ahaḥ sādhyakratusamūhatvasya śakyatāvacchedakasya jyotiṣṭome 'pyabhyāsasamūhātmakasya sattvādahīnaśabdasya mukhyavṛttyaivānuvādatvopapattiriti prāpte -------- āstāṃ tāvadahīnapadaṃ, evakāra eva tāvat tritvātiriktasaṅkhyāyāḥ sādhanatvābhāvamanuvadan dvādaśatvena na vikalpaṃ sahate / kiñcaivaṃ prakaraṇādeva tritvadvādaśatvayorjyotiṣṭomasaṃbandhopapatteḥ sāhnāhīnaśabdayordvayorapi vaiyarthyaprasaṅgaḥ / asminmate tu ekena ahnā samāpyamānatvena svalpakarmaṇaḥ svalpaiva saṅkhyociteti aucityena stutiparatayā sāhnaśabdasya na vaiyarthyam / kiñca dvayoḥ saṅkhyayorekārthatvena vidhau śabdabhedo na yujyate / ato 'hīnapadaṃ sāhnādarthāntaraparamityapyavivādam / yuktañcaitat ------ 'tasya samūha' ityanuvṛttisahitayā 'ahnaḥ khaḥ kratā'viti smṛtyā vaidikaprayogācca ahaḥsamūhasādhyakratuviśeṣatvasyaiva satrādivyāvṛttasya yajaticodanācoditasutyāsamudāyātmakatvasyaiva yogarūḍhyāhīnapadaśakyatāvacchedakatvapratīterna dvādaśatvasya jyotiṣṭome niveśasaṃbhavaḥ / ataścāhīnasaṃbandhyupasaduddeśena dvādaśatvavidhiḥ / ṣaṣṭhīsthale ca parasparasaṃbandhasya prācīnamate vyutpannatvānna viśiṣṭoddeśe vākyabhedaḥ / vastutastu ------- ahīnoddeśenātideśaprāpteḥ pūrvapravṛttyā dvādaśopasattvamevānena vākyena dvādaśatvaprāptiphalakaṃ, tāṃ caturbhiritivadvidhīyate / dvādaśāhaprakaraṇasthavākyāntaraṃ tu śākhāntarīyatayā vā satramātraparatayā na virudhyata iti bhāṣyakārābhiprāyaḥ / vastutastu dvādaśāhaprakaraṇasthavākyasya satrāhīnobhayasādhāraṇatvādevāhīne 'pi dvādaśatvaprāptyupapatterekavākyatālābhāya prakaraṇapāṭhārthavattvāya caucityena tritvavidherevāyamarthavādaḥ / mahataḥ karmaṇo mahatī saṅkhyocitā na tu prakṛta iti ca stutiḥ / ato vākyena prakaraṇaṃ bādhitvā dvādaśatvasyāhīnasaṃbandhāvagaterna tena jyotiṣṭome dvādaśatvam / mūle tu ṣaṣṭhyā bhāktaśrutitvamādāya śrutiprakaraṇavirodhopanyāsa iti draṣṭavyam // 3 // 42 // ityaṣṭamamahīnādhikaraṇam // <B2> <B1> (9 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.9) dvitvabahutva // jyotiṣṭoma eva "upāsmai gāyatā nara" iti nityāṃ pratipadaṃ vidhāya, "yuvaṃ hi sthaḥ svarpatī iti dvayoryajamānayoḥ pratipadaṃ kuryāt, ete asṛgramindava iti bahubhyo yajamānebhya," iti śrutam / tatrādyavākye dvayoryajamānayoriti yadi saptamī, tadā sā nimittatvaparā / yadyapi ca pṛthak vibhaktiśravaṇaṃ, tathāpi havirārttyadhikaraṇanyāyena pākṣikatvābhāvena pratyekaṃ nimittatvāparyavasānāt pradhānabhūtanimittatvānurodhena militayoreva dvitvāvacchinnayajamānatvāvacchinnayornimittatvaṃ pratipādyate / yadi tu ṣaṣṭhī, tadādhikāritvākhyasaṃbandhānuvādikā satī svavaiyarthyaparihārārthaṃ padadvaye 'pi lakṣaṇāmaṅgīkṛtya lāghavāddvitvayajamānatvayorekaṃ vyāsajyavṛttinimittatvaṃ pratipādayati; viśeṣaṇaviśeṣyabhāve vinigamanāvirahāt / evaṃ bahubhyo yajamānebhya iti tādarthyacaturthyā api adhikāritvasaṃbandhānuvādikāyā uktavidhe nimittatve lakṣaṇā / ataśca nānyatarāvivakṣāprasaṅgaḥ / nimitte ca pratipaduddeśena mantravidhāne 'pi vijātīyatvānnānekoddeśyatā / prakaraṇādvā pratipatsaṃbandhalābha iti pakṣadvaye 'pyavivādam / tadihemau mantrau jyotiṣṭoma eva niviśete uta dvibahuyajamānake kulāyāhīnādāviti cintāyām prakaraṇāvirodhāt prakṛta eva niveśaḥ / naca tatra nimittābhāvaḥ; ākhyātena 'vasante vasante jyotiṣā yajete' tyādinā upādeyakartṛviśeṣaṇatvenoktasya vivakṣāyāmapi nityatvena jyotiṣṭome yathāśaktyupabandhasya vakṣyamāṇatvād yadyeko na śaknuyāt tadā dvibahuyajamānakatvaprāpteḥ pratipadvidhānasaṃbhavāt / athavā yajamānaśabdasya yāgakartṛmātravacanasya patnyāmapi saṃbhavādādyavākye tāvat strīliṅgatve bādhakābhāvāt patnīdvitve sa mantraḥ / dvitīyavākye 'pi pāśādhikaraṇanyāyena liṅgānurodhena prakaraṇabādhānupapattervyatyayānuśāsanena puṃliṅgasya strītvaparatvāvagateḥ patnībahutve dvitīyo mantraḥ / nityā tu pratipat patnyekatve iti prāpte --------- nityatve 'pi jyotiṣṭomasya naikatve yathāśaktinyāyaviṣayatā; utpattyādivākyeṣu samānābhidhānaśrutyā bhāvanāyāmanvitasya tasyāntaraṅgatvenāśaktau dakṣiṇāparimāṇādyaṅgāntarabādhenāsyaivānugrāhyatvāt / kiñca yat kṛtisādhyatvenānuṣṭheyatayā prasaktaṃ tatraiva yathāśaktyupabandho na tvananuṣṭheye kālādau / ataśca tadvadevāsyāpi na tannyāyaviṣayateti na prakṛte yāge dvitvabahutve / naca yajamānaśabdaḥ patnīparaḥ; puṃsyeva pracuraprayogeṇa śaktyavagamena lakṣaṇāyāṃ pramāṇābhāvāt / yajamānebhya iti puṃlliṅgasya prāsmā ityasya meṣyāmiva niṣiddhatvenāgatikavyatyayānuśāsanāṅgīkārānupapatteśca / ataśca vākyena prakaraṇabādhādyatra "etena rājapurohitau sāyujyakāmau yajeyātām, eko dvau bahavo vā yajeranni"tyāhatyaiva kulāyāhīnādiṣu dvitvabahutvavidhānaṃ tatraivāsyotkarṣaḥ / nacātra tatkratūpasthāpakābhāvaḥ; pratipatsaṃbandhenaiva sāmānyataḥ kratusaṃbandhe 'vagate nimittabalena tadviśeṣopasthitau bādhakābhāvāt // 3 // 43 // // iti navamaṃ pratipadutkarṣādhikaraṇam // <B2> <B1> (10 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.10) jāghanī caikadeśatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.21

चोदना वापूर्वत्वात्

codanā vāpūrvatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.22

एकदेश इति चेत्

ekadeśa iti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.23

न प्रकृतेर् अशास्त्रनिष्पत्तेः

na prakṛter aśāstraniṣpatteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.24

दर्शपूर्णमासयोः पत्नीसंयाजावान्तरप्रकरणे, "जाघन्या पत्नीः संयाजयन्ती"ति श्रुतम् । तत्र किमनेन वाक्येनाग्नीषोमीयपश्वनुनिष्पन्नजाघन्युद्देशेन पत्नीसंयाजा विधीयन्ते । ततश्चैतस्य विधानस्य प्रकरणादुत्कर्षः, उत पत्नीसंयाजोद्देशेन जाघनीत्वेन द्रव्यं विधीयत इति चिन्तायाम् --------- जाघनीशब्दस्योत्तरार्धादिशब्दवदेकदेशद्रव्यवाचित्वेन जाघन्याः परप्रयुक्तत्वावगमात् प्रयोजनवत्त्वावगमेन प्रयाजशेषवदुद्देश्यत्वावगतेस्तृतीयाया द्वितीयार्थलक्षणामप्यङ्गीकृत्य पत्नीसंयाजा एव तदुद्देशेन विधीयन्ते । एवञ्च द्वितीयविधिप्रकाराङ्गीकरणाल्लाघवम्; इतरथा तृतीयविधप्रकारापत्तेः । एवञ्च वाक्येन प्रकरणबाधात् पत्नीसंयाजानां पश्वङ्गत्वमात्रप्रतीतावपि "आज्येन पत्नीः संयाजयन्ती"ति वचनस्य निर्विषयत्वापत्तेः प्रकरणबाधायोगात्तेनारादुपकारकतया दर्शपूर्णमासाङ्गत्वावगमे ऽप्यनेन वचनेन सन्निपत्योपकारकतया अग्नीषोमीयपशुयागाङ्गतया विधिर्नानुपपन्नः । न च जाघन्याः परप्रयुक्तपश्वनुनिष्पन्नत्वस्य लोके ऽपि संभवादव्यभिचारिक्रतुसंबन्धाभावेन कथं यागीयत्वोपस्थितिः? अग्नीषोमीयप्रकरणे श्रुतेन जाघन्या पत्नीः संयाजयन्तीति वाक्यान्तरेण प्रकृतापूर्वसाधनीभूतजाघन्युद्देशेन पत्नीसंयाजविधायकेन यागसंबन्धोपस्थितौ अंशुं गृह्णातीतिवदनारभ्याघीते ऽप्यस्मिन् क्रतुसंबन्धावगमोपपत्तेः । यत्तु कैश्चिदतिदेशादेव पत्नीसंयाजानां पशुयागसंबन्धावगमात् प्राकरणिकं वाक्यं तद्धर्मककर्मान्तरविधायकं पूर्वपक्ष इत्युक्तम् । तदतिदेशेन पत्नीसंयाजानामारादुपकारकविधया पशुयागसंबन्धावगमे ऽपि तात्पर्यग्राहकाभावे अनारभ्याधीते वाक्ये जाघन्यास्तदीयत्वोपस्थितौ प्रमाणाभावादतिदेशेन सन्निधाने प्रकरणान्तरासंभवेन कर्मान्तरत्वानुपपत्तेश्चोपेक्षितम् । तस्माद्वाक्येन प्रकरणं बाधित्वेदं विधानं अग्नीषोमीय उत्कृष्यत इति प्राप्ते --------- जाघनीशब्दस्य पश्ववयववाचित्वे ऽपि उत्तरार्द्धादिशब्दवत् ससंबन्धिकत्वाभावात् लोकसिद्धहट्टस्थजाघन्या एवाज्यवत् पत्नीसंयाजोद्देशेन विधिसंभवे तृतीयाया लक्षणाङ्गीकरणे प्रमाणाभावः । अतिदेशात् प्राप्तानां पत्नीसंयाजानामारादुपकारकत्वबाधेन पशुप्रकरणस्थवाक्येन सन्निपत्योपकारकत्वलाभे दर्शपूर्णमासप्रकरणस्थवाक्यवैयर्थ्यापत्तिश्च । अतः पत्नीसंयाजोद्देशेनैव जाघनीविधिः । न च ------- प्राप्तकर्मानुवादेन पत्नीनामपि विधाने देवतात्वेन प्राप्त्युद्भावने ऽपि च विशिष्टोद्देशेन वाक्यभेदापत्तिरिति -------- वाच्यम्; अवान्तरप्रकरणादेव कर्मविशेषोद्देशसंभवेनावाक्यभेदात् । अतो नास्य प्रकरणादुत्कर्षः । अग्नीषोमीयप्रकरणस्थवाक्यं तु विकल्पेन प्राप्तायानियमार्थमिति वक्ष्यते । न चैवं तत्र हटट्स्थजाघन्या एव नियमसंभवेन पश्वनुनिष्पन्नाया ग्रहणे प्रमाणाभावः । प्रतिपत्त्यन्तराभावेनोपस्थितायास्तस्यास्त्यागे प्रमाणाभावादिति तत्रैव वक्ष्यमाणत्वात् ॥ ३ ॥ ४४ ॥ ॥ इति दशमं जाघन्यधिकरणम् ॥ <ब्२> <ब्१> (११ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।११) सन्तर्दनं प्रकृतौ क्रयणवदनर्थलोपात् स्यात्

