दर्शपूर्णमासयोः पत्नीसंयाजावान्तरप्रकरणे, "जाघन्या पत्नीः संयाजयन्ती"ति श्रुतम् । तत्र किमनेन वाक्येनाग्नीषोमीयपश्वनुनिष्पन्नजाघन्युद्देशेन पत्नीसंयाजा विधीयन्ते । ततश्चैतस्य विधानस्य प्रकरणादुत्कर्षः, उत पत्नीसंयाजोद्देशेन जाघनीत्वेन द्रव्यं विधीयत इति चिन्तायाम् --------- जाघनीशब्दस्योत्तरार्धादिशब्दवदेकदेशद्रव्यवाचित्वेन जाघन्याः परप्रयुक्तत्वावगमात् प्रयोजनवत्त्वावगमेन प्रयाजशेषवदुद्देश्यत्वावगतेस्तृतीयाया द्वितीयार्थलक्षणामप्यङ्गीकृत्य पत्नीसंयाजा एव तदुद्देशेन विधीयन्ते । एवञ्च द्वितीयविधिप्रकाराङ्गीकरणाल्लाघवम्; इतरथा तृतीयविधप्रकारापत्तेः । एवञ्च वाक्येन प्रकरणबाधात् पत्नीसंयाजानां पश्वङ्गत्वमात्रप्रतीतावपि "आज्येन पत्नीः संयाजयन्ती"ति वचनस्य निर्विषयत्वापत्तेः प्रकरणबाधायोगात्तेनारादुपकारकतया दर्शपूर्णमासाङ्गत्वावगमे ऽप्यनेन वचनेन सन्निपत्योपकारकतया अग्नीषोमीयपशुयागाङ्गतया विधिर्नानुपपन्नः । न च जाघन्याः परप्रयुक्तपश्वनुनिष्पन्नत्वस्य लोके ऽपि संभवादव्यभिचारिक्रतुसंबन्धाभावेन कथं यागीयत्वोपस्थितिः? अग्नीषोमीयप्रकरणे श्रुतेन जाघन्या पत्नीः संयाजयन्तीति वाक्यान्तरेण प्रकृतापूर्वसाधनीभूतजाघन्युद्देशेन पत्नीसंयाजविधायकेन यागसंबन्धोपस्थितौ अंशुं गृह्णातीतिवदनारभ्याघीते ऽप्यस्मिन् क्रतुसंबन्धावगमोपपत्तेः । यत्तु कैश्चिदतिदेशादेव पत्नीसंयाजानां पशुयागसंबन्धावगमात् प्राकरणिकं वाक्यं तद्धर्मककर्मान्तरविधायकं पूर्वपक्ष इत्युक्तम् । तदतिदेशेन पत्नीसंयाजानामारादुपकारकविधया पशुयागसंबन्धावगमे ऽपि तात्पर्यग्राहकाभावे अनारभ्याधीते वाक्ये जाघन्यास्तदीयत्वोपस्थितौ प्रमाणाभावादतिदेशेन सन्निधाने प्रकरणान्तरासंभवेन कर्मान्तरत्वानुपपत्तेश्चोपेक्षितम् । तस्माद्वाक्येन प्रकरणं बाधित्वेदं विधानं अग्नीषोमीय उत्कृष्यत इति प्राप्ते --------- जाघनीशब्दस्य पश्ववयववाचित्वे ऽपि उत्तरार्द्धादिशब्दवत् ससंबन्धिकत्वाभावात् लोकसिद्धहट्टस्थजाघन्या एवाज्यवत् पत्नीसंयाजोद्देशेन विधिसंभवे तृतीयाया लक्षणाङ्गीकरणे प्रमाणाभावः । अतिदेशात् प्राप्तानां पत्नीसंयाजानामारादुपकारकत्वबाधेन पशुप्रकरणस्थवाक्येन सन्निपत्योपकारकत्वलाभे दर्शपूर्णमासप्रकरणस्थवाक्यवैयर्थ्यापत्तिश्च । अतः पत्नीसंयाजोद्देशेनैव जाघनीविधिः । न च ------- प्राप्तकर्मानुवादेन पत्नीनामपि विधाने देवतात्वेन प्राप्त्युद्भावने ऽपि च विशिष्टोद्देशेन वाक्यभेदापत्तिरिति -------- वाच्यम्; अवान्तरप्रकरणादेव कर्मविशेषोद्देशसंभवेनावाक्यभेदात् । अतो नास्य प्रकरणादुत्कर्षः । अग्नीषोमीयप्रकरणस्थवाक्यं तु विकल्पेन प्राप्तायानियमार्थमिति वक्ष्यते । न चैवं तत्र हटट्स्थजाघन्या एव नियमसंभवेन पश्वनुनिष्पन्नाया ग्रहणे प्रमाणाभावः । प्रतिपत्त्यन्तराभावेनोपस्थितायास्तस्यास्त्यागे प्रमाणाभावादिति तत्रैव वक्ष्यमाणत्वात् ॥ ३ ॥ ४४ ॥ ॥ इति दशमं जाघन्यधिकरणम् ॥ <ब्२> <ब्१> (११ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।११) सन्तर्दनं प्रकृतौ क्रयणवदनर्थलोपात् स्यात्