darśapūrṇamāsayoḥ patnīsaṃyājāvāntaraprakaraṇe, "jāghanyā patnīḥ saṃyājayantī"ti śrutam / tatra kimanena vākyenāgnīṣomīyapaśvanuniṣpannajāghanyuddeśena patnīsaṃyājā vidhīyante / tataścaitasya vidhānasya prakaraṇādutkarṣaḥ, uta patnīsaṃyājoddeśena jāghanītvena dravyaṃ vidhīyata iti cintāyām --------- jāghanīśabdasyottarārdhādiśabdavadekadeśadravyavācitvena jāghanyāḥ paraprayuktatvāvagamāt prayojanavattvāvagamena prayājaśeṣavaduddeśyatvāvagatestṛtīyāyā dvitīyārthalakṣaṇāmapyaṅgīkṛtya patnīsaṃyājā eva taduddeśena vidhīyante / evañca dvitīyavidhiprakārāṅgīkaraṇāllāghavam; itarathā tṛtīyavidhaprakārāpatteḥ / evañca vākyena prakaraṇabādhāt patnīsaṃyājānāṃ paśvaṅgatvamātrapratītāvapi "ājyena patnīḥ saṃyājayantī"ti vacanasya nirviṣayatvāpatteḥ prakaraṇabādhāyogāttenārādupakārakatayā darśapūrṇamāsāṅgatvāvagame 'pyanena vacanena sannipatyopakārakatayā agnīṣomīyapaśuyāgāṅgatayā vidhirnānupapannaḥ / na ca jāghanyāḥ paraprayuktapaśvanuniṣpannatvasya loke 'pi saṃbhavādavyabhicārikratusaṃbandhābhāvena kathaṃ yāgīyatvopasthitiḥ? agnīṣomīyaprakaraṇe śrutena jāghanyā patnīḥ saṃyājayantīti vākyāntareṇa prakṛtāpūrvasādhanībhūtajāghanyuddeśena patnīsaṃyājavidhāyakena yāgasaṃbandhopasthitau aṃśuṃ gṛhṇātītivadanārabhyāghīte 'pyasmin kratusaṃbandhāvagamopapatteḥ / yattu kaiścidatideśādeva patnīsaṃyājānāṃ paśuyāgasaṃbandhāvagamāt prākaraṇikaṃ vākyaṃ taddharmakakarmāntaravidhāyakaṃ pūrvapakṣa ityuktam / tadatideśena patnīsaṃyājānāmārādupakārakavidhayā paśuyāgasaṃbandhāvagame 'pi tātparyagrāhakābhāve anārabhyādhīte vākye jāghanyāstadīyatvopasthitau pramāṇābhāvādatideśena sannidhāne prakaraṇāntarāsaṃbhavena karmāntaratvānupapatteścopekṣitam / tasmādvākyena prakaraṇaṃ bādhitvedaṃ vidhānaṃ agnīṣomīya utkṛṣyata iti prāpte --------- jāghanīśabdasya paśvavayavavācitve 'pi uttarārddhādiśabdavat sasaṃbandhikatvābhāvāt lokasiddhahaṭṭasthajāghanyā evājyavat patnīsaṃyājoddeśena vidhisaṃbhave tṛtīyāyā lakṣaṇāṅgīkaraṇe pramāṇābhāvaḥ / atideśāt prāptānāṃ patnīsaṃyājānāmārādupakārakatvabādhena paśuprakaraṇasthavākyena sannipatyopakārakatvalābhe darśapūrṇamāsaprakaraṇasthavākyavaiyarthyāpattiśca / ataḥ patnīsaṃyājoddeśenaiva jāghanīvidhiḥ / na ca ------- prāptakarmānuvādena patnīnāmapi vidhāne devatātvena prāptyudbhāvane 'pi ca viśiṣṭoddeśena vākyabhedāpattiriti -------- vācyam; avāntaraprakaraṇādeva karmaviśeṣoddeśasaṃbhavenāvākyabhedāt / ato nāsya prakaraṇādutkarṣaḥ / agnīṣomīyaprakaraṇasthavākyaṃ tu vikalpena prāptāyāniyamārthamiti vakṣyate / na caivaṃ tatra haṭaṭsthajāghanyā eva niyamasaṃbhavena paśvanuniṣpannāyā grahaṇe pramāṇābhāvaḥ / pratipattyantarābhāvenopasthitāyāstasyāstyāge pramāṇābhāvāditi tatraiva vakṣyamāṇatvāt // 3 // 44 // // iti daśamaṃ jāghanyadhikaraṇam // <B2> <B1> (11 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.11) santardanaṃ prakṛtau krayaṇavadanarthalopāt syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.25

उत्कर्षो वा ग्रहणाद् विशेषस्य

utkarṣo vā grahaṇād viśeṣasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.26

कर्तृतो वा विशेषस्य तन्निमित्तत्वात्

kartṛto vā viśeṣasya tannimittatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.27

क्रतुतो वार्थवादान् उपपत्तेः स्यात्

kratuto vārthavādān upapatteḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.28

संस्थाश् च कर्तृवद् धारणार्थाविशेषात्

saṃsthāś ca kartṛvad dhāraṇārthāviśeṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.29

उक्थ्यादिषु वार्थस्य विद्यमानत्वात्

ukthyādiṣu vārthasya vidyamānatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.30

अविशेषात् स्तुतिर् व्यर्थेति चेत्

aviśeṣāt stutir vyartheti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.31

स्याद् अनित्यत्वात्

syād anityatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.32

ज्योतिष्टोमे अभिषवणफलके प्रकृत्य "न सन्तृणत्ती" त्यनेनासन्तर्दनं विधाया "थो खलु दीर्घसोमे सन्तृद्ये धृत्यै" इत्यनेन सन्तर्दनं विहितम् । सन्तर्दनं नाम द्वयोः फलकयोः संश्लेषप्रदेशे तनूकरणेन एकोपर्यपरस्य संश्लेषः । तदिदं सन्तर्दनं किं प्रकरण एव निविशते उताग्निष्टोमान्यमात्रे उत्कृष्यत इति चिन्तायाम् ---------- प्रकरणानुग्रहादनुत्कर्षः । न च वाक्यविरोधः; ज्योतिष्टोमस्यापि इष्ट्याद्यपेक्षया दीर्घत्वात् सोमद्रव्यकत्वाच्च दीर्घसोमत्वोपपत्तेः । अतश्च तत्रैव व्रीहियवादिवत्सन्तर्दनासन्तर्दनयोर्विकल्पः । यस्त्वत्र सूत्रे क्रयवदिति क्रयदृष्टान्तो विकल्पे दत्तः स द्वादशे दशमिः क्रीणातीति वचनेन समुच्चयस्य वक्ष्यमाणत्वाद्वचनाभावं कृत्वा बोध्यः । अस्तु वा इष्ट्यादेरिहानुपादानात् तदपेक्षया दीर्घत्वस्य च नित्यत्वेन दीर्घसोमपदवैयर्थ्यापत्तेरष्टदोषदुष्टविकल्पस्य चान्याय्यत्वाद्दीर्घस्य यजमानस्य सोमो दीर्घसोम इत्येवं षष्ठीतत्पुरुषमपि प्रकरणानुरोधेनाङ्गीकृत्य यजमानदैर्ध्ये निमित्ते सन्तर्दनविधानम् । यदि तु निषादस्थपत्यधिकरणन्यायेन कर्मधारयस्यैव न्याय्यत्वात् यजमानदैर्ध्येण च फलकविदारणाप्रसक्तेस्तद्द्वारकत्वेन सन्तर्दनस्तुतेरसंभवेन "धृत्या" इत्यर्थवादानुपपत्तेर्दीर्घश्चासौ सोमश्चेति कर्मधारय एवाङ्गीक्रियते तथापि ज्योतिष्टोम एव उक्थ्यादिसंस्थान्तरयुक्ते प्रदानविवृद्ध्या प्रदेयसोमविवृद्धेरावश्यकत्वात् दीर्घसोमत्वोपपत्तेर्वाक्यप्रकरणयोरविरोधान्निवेशः । न च प्रदानविवृद्धेस्तोयादिना संपादनम्; सोमद्रव्यकस्य यागस्य विना वचनं द्रव्यान्तरसंसृष्टेन सोमेन करणायोगात् । न च त्रिपर्वदशमुष्टित्वरूपसोमपरिमाणबाधः; स्थूलदीर्घपर्वसोमग्रहणेन तद्बाधाभावात् । अत एव सोमपदेन यागलक्षणाभावात् सोमदीर्घपर्वत्वमेव सन्तर्दने निमित्तमित्यपि शक्यं वक्तुम् । वस्तुतस्तु --------- त्रिपर्वदशमुष्टिपरिमितसोमग्रहणोत्तर "मवशिष्टानंशूनुपसमूहती" त्युपसमूहनविधानात्तत्र चार्थवादे "यद्वै तावानेव सोमः स्याद्यावन्तं मिमीते यजमानस्यैव स्यान्नापि सदस्यानां प्रजाभ्यस्त्वेत्यवशिष्टानंशूनुपसमूहती"ति पूर्वोक्तमाननिन्दयोत्तरादोहनवद्यावदपेक्षितपरत्वप्रतीतेः कपिञ्जलाधिकरणन्यायस्याप्यप्रवृत्त्या परिमाणाभावात् प्रदेयविवृद्धिः सुलभैव । न च ------- एवमपि अग्निष्टोमसंस्थाया अङ्गत्वादन्यासां काम्यानां तिसृणां संस्थानाञ्च विकृतित्वेन स्वतः प्रकरणाभावात् ज्योतिष्टोमे च प्रदानवृद्ध्यभावेन प्रदेयवृद्ध्यभावात् कथं वाक्यप्रकरणयोरविरोध इति; वाच्यम् ------- काम्यसंस्थासु ग्रहणविवृद्ध्या आश्रयभूतज्योतिष्टोमाभ्यासे विवृद्धेरावश्यकत्वात्, संस्थानां चतुर्णामपि स्वतःप्रकरणाभावे ऽपि च ज्योतिष्टोमस्य सर्वत्रानुस्यूतत्वात् काम्यसंस्थाकज्योतिष्टोमप्रयोगे सन्तर्दनविधानेन प्रकरणानुग्रहोपपत्तेः । अत एवाग्निष्टोमसंस्थाकज्योतिष्टोमप्रयोगे ऽसन्तर्दनं प्रदानविवृद्ध्यभावादिति न विकल्पो ऽपि । अत एव च दीर्घत्वस्यानुयोगिनः काम्यसंस्थाकज्योतिष्टोमस्य प्रतियोगिनश्च नित्यसंस्थाकज्योतिष्टोमस्य प्रकरणादेव लाभादतिलाघवम् । न च -------- एवमितरसंस्थाकज्योतिष्टोमस्यापि प्रकरणे अङ्गीक्रियमाणे "एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टो मो य एतेनानिष्ट्वा अथान्येन यजते गर्त्तपत्यमेव तद्भवतीत्यत्रापि एतच्छब्देनेतरसंस्थाकस्य ज्योतिष्टोमस्य ग्रहणापत्तेरग्निष्टोमसंस्थाकस्यैव प्रकरणात् ग्रहणं वक्ष्यमाणं विरुध्येतेतिवाच्यम्; ज्योतिष्टोमत्वावच्छेदेनैव फलवत्त्वेन प्रकरणाङ्गीकारात्, अग्निष्टोमसंस्थाया अङ्गत्वेनेतराङ्गवत्प्रकरणावच्छेदकत्वानुपपत्तेश्च । एतच्छब्देन तु ज्योतिष्टोमत्वावच्छिन्नस्योक्तावपि अन्यशब्देन तद्विकृतिमात्रवाचकेन संस्थानामप्युक्तत्वात् तासामपि ज्योतिष्टोमोत्तरकालविधिप्रतीतेरर्थादग्निष्टोमसंस्थाकस्यैव प्रथमं करणोपपत्तेः । अतो वाक्यप्रकरणयोरविरोधात् प्रकरण एव सन्तर्दनस्य निवेश इति प्राप्ते -------- भाष्यकारेण तावदिष्टापत्त्यैव सिद्धान्तितम् । पूर्वपक्षश्चाद्यप्रकारद्वयेनैव कृतः, वार्तिककारेण तु विकृतिमात्रे विवृद्धसोमके निवेश इत्युक्तम् । तस्यायमाशयः -------- दीर्घत्वं तावत् ग्रहणविवृद्धिप्रयुक्तसोमविवृद्धिकृतमिति भवतो ऽप्यविवादम् । विवृद्धग्रहणानि च संस्थाङ्गानि वचनान्न तु ज्योतिष्टोमाङ्गानि । अतश्च दीर्घसोमत्वस्य ज्योतिष्टोमसंबन्धाभावाद्विकृतिमात्रपरत्वमिति । न चोक्तग्रहणानां ज्योतिष्टोमाङ्गत्वाभावे ऽपि संस्थाद्वारा तत्संबन्धसत्त्वात्तस्य दीर्घसोमत्वोपपत्तिः; सर्वतोमुखादौ पूर्वादिदिक्षु अग्निष्टोमादिनानासंस्थाके दिगन्तरे दीर्घसोमत्वस्य सत्त्वादग्निष्टोमसंस्थाके ऽपि सन्तर्दनापत्तेर्यदङ्गग्रहणविवृद्धिप्रयुक्तविवृद्धप्रदेयकत्वं यत्प्रयुक्तविवृद्धप्रदेयकत्वमेव वा यत्र तत्र तदपूर्वसाधनीभूतफलकसंस्कारकतया सन्तर्दनविध्यवगमादुक्तविवृद्धेश्च संस्थाप्रयुक्तत्वेन ज्योतिष्टोमप्रयुक्तत्वाभावात्तदङ्गत्वेन सन्तर्दनविध्यनुपपत्तेर्वाक्येन प्रकरणं बाधित्वोक्तविधसर्वविकृतावेव निवेशः, नतु संस्थास्वेव; तासां विकृतित्वेन प्रकरणाभावादिति । अतएव सन्तृद्यादिति धातोः सकर्मकत्वादनुषक्तद्वितीयान्तपदेन फलकस्यैव संस्कार्यत्वावगमाद्दीर्घसोमस्योद्देश्यत्वतद्विशेषणत्वयोरसंभवेन निमित्तत्वमेव । अत एव नायं बहुव्रीहिर्न वा सोमपदेन यागलक्षणया स्वराक्रान्तो ऽपि तत्पुरुषः, अपि तु तेन लतामेवोक्त्वा तत्पुरुषः; समासत्वाच्च न निमित्ते ऽपि विशिष्टोद्देशे वाक्यभेदः ॥ ३ ॥ ४५ ॥ ॥ इत्येकादशं सन्तर्दनाधिकरणम् ॥ <ब्२> <ब्१> (१२ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।१२) सङ्ख्यायुक्तं क्रतोः प्रकरणात् स्यात्

jyotiṣṭome abhiṣavaṇaphalake prakṛtya "na santṛṇattī" tyanenāsantardanaṃ vidhāyā "tho khalu dīrghasome santṛdye dhṛtyai" ityanena santardanaṃ vihitam / santardanaṃ nāma dvayoḥ phalakayoḥ saṃśleṣapradeśe tanūkaraṇena ekoparyaparasya saṃśleṣaḥ / tadidaṃ santardanaṃ kiṃ prakaraṇa eva niviśate utāgniṣṭomānyamātre utkṛṣyata iti cintāyām ---------- prakaraṇānugrahādanutkarṣaḥ / na ca vākyavirodhaḥ; jyotiṣṭomasyāpi iṣṭyādyapekṣayā dīrghatvāt somadravyakatvācca dīrghasomatvopapatteḥ / ataśca tatraiva vrīhiyavādivatsantardanāsantardanayorvikalpaḥ / yastvatra sūtre krayavaditi krayadṛṣṭānto vikalpe dattaḥ sa dvādaśe daśamiḥ krīṇātīti vacanena samuccayasya vakṣyamāṇatvādvacanābhāvaṃ kṛtvā bodhyaḥ / astu vā iṣṭyāderihānupādānāt tadapekṣayā dīrghatvasya ca nityatvena dīrghasomapadavaiyarthyāpatteraṣṭadoṣaduṣṭavikalpasya cānyāyyatvāddīrghasya yajamānasya somo dīrghasoma ityevaṃ ṣaṣṭhītatpuruṣamapi prakaraṇānurodhenāṅgīkṛtya yajamānadairdhye nimitte santardanavidhānam / yadi tu niṣādasthapatyadhikaraṇanyāyena karmadhārayasyaiva nyāyyatvāt yajamānadairdhyeṇa ca phalakavidāraṇāprasaktestaddvārakatvena santardanastuterasaṃbhavena "dhṛtyā" ityarthavādānupapatterdīrghaścāsau somaśceti karmadhāraya evāṅgīkriyate tathāpi jyotiṣṭoma eva ukthyādisaṃsthāntarayukte pradānavivṛddhyā pradeyasomavivṛddherāvaśyakatvāt dīrghasomatvopapattervākyaprakaraṇayoravirodhānniveśaḥ / na ca pradānavivṛddhestoyādinā saṃpādanam; somadravyakasya yāgasya vinā vacanaṃ dravyāntarasaṃsṛṣṭena somena karaṇāyogāt / na ca triparvadaśamuṣṭitvarūpasomaparimāṇabādhaḥ; sthūladīrghaparvasomagrahaṇena tadbādhābhāvāt / ata eva somapadena yāgalakṣaṇābhāvāt somadīrghaparvatvameva santardane nimittamityapi śakyaṃ vaktum / vastutastu --------- triparvadaśamuṣṭiparimitasomagrahaṇottara "mavaśiṣṭānaṃśūnupasamūhatī" tyupasamūhanavidhānāttatra cārthavāde "yadvai tāvāneva somaḥ syādyāvantaṃ mimīte yajamānasyaiva syānnāpi sadasyānāṃ prajābhyastvetyavaśiṣṭānaṃśūnupasamūhatī"ti pūrvoktamānanindayottarādohanavadyāvadapekṣitaparatvapratīteḥ kapiñjalādhikaraṇanyāyasyāpyapravṛttyā parimāṇābhāvāt pradeyavivṛddhiḥ sulabhaiva / na ca ------- evamapi agniṣṭomasaṃsthāyā aṅgatvādanyāsāṃ kāmyānāṃ tisṛṇāṃ saṃsthānāñca vikṛtitvena svataḥ prakaraṇābhāvāt jyotiṣṭome ca pradānavṛddhyabhāvena pradeyavṛddhyabhāvāt kathaṃ vākyaprakaraṇayoravirodha iti; vācyam ------- kāmyasaṃsthāsu grahaṇavivṛddhyā āśrayabhūtajyotiṣṭomābhyāse vivṛddherāvaśyakatvāt, saṃsthānāṃ caturṇāmapi svataḥprakaraṇābhāve 'pi ca jyotiṣṭomasya sarvatrānusyūtatvāt kāmyasaṃsthākajyotiṣṭomaprayoge santardanavidhānena prakaraṇānugrahopapatteḥ / ata evāgniṣṭomasaṃsthākajyotiṣṭomaprayoge 'santardanaṃ pradānavivṛddhyabhāvāditi na vikalpo 'pi / ata eva ca dīrghatvasyānuyoginaḥ kāmyasaṃsthākajyotiṣṭomasya pratiyoginaśca nityasaṃsthākajyotiṣṭomasya prakaraṇādeva lābhādatilāghavam / na ca -------- evamitarasaṃsthākajyotiṣṭomasyāpi prakaraṇe aṅgīkriyamāṇe "eṣa vāva prathamo yajño yajñānāṃ yajjyotiṣṭo mo ya etenāniṣṭvā athānyena yajate garttapatyameva tadbhavatītyatrāpi etacchabdenetarasaṃsthākasya jyotiṣṭomasya grahaṇāpatteragniṣṭomasaṃsthākasyaiva prakaraṇāt grahaṇaṃ vakṣyamāṇaṃ virudhyetetivācyam; jyotiṣṭomatvāvacchedenaiva phalavattvena prakaraṇāṅgīkārāt, agniṣṭomasaṃsthāyā aṅgatvenetarāṅgavatprakaraṇāvacchedakatvānupapatteśca / etacchabdena tu jyotiṣṭomatvāvacchinnasyoktāvapi anyaśabdena tadvikṛtimātravācakena saṃsthānāmapyuktatvāt tāsāmapi jyotiṣṭomottarakālavidhipratīterarthādagniṣṭomasaṃsthākasyaiva prathamaṃ karaṇopapatteḥ / ato vākyaprakaraṇayoravirodhāt prakaraṇa eva santardanasya niveśa iti prāpte -------- bhāṣyakāreṇa tāvadiṣṭāpattyaiva siddhāntitam / pūrvapakṣaścādyaprakāradvayenaiva kṛtaḥ, vārtikakāreṇa tu vikṛtimātre vivṛddhasomake niveśa ityuktam / tasyāyamāśayaḥ -------- dīrghatvaṃ tāvat grahaṇavivṛddhiprayuktasomavivṛddhikṛtamiti bhavato 'pyavivādam / vivṛddhagrahaṇāni ca saṃsthāṅgāni vacanānna tu jyotiṣṭomāṅgāni / ataśca dīrghasomatvasya jyotiṣṭomasaṃbandhābhāvādvikṛtimātraparatvamiti / na coktagrahaṇānāṃ jyotiṣṭomāṅgatvābhāve 'pi saṃsthādvārā tatsaṃbandhasattvāttasya dīrghasomatvopapattiḥ; sarvatomukhādau pūrvādidikṣu agniṣṭomādinānāsaṃsthāke digantare dīrghasomatvasya sattvādagniṣṭomasaṃsthāke 'pi santardanāpatteryadaṅgagrahaṇavivṛddhiprayuktavivṛddhapradeyakatvaṃ yatprayuktavivṛddhapradeyakatvameva vā yatra tatra tadapūrvasādhanībhūtaphalakasaṃskārakatayā santardanavidhyavagamāduktavivṛddheśca saṃsthāprayuktatvena jyotiṣṭomaprayuktatvābhāvāttadaṅgatvena santardanavidhyanupapattervākyena prakaraṇaṃ bādhitvoktavidhasarvavikṛtāveva niveśaḥ, natu saṃsthāsveva; tāsāṃ vikṛtitvena prakaraṇābhāvāditi / ataeva santṛdyāditi dhātoḥ sakarmakatvādanuṣaktadvitīyāntapadena phalakasyaiva saṃskāryatvāvagamāddīrghasomasyoddeśyatvatadviśeṣaṇatvayorasaṃbhavena nimittatvameva / ata eva nāyaṃ bahuvrīhirna vā somapadena yāgalakṣaṇayā svarākrānto 'pi tatpuruṣaḥ, api tu tena latāmevoktvā tatpuruṣaḥ; samāsatvācca na nimitte 'pi viśiṣṭoddeśe vākyabhedaḥ // 3 // 45 // // ityekādaśaṃ santardanādhikaraṇam // <B2> <B1> (12 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.12) saṅkhyāyuktaṃ kratoḥ prakaraṇāt syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.33