darśapūrṇamāsayoḥ patnīsaṃyājāvāntaraprakaraṇe, "jāghanyā patnīḥ saṃyājayantī"ti śrutam / tatra kimanena vākyenāgnīṣomīyapaśvanuniṣpannajāghanyuddeśena patnīsaṃyājā vidhīyante / tataścaitasya vidhānasya prakaraṇādutkarṣaḥ, uta patnīsaṃyājoddeśena jāghanītvena dravyaṃ vidhīyata iti cintāyām --------- jāghanīśabdasyottarārdhādiśabdavadekadeśadravyavācitvena jāghanyāḥ paraprayuktatvāvagamāt prayojanavattvāvagamena prayājaśeṣavaduddeśyatvāvagatestṛtīyāyā dvitīyārthalakṣaṇāmapyaṅgīkṛtya patnīsaṃyājā eva taduddeśena vidhīyante / evañca dvitīyavidhiprakārāṅgīkaraṇāllāghavam; itarathā tṛtīyavidhaprakārāpatteḥ / evañca vākyena prakaraṇabādhāt patnīsaṃyājānāṃ paśvaṅgatvamātrapratītāvapi "ājyena patnīḥ saṃyājayantī"ti vacanasya nirviṣayatvāpatteḥ prakaraṇabādhāyogāttenārādupakārakatayā darśapūrṇamāsāṅgatvāvagame 'pyanena vacanena sannipatyopakārakatayā agnīṣomīyapaśuyāgāṅgatayā vidhirnānupapannaḥ / na ca jāghanyāḥ paraprayuktapaśvanuniṣpannatvasya loke 'pi saṃbhavādavyabhicārikratusaṃbandhābhāvena kathaṃ yāgīyatvopasthitiḥ? agnīṣomīyaprakaraṇe śrutena jāghanyā patnīḥ saṃyājayantīti vākyāntareṇa prakṛtāpūrvasādhanībhūtajāghanyuddeśena patnīsaṃyājavidhāyakena yāgasaṃbandhopasthitau aṃśuṃ gṛhṇātītivadanārabhyāghīte 'pyasmin kratusaṃbandhāvagamopapatteḥ / yattu kaiścidatideśādeva patnīsaṃyājānāṃ paśuyāgasaṃbandhāvagamāt prākaraṇikaṃ vākyaṃ taddharmakakarmāntaravidhāyakaṃ pūrvapakṣa ityuktam / tadatideśena patnīsaṃyājānāmārādupakārakavidhayā paśuyāgasaṃbandhāvagame 'pi tātparyagrāhakābhāve anārabhyādhīte vākye jāghanyāstadīyatvopasthitau pramāṇābhāvādatideśena sannidhāne prakaraṇāntarāsaṃbhavena karmāntaratvānupapatteścopekṣitam / tasmādvākyena prakaraṇaṃ bādhitvedaṃ vidhānaṃ agnīṣomīya utkṛṣyata iti prāpte --------- jāghanīśabdasya paśvavayavavācitve 'pi uttarārddhādiśabdavat sasaṃbandhikatvābhāvāt lokasiddhahaṭṭasthajāghanyā evājyavat patnīsaṃyājoddeśena vidhisaṃbhave tṛtīyāyā lakṣaṇāṅgīkaraṇe pramāṇābhāvaḥ / atideśāt prāptānāṃ patnīsaṃyājānāmārādupakārakatvabādhena paśuprakaraṇasthavākyena sannipatyopakārakatvalābhe darśapūrṇamāsaprakaraṇasthavākyavaiyarthyāpattiśca / ataḥ patnīsaṃyājoddeśenaiva jāghanīvidhiḥ / na ca ------- prāptakarmānuvādena patnīnāmapi vidhāne devatātvena prāptyudbhāvane 'pi ca viśiṣṭoddeśena vākyabhedāpattiriti -------- vācyam; avāntaraprakaraṇādeva karmaviśeṣoddeśasaṃbhavenāvākyabhedāt / ato nāsya prakaraṇādutkarṣaḥ / agnīṣomīyaprakaraṇasthavākyaṃ tu vikalpena prāptāyāniyamārthamiti vakṣyate / na caivaṃ tatra haṭaṭsthajāghanyā eva niyamasaṃbhavena paśvanuniṣpannāyā grahaṇe pramāṇābhāvaḥ / pratipattyantarābhāvenopasthitāyāstasyāstyāge pramāṇābhāvāditi tatraiva vakṣyamāṇatvāt // 3 // 44 // // iti daśamaṃ jāghanyadhikaraṇam // <B2> <B1> (11 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.11) santardanaṃ prakṛtau krayaṇavadanarthalopāt syāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.