नैमित्तिकं वा कर्तृसंयोगाल् लिङ्गस्य तन्निमित्तत्वात्

naimittikaṃ vā kartṛsaṃyogāl liṅgasya tannimittatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.34

न च उपसदङ्गत्वमेव किं न स्यादिति -------- वाच्यम्; उपसत्पदस्य पुनस्तात् कालप्रतियोगित्वेन स्वार्थोपस्थापकस्योद्देश्यसमर्पकत्वाभावात्, उपस्थितत्वात् तद्वाचकपदान्तरकल्पनयोद्देश्यत्वाङ्गीकारे तु उपसदां फलवत्त्वज्ञानार्थं ज्योतिष्टोमोपस्थितेरावश्यकत्वात् लाघवेन तदर्थत्वोपपत्तेः, कौषितकिब्राह्मणे प्रकरण एव प्रवर्ग्याम्नानाच्च । तत्र च न प्रथमयज्ञे प्रवृज्यादिति श्रुतम् । तत्र प्रथमयज्ञपदेन सर्वसंस्थः सर्वावस्थश्च ज्योतिष्टोमो ऽमिधीयते उत तदीयप्रथमप्रयोगमात्रमिति चिन्तायाम् ---------- प्रथमयज्ञशब्दो ज्योतिष्टोमनामा, "एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोम" इति सामानाधिकरण्यात्, तस्य प्रथमं प्रयुज्यमानत्वेन प्रवृत्तिनिमित्तसत्त्वाच्च । यद्यपि च संस्थानामन्यपदेनाभिधानात् तासु ज्योतिष्टोमोत्तरकालत्वविधानात् न सर्वसंस्थाकज्योतिष्टोमस्य प्रथमं प्रयुज्यमानत्वम्; तथापि ज्योतिष्टोमत्वसामानाधिकरण्येन तावत् तदस्तीति प्रवृत्तिनिमित्ताविघातः । अतो वाक्यात् प्रकरणाच्च ज्योतिष्टोमत्वावच्छेदेनैवायं प्रतिषेधः, पर्युदासो वा ज्योतिष्टोमभिन्ने प्रवृणक्तीति; अन्यथा विकल्पप्राप्तेः । यत्त्व "ग्निष्टोमे प्रवृणक्ती"ति वचनं तत्पर्युदस्तप्रतिप्रसवार्थम् । तदपि च "कामं तु यो ऽनूचानः श्रोत्रियः स्यात् तस्य प्रवृज्यादि"त्यनेनोपसंह्रियते । तेनानूचानस्य श्रोत्रियस्याग्निष्टोमसंस्थाकज्योतिष्टोमे नित्यं करणम्, अन्यज्योतिष्टोमे तु नित्यमकरणम् । विकृतिषु नित्यं करणमिति प्राप्ते -------- प्रत्येकशक्त्यैवार्थबोधोपपत्तौ अतिरिक्तशक्तिकल्पनायां प्रमाणाभावात् प्रथमशब्दस्य चाप्रवृत्तप्रवर्तनविषयवाचित्वादाद्यप्रयोगपरत्वावगतेर्यज्ञशब्दस्य च लक्षणया प्रयोगपरत्वं प्रकरणाज्ज्योतिष्टोमरूपयज्ञपरत्वमेव वाङ्गीकृत्य प्रथमयज्ञपदेन ज्योतिष्टोमप्रथमप्रयोगो ऽभिधीयते । स चाग्निष्टोमसंस्थाकस्य ज्योतिष्टोमस्य पाञ्चमिकन्यायेन, "प्रथमं यजमानो ऽतिरात्रेण यजेते"ति वचनादतिरात्रसंस्थाकस्य च । अत उभयत्राप्यनेन वचनेन प्रवर्ग्यस्य प्रतिषेधः पर्युदासो वा, न तु विकृत्यन्तरे; तत्रोपदेशातिदेशाभ्यां तदप्राप्तेः । न च ------- ज्योतिष्टोमे द्वितीयादिप्रयोगापेक्षया प्राथेम्यस्य विवक्षितत्वाद्बिकृतावपि तद्द्वितीयादिप्रयोगापेक्षया प्राथम्यस्य सत्त्वात् कथं न तत्प्राप्तिरिति -------- वाच्यम्; प्राथम्यस्य निरूपकापेक्षायां द्वितीयादिप्रयोगस्य निरूपकत्वाकल्पनात् । "एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञाना"मिति वचनेन ज्योतिष्टोमविकृतिमात्रस्यैव तदवधारणात् । अत एव प्रथमप्रयोगविषयो ऽपि ज्योतिष्टोम एव बोध्यः । तथाच प्रथमयज्ञशब्दो वाक्यशेषाद्वैदिकप्रयोगाच्च निरूढलक्षणया सोमान्तरनिरूपितप्राथम्यवत्प्रयोगविषयज्योतिष्टोममेवाभिधत्ते, अन्यथा स्व -------- स्व ------- द्वितीयादिप्रयोगनिरूपितप्राथम्यवत्प्रयोगविषययज्ञेमात्राभिधाने "आहिताग्नय इष्टप्रथमयज्ञा गृहपतिसप्तदशाः सत्रमासीरन्नि"त्यादौ सत्रे यज्ञमात्रोत्तरकालताऽपत्तेः । अत उक्तद्विविधज्योतिष्टोमप्रथमप्रयोगे एव प्रवर्ग्यप्रतिषेधः । वस्तुतस्तु --------- नायं प्रतिषेधस्तथात्वे "न तौ पशौ करोती" तिवदतिरात्रप्रथमाहारे ऽपि विकल्पापत्तेः । न च --------- क्रियायाः स्वरूपेणोद्देश्यसंबन्धित्वेन वा निषेध एव विकल्पो यथोक्तस्थले, यत्र तु कारकनिषेधो यथा "रात्रौ श्राद्धं न कुर्वीते" त्यादौ, तत्र निषेधस्य कारकमात्रविषयत्वेन क्रियाविषयत्वाभावात् क्रियाविषयविधिविकल्पापादकत्वानुपपत्तिः; प्रकृते च प्रथमयज्ञशब्दस्य नोद्देश्यत्वपरत्वम्, अपि तु मन्द्रं प्रातःसवन इतिवदधिकरणकारकत्वम् । अतश्च न विकल्पापादकत्वापत्तिरिति केषाञ्चिदुक्तं युक्तमिति -------- वाच्यम्; कारकस्यापि प्रथमप्रयोगाधिकरणत्वस्य विधितः प्राप्तौ न्यायतौल्येन प्रथमप्रयोगाधिकरणत्वस्यैव विकल्पापत्तेरावश्यकत्वात् । अत एवाक्षेपेण यत्किञ्चित्कालप्राप्तौ रात्र्युपादानस्यैच्छिकत्वेन रागप्राप्त्या वैधत्वाभावान्न तन्निषेधस्य विकल्पापादकत्वम्, प्रकृते तु प्रथमप्रयोगाधिकरणत्वं नैच्छिकं प्रतिप्रधानं गुणान्वयस्य वैधत्वात् । अतस्तन्निषेधो ऽपि विकल्पापादक एव । वस्तुतस्तु ------- प्रथमप्रयोगस्य उद्देश्यत्वमेव शास्त्रदीपिकायामुक्तमिति न किञ्चिदेतत् । अतो "नानूयाजेष्वि"तिवत्पर्युदास एवायमनारभ्यवादवाक्यशेषः -------- उक्तविधप्रथमप्रयोगभिन्ने प्रवृञ्ज्यादिति । ततश्च प्रापकप्रमाणाभावात् प्रथमप्रयोगे अकरणप्रसक्तावग्निष्टोमे प्रवृणक्तीति वचनं वस्तुतो ऽत्यन्ताप्राप्तप्रापकमपि प्रतिप्रसवफलकं सदग्निष्टोमसंस्थाकत्वे निमित्ते प्रथमप्रयोगे ऽपि नित्यं प्रवर्ग्यविधानार्थम्, न तु विकल्पेन; विकल्पे प्रमाणाभावात् । अस्य च नान्यविषयता सामान्यविधित एव सर्वत्र प्राप्तत्वादिति प्रथमप्रयोगविषयतैव । अनेन च काममित्यभूचानवाक्योपसंहारः । तेनाग्निष्टोमसंस्थाकप्रथमप्रयोगे अनूचानस्य नित्यकरणम् । तथा श्रोत्रियस्यापि । अनूचानो वेदाध्यापकः । तेन क्षत्रियवैश्ययोर्निवृत्तिः । श्रोत्रियः प्रकर्षेण वेद -------- तदर्थ -------- ज्ञः । कामं पदेन प्रकर्षाभिधानात् । तस्येत्येकपदेनोभयोः कर्त्रोर्विधानाच्च न विधेयानेकत्वम् । तदन्येषामग्निष्टोमप्रथमाहारे ऽपि नित्यमकरणम् । यत्तु वार्तिके अनूचानादेर्विकल्पो ऽन्येषां नित्यमकरणमित्युक्तम्, तत्प्रौढिमात्रम् । अत एव पार्थसारथिना अनूचानादेर्नित्यमेव प्रयोग इत्युक्तम् । यदि तु तदेव समर्थनीयमित्याग्रहस्तदा कामं पदेन विकल्पाभिधानादग्निष्टोमवाक्यस्य च तेनोपसंहारादनूचानादेर्विकल्प इत्येवं समर्थनीयम् । सर्वथा अतिरात्रप्रथमाहारे प्रतिप्रसवाभावान्नित्यमेवाप्रयोगः, विकृतौ तु प्रथमप्रयोगे नित्यं करणमिति स्थितम् ॥ ३ ॥ ४६ ॥ इति द्वादशं प्रवर्ग्याधिकरणम् ॥ <ब्२> <ब्१> (१३ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।१३) पौष्णं पैषणं विकृतौ प्रतीयेताचोदनात् प्रकृतौ

na ca upasadaṅgatvameva kiṃ na syāditi -------- vācyam; upasatpadasya punastāt kālapratiyogitvena svārthopasthāpakasyoddeśyasamarpakatvābhāvāt, upasthitatvāt tadvācakapadāntarakalpanayoddeśyatvāṅgīkāre tu upasadāṃ phalavattvajñānārthaṃ jyotiṣṭomopasthiterāvaśyakatvāt lāghavena tadarthatvopapatteḥ, kauṣitakibrāhmaṇe prakaraṇa eva pravargyāmnānācca / tatra ca na prathamayajñe pravṛjyāditi śrutam / tatra prathamayajñapadena sarvasaṃsthaḥ sarvāvasthaśca jyotiṣṭomo 'midhīyate uta tadīyaprathamaprayogamātramiti cintāyām ---------- prathamayajñaśabdo jyotiṣṭomanāmā, "eṣa vāva prathamo yajño yajñānāṃ yajjyotiṣṭoma" iti sāmānādhikaraṇyāt, tasya prathamaṃ prayujyamānatvena pravṛttinimittasattvācca / yadyapi ca saṃsthānāmanyapadenābhidhānāt tāsu jyotiṣṭomottarakālatvavidhānāt na sarvasaṃsthākajyotiṣṭomasya prathamaṃ prayujyamānatvam; tathāpi jyotiṣṭomatvasāmānādhikaraṇyena tāvat tadastīti pravṛttinimittāvighātaḥ / ato vākyāt prakaraṇācca jyotiṣṭomatvāvacchedenaivāyaṃ pratiṣedhaḥ, paryudāso vā jyotiṣṭomabhinne pravṛṇaktīti; anyathā vikalpaprāpteḥ / yattva "gniṣṭome pravṛṇaktī"ti vacanaṃ tatparyudastapratiprasavārtham / tadapi ca "kāmaṃ tu yo 'nūcānaḥ śrotriyaḥ syāt tasya pravṛjyādi"tyanenopasaṃhriyate / tenānūcānasya śrotriyasyāgniṣṭomasaṃsthākajyotiṣṭome nityaṃ karaṇam, anyajyotiṣṭome tu nityamakaraṇam / vikṛtiṣu nityaṃ karaṇamiti prāpte -------- pratyekaśaktyaivārthabodhopapattau atiriktaśaktikalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt prathamaśabdasya cāpravṛttapravartanaviṣayavācitvādādyaprayogaparatvāvagateryajñaśabdasya ca lakṣaṇayā prayogaparatvaṃ prakaraṇājjyotiṣṭomarūpayajñaparatvameva vāṅgīkṛtya prathamayajñapadena jyotiṣṭomaprathamaprayogo 'bhidhīyate / sa cāgniṣṭomasaṃsthākasya jyotiṣṭomasya pāñcamikanyāyena, "prathamaṃ yajamāno 'tirātreṇa yajete"ti vacanādatirātrasaṃsthākasya ca / ata ubhayatrāpyanena vacanena pravargyasya pratiṣedhaḥ paryudāso vā, na tu vikṛtyantare; tatropadeśātideśābhyāṃ tadaprāpteḥ / na ca ------- jyotiṣṭome dvitīyādiprayogāpekṣayā prāthemyasya vivakṣitatvādbikṛtāvapi taddvitīyādiprayogāpekṣayā prāthamyasya sattvāt kathaṃ na tatprāptiriti -------- vācyam; prāthamyasya nirūpakāpekṣāyāṃ dvitīyādiprayogasya nirūpakatvākalpanāt / "eṣa vāva prathamo yajño yajñānā"miti vacanena jyotiṣṭomavikṛtimātrasyaiva tadavadhāraṇāt / ata eva prathamaprayogaviṣayo 'pi jyotiṣṭoma eva bodhyaḥ / tathāca prathamayajñaśabdo vākyaśeṣādvaidikaprayogācca nirūḍhalakṣaṇayā somāntaranirūpitaprāthamyavatprayogaviṣayajyotiṣṭomamevābhidhatte, anyathā sva -------- sva ------- dvitīyādiprayoganirūpitaprāthamyavatprayogaviṣayayajñemātrābhidhāne "āhitāgnaya iṣṭaprathamayajñā gṛhapatisaptadaśāḥ satramāsīranni"tyādau satre yajñamātrottarakālatā'patteḥ / ata uktadvividhajyotiṣṭomaprathamaprayoge eva pravargyapratiṣedhaḥ / vastutastu --------- nāyaṃ pratiṣedhastathātve "na tau paśau karotī" tivadatirātraprathamāhāre 'pi vikalpāpatteḥ / na ca --------- kriyāyāḥ svarūpeṇoddeśyasaṃbandhitvena vā niṣedha eva vikalpo yathoktasthale, yatra tu kārakaniṣedho yathā "rātrau śrāddhaṃ na kurvīte" tyādau, tatra niṣedhasya kārakamātraviṣayatvena kriyāviṣayatvābhāvāt kriyāviṣayavidhivikalpāpādakatvānupapattiḥ; prakṛte ca prathamayajñaśabdasya noddeśyatvaparatvam, api tu mandraṃ prātaḥsavana itivadadhikaraṇakārakatvam / ataśca na vikalpāpādakatvāpattiriti keṣāñciduktaṃ yuktamiti -------- vācyam; kārakasyāpi prathamaprayogādhikaraṇatvasya vidhitaḥ prāptau nyāyataulyena prathamaprayogādhikaraṇatvasyaiva vikalpāpatterāvaśyakatvāt / ata evākṣepeṇa yatkiñcitkālaprāptau rātryupādānasyaicchikatvena rāgaprāptyā vaidhatvābhāvānna tanniṣedhasya vikalpāpādakatvam, prakṛte tu prathamaprayogādhikaraṇatvaṃ naicchikaṃ pratipradhānaṃ guṇānvayasya vaidhatvāt / atastanniṣedho 'pi vikalpāpādaka eva / vastutastu ------- prathamaprayogasya uddeśyatvameva śāstradīpikāyāmuktamiti na kiñcidetat / ato "nānūyājeṣvi"tivatparyudāsa evāyamanārabhyavādavākyaśeṣaḥ -------- uktavidhaprathamaprayogabhinne pravṛñjyāditi / tataśca prāpakapramāṇābhāvāt prathamaprayoge akaraṇaprasaktāvagniṣṭome pravṛṇaktīti vacanaṃ vastuto 'tyantāprāptaprāpakamapi pratiprasavaphalakaṃ sadagniṣṭomasaṃsthākatve nimitte prathamaprayoge 'pi nityaṃ pravargyavidhānārtham, na tu vikalpena; vikalpe pramāṇābhāvāt / asya ca nānyaviṣayatā sāmānyavidhita eva sarvatra prāptatvāditi prathamaprayogaviṣayataiva / anena ca kāmamityabhūcānavākyopasaṃhāraḥ / tenāgniṣṭomasaṃsthākaprathamaprayoge anūcānasya nityakaraṇam / tathā śrotriyasyāpi / anūcāno vedādhyāpakaḥ / tena kṣatriyavaiśyayornivṛttiḥ / śrotriyaḥ prakarṣeṇa veda -------- tadartha -------- jñaḥ / kāmaṃ padena prakarṣābhidhānāt / tasyetyekapadenobhayoḥ kartrorvidhānācca na vidheyānekatvam / tadanyeṣāmagniṣṭomaprathamāhāre 'pi nityamakaraṇam / yattu vārtike anūcānādervikalpo 'nyeṣāṃ nityamakaraṇamityuktam, tatprauḍhimātram / ata eva pārthasārathinā anūcānādernityameva prayoga ityuktam / yadi tu tadeva samarthanīyamityāgrahastadā kāmaṃ padena vikalpābhidhānādagniṣṭomavākyasya ca tenopasaṃhārādanūcānādervikalpa ityevaṃ samarthanīyam / sarvathā atirātraprathamāhāre pratiprasavābhāvānnityamevāprayogaḥ, vikṛtau tu prathamaprayoge nityaṃ karaṇamiti sthitam // 3 // 46 // iti dvādaśaṃ pravargyādhikaraṇam // <B2> <B1> (13 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.13) pauṣṇaṃ paiṣaṇaṃ vikṛtau pratīyetācodanāt prakṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.35

दर्शपूर्णमासप्रकरणे -------- "पूषा प्रपिष्टभागो ऽदन्तको हि सः" इति श्रुतम् । तत्र किं दर्शपूर्णमासयोरेवाङ्गत्वेन कर्मान्तरविधिरुत पूषदेवत्ययागे पेषणमात्रविधिरिति चिन्तायाम् --------- न तावद्भागशब्दलक्षितयागोद्देशेन पेषणविधिः; एकप्रसरताभङ्गापत्तेः, पूषपदेन विशेषणे वाक्यभेदाच्च, क्तप्रत्ययार्थद्रव्योपसर्जनपेषणस्य यागान्वयानुपपत्तेश्च । अत एव न पूषपदमेव शक्यार्थस्य लक्षितपूषदेवत्ययागस्य वोद्देश्यतापरम्, पूष्णो ऽव्यभिचरितक्रतुसंबन्धाभावेन क्रतूपस्थितौ प्रमाणाभावाच्च । अतो गुणद्रव्यदेवताविशिष्टकर्मान्तरविधिरेवायमिति प्राप्ते --------- प्रपिष्टभागपदेन तावद्भागो भजनीयं सेव्यं अस्येति व्युत्पत्त्या सेवनासंभवे ऽपि संबन्धमात्रं देवस्वादिव्यवहारप्रमाणकं प्रपिष्टपूष्णोः प्रतीयते । तच्च यागं विनानुपपन्नमिति यागमनुमापयतीत्येतावत्तु उभयोरविवादम् । तत्र च विशेषणमात्रसंभवे विशिष्टविध्यादिकल्पनस्यान्याय्यत्वात् प्रमाणाभावेन नापूर्वयागान्तरानुमितिरित्यपि प्रथमतो ऽवगतमेव । अतश्चानुमीयमानयागे अनुमापकपूषसंबन्धेन प्रसिद्धपूषदेवत्ययागत्वोपस्थितिरपि सुलभैव । अतश्च यागविशेषानुमितेरेव तात्पर्यग्राहकत्वात् पूषपदं विजातीयापूर्वसाधनीभूतपूषदेवतापरम् । तदुद्देशेनैव च स्वजन्ययागप्रदेयचरुप्रकृतिकत्वसंबन्धेन प्रपिष्टद्रव्यकत्वं प्रपिष्टभागसमासार्थो विधीयते । संभवति च द्रव्योद्देशेन देवताविधिवद्देवतोद्देशेनापि निरुक्तसंबन्धेन द्रव्यविधिर्विशेषणमात्रविधिफलकः । यद्यपि च प्रकृतिद्रव्यस्याप्यचतिदेशेन संभवत्प्राप्तिकता, तथापि ततः पूर्वं विधानाङ्गीकारान्नैकप्रसरताभङ्गाद्यापत्तिः । पेषणमात्रविधिश्च फलमिति गुणादिप्रमाणाभावान्न कर्मान्तरता । एतेन पूषपदेन तद्देवत्यकर्मलक्षणया तदुद्देशेन प्रपिष्टभागपदलक्षितपेषणविधिरिति प्रकाशो ऽपि निषादस्थपत्यधिकरणन्यायेन लक्षणापेक्षया कर्मान्तरविधेरेव न्याय्यत्वा "द्वषट्कर्तुः प्रथमभक्ष" इत्यादावतिप्रसङ्गापत्तेश्चोपेक्षितः । तत्रास्मदुक्तप्रकारस्तु भक्षस्य प्रत्यक्षविधिनैव प्राप्तत्वेन ततः पूर्वप्रवृत्त्यङ्गीकारानुपपत्तेरसंभवी । तदेतत्सर्वं सिद्धमेवोत्तरविवक्षया स्मार्यत इति प्राञ्चः ॥ ३ ॥ ४७ ॥ ॥ इति त्रयोदशं पौष्णपेषणस्य विकृत्यर्थताधिकरणम् ॥ <ब्२> अत्र भाष्यकारादिभिर्दीर्घसोमपदाहीनपदयोः प्रकृतौ अनिविशमानत्वात् प्रकरणबाधेनोत्कर्षस्य पूर्वं साधितत्वात्तेनैव न्यायेन पूषपदस्य प्रकरणानिवेशित्वादुत्कर्षस्यैव सिद्धेर्नात्र पूर्वं पूर्वपक्षसिद्धान्तरचनं कर्तव्यमित्युत्तरविवक्षार्थं सूत्रकृता स्मार्यत इत्युक्तम्, तत्र वक्ष्यमाणयुक्तिभिर्विकृतावुत्कर्षे ऽपि वाक्यार्थानुपपत्तेर्न तत्र प्रकरणबाधेन निवेशः, किन्तु तदविरोधेन कथञ्चित्पूषपदस्य गौणीमनाश्रित्यापि प्रकरणे निवेशो युक्त इत्यधिकशङ्क्या क्लेशेन परिहार्यया शक्यत एवाधिकरणारम्भः कर्तुमित्यभिप्रायेण पूर्वपक्षमारचयति --------- न तावदिति ॥ यत्तु भाट्टदिनकरे --------- चतुर्थीतद्धिताद्यभावेन देवतात्वानुपस्थितेर्न तद्देवत्यकर्मान्तरविधित्वम्, पेषणमात्रविधौ तु देवतात्वेनैव प्राप्तस्य पूष्णो ऽनुवादात् देवतात्वेनोपस्थितिरिति वैषम्यमुपपादितम्, तदयुक्तम्; अध्वरकल्पनायाम् -------- "सरस्वत्याज्यभागः स्यादि"ति विहितस्यापि यागस्य कर्मान्तरत्वेन विधानापत्तेः, एवं सारस्वतौ भवत इत्यत्रापि तदनापत्तेश्च । यदि तु कथञ्चिदर्थवादे देवतात्वेन क्वचित्संकीर्तनात् भागशब्दोपादानात् देवतात्वप्राप्तिरुच्येत, तदेहापि अदन्तकत्ववाक्यशेषेण तदुपस्थिते भागपदोपादानाच्च तुल्यमेव । चरुप्रकृतिकत्वसंबन्धेनेति । उत्तराधिकरणसिद्धान्तालोचनेन संबन्धे चरुपदोपादानं कृतम् । संभवति चेति । अभ्युदितेष्टिवाक्ये इति शेषः । यद्यपि चेति । यथैव "लोहितोष्णीषा ऋत्विजश्चरन्ति ---------" इति वाक्ये लोहितोष्णीषपदोपात्तानामृत्विजामेवातिदेशप्रवृत्तेः पूर्वप्रवृत्त्यङ्गीकारेण विधिविशेषणीभूतलोहितोष्णीषत्वविधानफलकः तद्वदिहेत्यर्थः । अतिप्रसङ्गापत्तेरिति ॥ प्राथम्यवाक्ये ऽपि समस्तपदेन प्राथम्यं लक्षयित्वा समाख्याप्राप्तभक्ष्यानुवादेन तद्विधानापत्त्या कर्मान्तरत्वानापत्तेरित्यर्थः ॥ ननु अत्र यथातिदेशप्राप्तेः पूर्वं प्रपिष्टद्रव्यप्रकृतित्वविधिः पेषणमात्रफलकः स्वीक्रियते, तथा तत्रापि प्राथम्यविशिष्टभक्षणस्य वषट्कर्त्रुद्देशेन नैमित्तिकभक्षप्राप्तेः पूर्वं विधिः प्राथम्यमात्रफलक इति न कर्मान्तरत्वं स्यात् इत्याशङ्कां परिहर्तुं वैलक्षण्यं दर्शयति -------- तत्रास्मदिति ॥ तत्र प्राथम्यवाक्ये । अस्मदुक्तप्रकारः अत्र य उक्तो ऽस्माभिः प्रकारः स इत्यर्थः । तथाच वषट्कर्तुः सर्वनैमित्तिकस्य भक्षस्य तत्तत्प्रत्यक्षविधिनैव विहितत्वात् न ततः पूर्वं प्राथम्यवाक्यप्रवृत्त्या विशिष्टविधिर्युक्त इत्यर्थः । एवमधिकरणविचारे संभवति सति प्राचीनानुपहसितुमिव प्राचामुक्तमनुवदति -------- तदेतत्सर्वमिति ॥ तदेतदिति पदाभ्यां प्राञ्च इत्यनेन चोपहासः सूचितः ॥ इति त्रयोदशं पौष्णपेषणस्य विकृत्यर्थताधिकरणम् ॥ - - - - - - - <ब्१> (१४ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।१४) तत्सर्वार्थम् अविशेषात्

darśapūrṇamāsaprakaraṇe -------- "pūṣā prapiṣṭabhāgo 'dantako hi saḥ" iti śrutam / tatra kiṃ darśapūrṇamāsayorevāṅgatvena karmāntaravidhiruta pūṣadevatyayāge peṣaṇamātravidhiriti cintāyām --------- na tāvadbhāgaśabdalakṣitayāgoddeśena peṣaṇavidhiḥ; ekaprasaratābhaṅgāpatteḥ, pūṣapadena viśeṣaṇe vākyabhedācca, ktapratyayārthadravyopasarjanapeṣaṇasya yāgānvayānupapatteśca / ata eva na pūṣapadameva śakyārthasya lakṣitapūṣadevatyayāgasya voddeśyatāparam, pūṣṇo 'vyabhicaritakratusaṃbandhābhāvena kratūpasthitau pramāṇābhāvācca / ato guṇadravyadevatāviśiṣṭakarmāntaravidhirevāyamiti prāpte --------- prapiṣṭabhāgapadena tāvadbhāgo bhajanīyaṃ sevyaṃ asyeti vyutpattyā sevanāsaṃbhave 'pi saṃbandhamātraṃ devasvādivyavahārapramāṇakaṃ prapiṣṭapūṣṇoḥ pratīyate / tacca yāgaṃ vinānupapannamiti yāgamanumāpayatītyetāvattu ubhayoravivādam / tatra ca viśeṣaṇamātrasaṃbhave viśiṣṭavidhyādikalpanasyānyāyyatvāt pramāṇābhāvena nāpūrvayāgāntarānumitirityapi prathamato 'vagatameva / ataścānumīyamānayāge anumāpakapūṣasaṃbandhena prasiddhapūṣadevatyayāgatvopasthitirapi sulabhaiva / ataśca yāgaviśeṣānumitereva tātparyagrāhakatvāt pūṣapadaṃ vijātīyāpūrvasādhanībhūtapūṣadevatāparam / taduddeśenaiva ca svajanyayāgapradeyacaruprakṛtikatvasaṃbandhena prapiṣṭadravyakatvaṃ prapiṣṭabhāgasamāsārtho vidhīyate / saṃbhavati ca dravyoddeśena devatāvidhivaddevatoddeśenāpi niruktasaṃbandhena dravyavidhirviśeṣaṇamātravidhiphalakaḥ / yadyapi ca prakṛtidravyasyāpyacatideśena saṃbhavatprāptikatā, tathāpi tataḥ pūrvaṃ vidhānāṅgīkārānnaikaprasaratābhaṅgādyāpattiḥ / peṣaṇamātravidhiśca phalamiti guṇādipramāṇābhāvānna karmāntaratā / etena pūṣapadena taddevatyakarmalakṣaṇayā taduddeśena prapiṣṭabhāgapadalakṣitapeṣaṇavidhiriti prakāśo 'pi niṣādasthapatyadhikaraṇanyāyena lakṣaṇāpekṣayā karmāntaravidhereva nyāyyatvā "dvaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣa" ityādāvatiprasaṅgāpatteścopekṣitaḥ / tatrāsmaduktaprakārastu bhakṣasya pratyakṣavidhinaiva prāptatvena tataḥ pūrvapravṛttyaṅgīkārānupapatterasaṃbhavī / tadetatsarvaṃ siddhamevottaravivakṣayā smāryata iti prāñcaḥ // 3 // 47 // // iti trayodaśaṃ pauṣṇapeṣaṇasya vikṛtyarthatādhikaraṇam // <B2> atra bhāṣyakārādibhirdīrghasomapadāhīnapadayoḥ prakṛtau aniviśamānatvāt prakaraṇabādhenotkarṣasya pūrvaṃ sādhitatvāttenaiva nyāyena pūṣapadasya prakaraṇāniveśitvādutkarṣasyaiva siddhernātra pūrvaṃ pūrvapakṣasiddhāntaracanaṃ kartavyamityuttaravivakṣārthaṃ sūtrakṛtā smāryata ityuktam, tatra vakṣyamāṇayuktibhirvikṛtāvutkarṣe 'pi vākyārthānupapatterna tatra prakaraṇabādhena niveśaḥ, kintu tadavirodhena kathañcitpūṣapadasya gauṇīmanāśrityāpi prakaraṇe niveśo yukta ityadhikaśaṅkyā kleśena parihāryayā śakyata evādhikaraṇārambhaḥ kartumityabhiprāyeṇa pūrvapakṣamāracayati --------- na tāvaditi // yatt.u bhāṭṭadinakare --------- caturthītaddhitādyabhāvena devatātvānupasthiterna taddevatyakarmāntaravidhitvam, peṣaṇamātravidhau tu devatātvenaiva prāptasya pūṣṇo 'nuvādāt devatātvenopasthitiriti vaiṣamyamupapāditam, tadayuktam; adhvarakalpanāyām -------- "sarasvatyājyabhāgaḥ syādi"ti vihitasyāpi yāgasya karmāntaratvena vidhānāpatteḥ, evaṃ sārasvatau bhavata ityatrāpi tadanāpatteśca / yadi tu kathañcidarthavāde devatātvena kvacitsaṃkīrtanāt bhāgaśabdopādānāt devatātvaprāptirucyeta, tadehāpi adantakatvavākyaśeṣeṇa tadupasthite bhāgapadopādānācca tulyameva / caruprakṛtikatvasaṃbandheneti / uttarādhikaraṇasiddhāntālocanena saṃbandhe carupadopādānaṃ kṛtam / saṃbhavati ceti / abhyuditeṣṭivākye iti śeṣaḥ / yadyapi ceti / yathaiva "lohitoṣṇīṣā ṛtvijaścaranti ---------" iti vākye lohitoṣṇīṣapadopāttānāmṛtvijāmevātideśapravṛtteḥ pūrvapravṛttyaṅgīkāreṇa vidhiviśeṣaṇībhūtalohitoṣṇīṣatvavidhānaphalakaḥ tadvadihetyarthaḥ / atiprasaṅgāpatteriti // prāthamyavākye 'pi samastapadena prāthamyaṃ lakṣayitvā samākhyāprāptabhakṣyānuvādena tadvidhānāpattyā karmāntaratvānāpatterityarthaḥ // nanu atra yathātideśaprāpteḥ pūrvaṃ prapiṣṭadravyaprakṛtitvavidhiḥ peṣaṇamātraphalakaḥ svīkriyate, tathā tatrāpi prāthamyaviśiṣṭabhakṣaṇasya vaṣaṭkartruddeśena naimittikabhakṣaprāpteḥ pūrvaṃ vidhiḥ prāthamyamātraphalaka iti na karmāntaratvaṃ syāt ityāśaṅkāṃ parihartuṃ vailakṣaṇyaṃ darśayati -------- tatrāsmaditi // tatra prāthamyavākye / asmaduktaprakāraḥ atra ya ukto 'smābhiḥ prakāraḥ sa ityarthaḥ / tathāca vaṣaṭkartuḥ sarvanaimittikasya bhakṣasya tattatpratyakṣavidhinaiva vihitatvāt na tataḥ pūrvaṃ prāthamyavākyapravṛttyā viśiṣṭavidhiryukta ityarthaḥ / evamadhikaraṇavicāre saṃbhavati sati prācīnānupahasitumiva prācāmuktamanuvadati -------- tadetatsarvamiti // tadetaditi padābhyāṃ prāñca ityanena copahāsaḥ sūcitaḥ // iti trayodaśaṃ pauṣṇapeṣaṇasya vikṛtyarthatādhikaraṇam // - - - - - - - <B1> (14 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.14) tatsarvārtham aviśeṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.36

चरौ वार्थोक्तं पुरोडाशे ऽर्थविप्रतिषेधात् पशौ न स्यात्

carau vārthoktaṃ puroḍāśe 'rthavipratiṣedhāt paśau na syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.37

चराव् अपीति चेत्

carāv apīti cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.38

न पक्तिनामत्वात्

na paktināmatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.39

अतएव आतिथ्यवाक्यशेषभूतस्यापि ज्ञापकत्वोपपत्तिः । "नह्यत्रानूयाजान्यजन्भवती" त्यर्थवादस्य प्रदेशान्तरस्थस्य "अष्टावुपभृति गृह्णाती"ति वाक्यगताष्टपदस्य चतुष्कद्वयलक्षणाज्ञापकत्वमिष्यत एव । एवञ्च पिष्टकचरौ चरुशब्दप्रयोगानुरोधेनेह तद्ग्रहणपेषणस्य प्रदेयसिद्धिद्वारातिदेशादेव प्राप्तेः निरर्थकमेव तस्य विधित्वाश्रयणम् । नह्येकवाक्यत्वसंभवे वाक्यभेदमङ्गीकृत्य द्विदेवत्ये पेषणवारणाय विधित्वं युक्तम्; ज्ञापकत्वस्यैवैकवाक्यताभङ्गेन युक्तत्वेन द्विदेवत्ये तद्द्वारा प्रयोजनाभावात् । यदप्युक्तं पार्थसारथिना -------- पिष्टकचरावपि विशदपाकसंभवात् चरुशब्दस्यौदनवाचित्वमित, तत् न; पिष्टस्य जलपूरितायां स्थाल्यां प्रक्षेपेण पाके सति वैशद्यस्यासंभवात् । नहि पिष्टे जलेन पिण्डीभूते अन्योन्यभावस्य प्रतियोग्यनुयोग्युपलंभो जायते, येन अन्योन्यासंलग्नत्वरूपं वैशद्यं प्राप्नुयात् । अतएव ओदने तण्डुलानामेवान्योन्यतया पृथगवस्थानात् तदसंलग्नत्वं स्पष्टमेवोपलभ्यते । अनवस्त्राविते तण्डुलचरौ वैशद्यव्यावृत्त्यर्थमेव प्रचुरजलदानस्य तथाभूते ओदने च तावत्पर्याप्तमात्रजलदानस्य च शिष्टसंप्रदाये दर्शनात् परस्परसंलग्नत्वे सति अनवस्त्रावितान्तरूष्मपक्वत्वमात्रेणैव चरुव्यवहार इति वैशद्यस्यानपेक्षणान्न वैशद्यप्रयुक्तमोदनत्वमिति तत्रैव याज्ञिकप्रयोगः स्यात् । तत्रत्यभाष्यवार्तिकन्यायसुधाग्रन्थेषूपलम्भादनवस्त्रावितान्तरूष्मपक्वौदने याज्ञिकानां प्रयोगोपपादनमपि तदीयं न युक्तम् ॥ यत्तु -------- अत्र प्रकाशकारैरुक्तं पिष्टके हि ओदनत्वे यथा लौकिकप्रयोगप्रसक्ता स्थालीवाचितार्ऽथवादिकोदानवाचितया बाध्यते, तथा तयैव पिष्टकचरुः साध्यते इति प्रयोगमूलान्नोदनपिष्टकवाचितापि बाध्येत । मिश्रमते चोदनसामान्ये शक्तिग्रहे तदविरोधात् तद्विशेषानवस्त्रावितान्तरूष्मपक्ववाचिता याज्ञिकप्रयोगाद्युक्ता, सामान्यग्रहणे हि अपेक्षितविशेषसमर्पकमनुकूलमेव नतु विरुद्धं इत्युक्तम "क्ताधिकरणे । तव तु लौकिकप्रयोगादिव याज्ञिकप्रयोगादप्यर्थवादप्राबल्यात् तद्विरुद्धानोदनपिष्टकवाचितायुक्ता --------" इति, तदेतद्दाशमिकाधिकरणशास्त्रदीपिकाया विरुद्धम् । तत्र हि अनवस्त्रावितान्तरूष्मपक्वौदन एवयाज्ञिकप्रयोगस्योक्तेः तत्रैचार्ऽथवादात् पूर्वं चरुशब्दश्रवणानन्तरं शक्तिग्रहादर्थवादस्य तदुपोद्बलतया स्थालीमात्रवाचकतानिरास एव तात्पर्यप्रतीतेः निर्णीतोपक्रमस्थचरुशेब्दानुरोधेन सामान्यवचनस्य विशेषपरत्वकल्पनयाप्यर्थवादाविरोधेन चरुशब्दशक्तिग्राहकत्वे मानाभावेनार्थवादवशात् सामान्यत ओदनवाचिनो विशेषापेक्षया याज्ञिकप्रयोगग्रहणमित्यर्थकल्पनस्यासङ्गतत्वात् । अतएव तदधिकरणेर्ऽथवादसमानकक्ष्यतयैव याज्ञिकप्रयोग ओदनपर्यन्तत्वेनोक्तोमिश्रैः, यस्य तु न्यायसुधाकृतो मते ओदनपर्यन्ते चरुशब्दस्य शक्तिस्तस्यापि मते न त्रिवृच्चर्वश्ववालाधिकरणे चरुशब्दस्य स्थालीवाचितानिरासेनार्थवादस्योदनरूपार्थशक्तिग्राहकतयोपन्यासः; चरुशब्दार्थनिर्णयस्य याज्ञिकप्रसिध्यैव सिद्धेः प्रयोजनाभावात् ॥ अतएव दशमे शास्त्रदीपिकायां ------- विश्वस्ततरयाज्ञिकप्रयोगस्य साधारणस्थालीप्रयोगापेक्षया प्राबल्येनापि स्थालीवाचित्वं खण्डितम् ॥ नच ------- ओदनपर्यन्तवाचित्वाभावेर्ऽथवादविरोधात् स्थालीवाचित्वे लाघवात् याज्ञिकप्रयोगस्यापि बाधापत्तिरिति -------- युक्तम्; अविरोधात् । यथैव हि तव मते सामान्यापेक्षित्वेनाविरोधः तथैव ओदनसादृश्यविवक्षया प्राप्तावैशद्यसूपशाकादिव्यावृत्त्यर्थत्वेनाविरोधः संभवत्येव । इतरथा प्रयोगाविशेषात् लोकप्रसिद्धस्थाल्या याज्ञिकप्रसिद्धस्य च मध्ये कतरस्य ग्रहणमिति सन्देहनिराकरणार्थत्वस्यैवापत्त्या "सन्दिग्धेषु वाक्यशेषादि" त्यनेनैव गतार्थत्वापत्तेः । तथाच निर्णीतार्थस्यैव चरुशब्दस्यात्रार्थवादेन निर्णयान्न सन्दिग्धन्यायविषयतेति त्रिवृच्चर्वश्ववालाधिकरणशास्त्रदीपिकोक्तं विरुध्येत । अतो लौकिकप्रसिद्धिबाधेन याज्ञिकप्रसिध्यैव निर्णीतार्थकत्वे वक्तव्ये अर्थवादस्य शक्तिग्रहे ऽनुपयोगाद्वैशद्यप्राप्त्यर्थमेव तदुपासनम् ॥ किञ्च अस्मिन् मते ऊष्मपक्व ओदने इव पिष्टसाध्ये ऽपि तस्मिन् चरुशब्दार्थत्वाङ्गीकारात् द्वयोरप्यर्थयोः स्थालीवचनत्वाबाधेन याज्ञिकप्रसिध्या ग्रहणापत्तिनिवारणफलकौदनरूपचरुतात्पर्यत्वकल्पनयाप्युपपद्यत एवतदविरोधः ॥ वस्तुतस्तु -------- स्थाल्यां चरुशब्दस्य निर्णीतशक्तिकत्वे सति उपक्रमगतनिर्णयानुरोधेनोपसंहारगतौदनपद एव ओदनसाधनत्वलक्षणयापि स्तुतेरुपपत्तेर्नार्थवादवशेन तद्वाचित्वबाधः शक्यते कर्तुमिति स्थालीवचनत्वनिवृत्तिः दुर्घटैव ॥ किञ्च चरुशब्दस्य स्थालीवचनत्वबाधेनानवस्त्रावितौदनविशेषवाचित्वमर्थवादप्रतीतेः प्राक् निर्णीतं वा नवा; आद्ये तेनैवार्ऽथवादगतसामान्यशब्दार्थनिर्णायकत्वात् अर्थवादेन चरुशब्दनिर्णय इत्येतत्परता तदधिकरणे दुरुपपादैव । द्वितीये निश्चितेन विशेषण सामान्याकाङ्क्षानिवृत्तावपि अनिश्चितेन तेन तदयोगात् विशेषसमर्पकत्वेनाविरोधोपपादनं याज्ञिकप्रसिद्धेरयुक्तम्; वाचकतातात्पर्यग्राहित्वं विना केवलं याज्ञिकप्रसिद्धिमात्रत्वेन नियामकत्वानुपपत्तेः । अतो यथैव म्लेच्छप्रसिद्धिः आर्यप्रसिध्द्या बाध्यते, एवं साधारणार्यप्रसिद्धिरपि न्यायतौल्यात् कर्मानुष्ठानवत्त्वेन विश्वस्ततरार्यप्रसिध्द्या बाध्यते । एवं साधारणार्थप्रसिद्धेरपीत्येवं स्थालीवाचित्वनिराकरणेनानवस्त्रावितान्तरूष्मपक्वमात्रवाचित्व एवोपक्रमे निर्णीते तदनुसारेणोपसंहारगतौदनपदे सादृश्यलक्षणाया उचितत्वात् वैशद्ययुक्ततण्डुलप्रकृतिकत्वमेवार्थवादस्य न्याय्यम्, नतु एतावतापि वैशद्ययुक्ततण्डुलप्रकृतिकत्वांशे शक्तिग्राहकत्वम्; तथात्वे मौद्गयवमयादिचरुषु चरुचब्दानामनन्तानां गौणत्वापत्तेः, व्रीहिप्रकृतिकतण्डुलेष्वेव लोकशास्त्रप्रसिध्द्या तण्डुलत्वाङ्गीकारात् । अतएव वार्तिककृतानवस्त्रावितान्तरूष्मपक्वमात्रमेव तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तमुक्तम् । एतेन -------- सूपशाकादिव्यावृत्तये तण्डुलप्रकृतिकत्वविशेषणोपादानं सर्वग्रन्थलिखितमपि -------- परास्तम्; अतिव्याप्तिपरिहारे ऽपि मौद्गादिष्वव्याप्त्यापत्तेः, लोके फलत्वेन प्रसिद्धेषु तण्डुलप्रकृतिकेषु वर्तुलत्वेन दृढेष्वतिव्याप्त्यापत्तेश्च । अतः सूपशाकादिव्यतिरिक्तत्वोपलक्षणत्वाङ्गीकारेण तद्व्यावृत्तेः वक्तव्यतया तदुपलक्षणसूचकत्वमस्तु नामार्थवादस्येति युक्तम् । न्यायसुधाग्रन्थे ऽप्यनवस्त्रावितान्तरूष्मपदद्वयसार्थक्यप्रदर्शनावसरे तण्डुलप्रकृतिकपदानुपादानात्सूपशाकादिव्यतिरिक्तत्वोपलक्षणार्थत्वस्यैवार्थवाद उपपादितत्वेन मदुक्तार्थतात्पर्यकत्वप्रतीतेः । तस्मान्नार्थवादस्य शक्तिग्राहकत्वमित्येव न्यायसुधोक्तं साधु । परन्तु उभयमते ऽपि प्रायणीये अन्यत्र सारस्वतादिचरुपिष्टकचरुव्यावृत्तिः दुर्घटैव । अतः सर्वग्रन्थाविरोधेनैवं परिहर्तव्यम् । पिष्टकचरौ चरुशब्दो गौण एव न मुख्यः । अतएव श्रौतस्मार्तकर्मणोश्चरुकर्तव्यतायां पिष्टस्यैव तत्करणं विशिष्टानामिति गौणमुख्यन्यायादेव सर्वत्र तस्याग्रहणम् । पौष्णे चरौ पेषणं विनैव प्रदेयसिद्धेः प्रतिप्रसवरूपेण पेषणविधानादेव गौणार्थस्य ग्रहणात् पिष्टकचरुः संपद्यत इति सर्वं समञ्जसमित्यलं श्रमेण । यस्मात्पिष्टकचरावपि चरुशब्दप्रयोगः अत एव वैशद्यानपेक्षं चरुत्वप्रवृत्तिनिमित्तमिदमित्याह --------- अत एव चरुत्वं नामेति ॥ स्पष्टमन्यत् । ॥ इति चतुर्दशं पौष्णपेषणस्य चरावेव निवेशाधिकरणम् ॥ - - - - - - <ब्१> (१५ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।१५) एकस्मिन्न् एकसंयोगात्

ataeva ātithyavākyaśeṣabhūtasyāpi jñāpakatvopapattiḥ / "nahyatrānūyājānyajanbhavatī" tyarthavādasya pradeśāntarasthasya "aṣṭāvupabhṛti gṛhṇātī"ti vākyagatāṣṭapadasya catuṣkadvayalakṣaṇājñāpakatvamiṣyata eva / evañca piṣṭakacarau caruśabdaprayogānurodheneha tadgrahaṇapeṣaṇasya pradeyasiddhidvārātideśādeva prāpteḥ nirarthakameva tasya vidhitvāśrayaṇam / nahyekavākyatvasaṃbhave vākyabhedamaṅgīkṛtya dvidevatye peṣaṇavāraṇāya vidhitvaṃ yuktam; jñāpakatvasyaivaikavākyatābhaṅgena yuktatvena dvidevatye taddvārā prayojanābhāvāt / yadapyuktaṃ pārthasārathinā -------- piṣṭakacarāvapi viśadapākasaṃbhavāt caruśabdasyaudanavācitvamita, tat na; piṣṭasya jalapūritāyāṃ sthālyāṃ prakṣepeṇa pāke sati vaiśadyasyāsaṃbhavāt / nahi piṣṭe jalena piṇḍībhūte anyonyabhāvasya pratiyogyanuyogyupalaṃbho jāyate, yena anyonyāsaṃlagnatvarūpaṃ vaiśadyaṃ prāpnuyāt / ataeva odane taṇḍulānāmevānyonyatayā pṛthagavasthānāt tadasaṃlagnatvaṃ spaṣṭamevopalabhyate / anavastrāvite taṇḍulacarau vaiśadyavyāvṛttyarthameva pracurajaladānasya tathābhūte odane ca tāvatparyāptamātrajaladānasya ca śiṣṭasaṃpradāye darśanāt parasparasaṃlagnatve sati anavastrāvitāntarūṣmapakvatvamātreṇaiva caruvyavahāra iti vaiśadyasyānapekṣaṇānna vaiśadyaprayuktamodanatvamiti tatraiva yājñikaprayogaḥ syāt / tatratyabhāṣyavārtikanyāyasudhāgrantheṣūpalambhādanavastrāvitāntarūṣmapakvaudane yājñikānāṃ prayogopapādanamapi tadīyaṃ na yuktam // yatt.u -------- atra prakāśakārairuktaṃ piṣṭake hi odanatve yathā laukikaprayogaprasaktā sthālīvācitār'thavādikodānavācitayā bādhyate, tathā tayaiva piṣṭakacaruḥ sādhyate iti prayogamūlānnodanapiṣṭakavācitāpi bādhyeta / miśramate codanasāmānye śaktigrahe tadavirodhāt tadviśeṣānavastrāvitāntarūṣmapakvavācitā yājñikaprayogādyuktā, sāmānyagrahaṇe hi apekṣitaviśeṣasamarpakamanukūlameva natu viruddhaṃ ityuktama "ktādhikaraṇe / tava tu laukikaprayogādiva yājñikaprayogādapyarthavādaprābalyāt tadviruddhānodanapiṣṭakavācitāyuktā --------" iti, tadetaddāśamikādhikaraṇaśāstradīpikāyā viruddham / tatra hi anavastrāvitāntarūṣmapakvaudana evayājñikaprayogasyokteḥ tatraicār'thavādāt pūrvaṃ caruśabdaśravaṇānantaraṃ śaktigrahādarthavādasya tadupodbalatayā sthālīmātravācakatānirāsa eva tātparyapratīteḥ nirṇītopakramasthacaruśebdānurodhena sāmānyavacanasya viśeṣaparatvakalpanayāpyarthavādāvirodhena caruśabdaśaktigrāhakatve mānābhāvenārthavādavaśāt sāmānyata odanavācino viśeṣāpekṣayā yājñikaprayogagrahaṇamityarthakalpanasyāsaṅgatatvāt / ataeva tadadhikaraṇer'thavādasamānakakṣyatayaiva yājñikaprayoga odanaparyantatvenoktomiśraiḥ, yasya tu nyāyasudhākṛto mate odanaparyante caruśabdasya śaktistasyāpi mate na trivṛccarvaśvavālādhikaraṇe caruśabdasya sthālīvācitānirāsenārthavādasyodanarūpārthaśaktigrāhakatayopanyāsaḥ; caruśabdārthanirṇayasya yājñikaprasidhyaiva siddheḥ prayojanābhāvāt // ataev.a daśame śāstradīpikāyāṃ ------- viśvastatarayājñikaprayogasya sādhāraṇasthālīprayogāpekṣayā prābalyenāpi sthālīvācitvaṃ khaṇḍitam // naca ------- odanaparyantavācitvābhāver'thavādavirodhāt sthālīvācitve lāghavāt yājñikaprayogasyāpi bādhāpattiriti -------- yuktam; avirodhāt / yathaiva hi tava mate sāmānyāpekṣitvenāvirodhaḥ tathaiva odanasādṛśyavivakṣayā prāptāvaiśadyasūpaśākādivyāvṛttyarthatvenāvirodhaḥ saṃbhavatyeva / itarathā prayogāviśeṣāt lokaprasiddhasthālyā yājñikaprasiddhasya ca madhye katarasya grahaṇamiti sandehanirākaraṇārthatvasyaivāpattyā "sandigdheṣu vākyaśeṣādi" tyanenaiva gatārthatvāpatteḥ / tathāca nirṇītārthasyaiva caruśabdasyātrārthavādena nirṇayānna sandigdhanyāyaviṣayateti trivṛccarvaśvavālādhikaraṇaśāstradīpikoktaṃ virudhyeta / ato laukikaprasiddhibādhena yājñikaprasidhyaiva nirṇītārthakatve vaktavye arthavādasya śaktigrahe 'nupayogādvaiśadyaprāptyarthameva tadupāsanam // kiñca asmin mate ūṣmapakva odane iva piṣṭasādhye 'pi tasmin caruśabdārthatvāṅgīkārāt dvayorapyarthayoḥ sthālīvacanatvābādhena yājñikaprasidhyā grahaṇāpattinivāraṇaphalakaudanarūpacarutātparyatvakalpanayāpyupapadyata evatadavirodhaḥ // vastutastu -------- sthālyāṃ caruśabdasya nirṇītaśaktikatve sati upakramagatanirṇayānurodhenopasaṃhāragataudanapada eva odanasādhanatvalakṣaṇayāpi stuterupapatternārthavādavaśena tadvācitvabādhaḥ śakyate kartumiti sthālīvacanatvanivṛttiḥ durghaṭaiva // kiñca caruśabdasya sthālīvacanatvabādhenānavastrāvitaudanaviśeṣavācitvamarthavādapratīteḥ prāk nirṇītaṃ vā navā; ādye tenaivār'thavādagatasāmānyaśabdārthanirṇāyakatvāt arthavādena caruśabdanirṇaya ityetatparatā tadadhikaraṇe durupapādaiva / dvitīye niścitena viśeṣaṇa sāmānyākāṅkṣānivṛttāvapi aniścitena tena tadayogāt viśeṣasamarpakatvenāvirodhopapādanaṃ yājñikaprasiddherayuktam; vācakatātātparyagrāhitvaṃ vinā kevalaṃ yājñikaprasiddhimātratvena niyāmakatvānupapatteḥ / ato yathaiva mlecchaprasiddhiḥ āryaprasidhdyā bādhyate, evaṃ sādhāraṇāryaprasiddhirapi nyāyataulyāt karmānuṣṭhānavattvena viśvastatarāryaprasidhdyā bādhyate / evaṃ sādhāraṇārthaprasiddherapītyevaṃ sthālīvācitvanirākaraṇenānavastrāvitāntarūṣmapakvamātravācitva evopakrame nirṇīte tadanusāreṇopasaṃhāragataudanapade sādṛśyalakṣaṇāyā ucitatvāt vaiśadyayuktataṇḍulaprakṛtikatvamevārthavādasya nyāyyam, natu etāvatāpi vaiśadyayuktataṇḍulaprakṛtikatvāṃśe śaktigrāhakatvam; tathātve maudgayavamayādicaruṣu carucabdānāmanantānāṃ gauṇatvāpatteḥ, vrīhiprakṛtikataṇḍuleṣveva lokaśāstraprasidhdyā taṇḍulatvāṅgīkārāt / ataeva vārtikakṛtānavastrāvitāntarūṣmapakvamātrameva tacchabdapravṛttinimittamuktam / etena -------- sūpaśākādivyāvṛttaye taṇḍulaprakṛtikatvaviśeṣaṇopādānaṃ sarvagranthalikhitamapi -------- parāstam; ativyāptiparihāre 'pi maudgādiṣvavyāptyāpatteḥ, loke phalatvena prasiddheṣu taṇḍulaprakṛtikeṣu vartulatvena dṛḍheṣvativyāptyāpatteśca / ataḥ sūpaśākādivyatiriktatvopalakṣaṇatvāṅgīkāreṇa tadvyāvṛtteḥ vaktavyatayā tadupalakṣaṇasūcakatvamastu nāmārthavādasyeti yuktam / nyāyasudhāgranthe 'pyanavastrāvitāntarūṣmapadadvayasārthakyapradarśanāvasare taṇḍulaprakṛtikapadānupādānātsūpaśākādivyatiriktatvopalakṣaṇārthatvasyaivārthavāda upapāditatvena maduktārthatātparyakatvapratīteḥ / tasmānnārthavādasya śaktigrāhakatvamityeva nyāyasudhoktaṃ sādhu / parantu ubhayamate 'pi prāyaṇīye anyatra sārasvatādicarupiṣṭakacaruvyāvṛttiḥ durghaṭaiva / ataḥ sarvagranthāvirodhenaivaṃ parihartavyam / piṣṭakacarau caruśabdo gauṇa eva na mukhyaḥ / ataeva śrautasmārtakarmaṇoścarukartavyatāyāṃ piṣṭasyaiva tatkaraṇaṃ viśiṣṭānāmiti gauṇamukhyanyāyādeva sarvatra tasyāgrahaṇam / pauṣṇe carau peṣaṇaṃ vinaiva pradeyasiddheḥ pratiprasavarūpeṇa peṣaṇavidhānādeva gauṇārthasya grahaṇāt piṣṭakacaruḥ saṃpadyata iti sarvaṃ samañjasamityalaṃ śrameṇa / yasmātpiṣṭakacarāvapi caruśabdaprayogaḥ ata eva vaiśadyānapekṣaṃ carutvapravṛttinimittamidamityāha --------- ata eva carutvaṃ nāmeti // spaṣṭamanyat / // iti caturdaśaṃ pauṣṇapeṣaṇasya carāveva niveśādhikaraṇam // - - - - - - <B1> (15 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.15) ekasminn ekasaṃyogāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.40

धर्मविप्रतिषेधाच् च

dharmavipratiṣedhāc ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.41

अपि वा सद्वितीये स्याद् देवतानिमित्तत्वात्

api vā sadvitīye syād devatānimittatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Jaim 3.3.42

लिङ्गदर्शनाच् च

liṅgadarśanāc ca