ज्योतिष्टोमे अभिषवणफलके प्रकृत्य "न सन्तृणत्ती" त्यनेनासन्तर्दनं विधाया "थो खलु दीर्घसोमे सन्तृद्ये धृत्यै" इत्यनेन सन्तर्दनं विहितम् । सन्तर्दनं नाम द्वयोः फलकयोः संश्लेषप्रदेशे तनूकरणेन एकोपर्यपरस्य संश्लेषः । तदिदं सन्तर्दनं किं प्रकरण एव निविशते उताग्निष्टोमान्यमात्रे उत्कृष्यत इति चिन्तायाम् ---------- प्रकरणानुग्रहादनुत्कर्षः । न च वाक्यविरोधः; ज्योतिष्टोमस्यापि इष्ट्याद्यपेक्षया दीर्घत्वात् सोमद्रव्यकत्वाच्च दीर्घसोमत्वोपपत्तेः । अतश्च तत्रैव व्रीहियवादिवत्सन्तर्दनासन्तर्दनयोर्विकल्पः । यस्त्वत्र सूत्रे क्रयवदिति क्रयदृष्टान्तो विकल्पे दत्तः स द्वादशे दशमिः क्रीणातीति वचनेन समुच्चयस्य वक्ष्यमाणत्वाद्वचनाभावं कृत्वा बोध्यः । अस्तु वा इष्ट्यादेरिहानुपादानात् तदपेक्षया दीर्घत्वस्य च नित्यत्वेन दीर्घसोमपदवैयर्थ्यापत्तेरष्टदोषदुष्टविकल्पस्य चान्याय्यत्वाद्दीर्घस्य यजमानस्य सोमो दीर्घसोम इत्येवं षष्ठीतत्पुरुषमपि प्रकरणानुरोधेनाङ्गीकृत्य यजमानदैर्ध्ये निमित्ते सन्तर्दनविधानम् । यदि तु निषादस्थपत्यधिकरणन्यायेन कर्मधारयस्यैव न्याय्यत्वात् यजमानदैर्ध्येण च फलकविदारणाप्रसक्तेस्तद्द्वारकत्वेन सन्तर्दनस्तुतेरसंभवेन "धृत्या" इत्यर्थवादानुपपत्तेर्दीर्घश्चासौ सोमश्चेति कर्मधारय एवाङ्गीक्रियते तथापि ज्योतिष्टोम एव उक्थ्यादिसंस्थान्तरयुक्ते प्रदानविवृद्ध्या प्रदेयसोमविवृद्धेरावश्यकत्वात् दीर्घसोमत्वोपपत्तेर्वाक्यप्रकरणयोरविरोधान्निवेशः । न च प्रदानविवृद्धेस्तोयादिना संपादनम्; सोमद्रव्यकस्य यागस्य विना वचनं द्रव्यान्तरसंसृष्टेन सोमेन करणायोगात् । न च त्रिपर्वदशमुष्टित्वरूपसोमपरिमाणबाधः; स्थूलदीर्घपर्वसोमग्रहणेन तद्बाधाभावात् । अत एव सोमपदेन यागलक्षणाभावात् सोमदीर्घपर्वत्वमेव सन्तर्दने निमित्तमित्यपि शक्यं वक्तुम् । वस्तुतस्तु --------- त्रिपर्वदशमुष्टिपरिमितसोमग्रहणोत्तर "मवशिष्टानंशूनुपसमूहती" त्युपसमूहनविधानात्तत्र चार्थवादे "यद्वै तावानेव सोमः स्याद्यावन्तं मिमीते यजमानस्यैव स्यान्नापि सदस्यानां प्रजाभ्यस्त्वेत्यवशिष्टानंशूनुपसमूहती"ति पूर्वोक्तमाननिन्दयोत्तरादोहनवद्यावदपेक्षितपरत्वप्रतीतेः कपिञ्जलाधिकरणन्यायस्याप्यप्रवृत्त्या परिमाणाभावात् प्रदेयविवृद्धिः सुलभैव । न च ------- एवमपि अग्निष्टोमसंस्थाया अङ्गत्वादन्यासां काम्यानां तिसृणां संस्थानाञ्च विकृतित्वेन स्वतः प्रकरणाभावात् ज्योतिष्टोमे च प्रदानवृद्ध्यभावेन प्रदेयवृद्ध्यभावात् कथं वाक्यप्रकरणयोरविरोध इति; वाच्यम् ------- काम्यसंस्थासु ग्रहणविवृद्ध्या आश्रयभूतज्योतिष्टोमाभ्यासे विवृद्धेरावश्यकत्वात्, संस्थानां चतुर्णामपि स्वतःप्रकरणाभावे ऽपि च ज्योतिष्टोमस्य सर्वत्रानुस्यूतत्वात् काम्यसंस्थाकज्योतिष्टोमप्रयोगे सन्तर्दनविधानेन प्रकरणानुग्रहोपपत्तेः । अत एवाग्निष्टोमसंस्थाकज्योतिष्टोमप्रयोगे ऽसन्तर्दनं प्रदानविवृद्ध्यभावादिति न विकल्पो ऽपि । अत एव च दीर्घत्वस्यानुयोगिनः काम्यसंस्थाकज्योतिष्टोमस्य प्रतियोगिनश्च नित्यसंस्थाकज्योतिष्टोमस्य प्रकरणादेव लाभादतिलाघवम् । न च -------- एवमितरसंस्थाकज्योतिष्टोमस्यापि प्रकरणे अङ्गीक्रियमाणे "एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टो मो य एतेनानिष्ट्वा अथान्येन यजते गर्त्तपत्यमेव तद्भवतीत्यत्रापि एतच्छब्देनेतरसंस्थाकस्य ज्योतिष्टोमस्य ग्रहणापत्तेरग्निष्टोमसंस्थाकस्यैव प्रकरणात् ग्रहणं वक्ष्यमाणं विरुध्येतेतिवाच्यम्; ज्योतिष्टोमत्वावच्छेदेनैव फलवत्त्वेन प्रकरणाङ्गीकारात्, अग्निष्टोमसंस्थाया अङ्गत्वेनेतराङ्गवत्प्रकरणावच्छेदकत्वानुपपत्तेश्च । एतच्छब्देन तु ज्योतिष्टोमत्वावच्छिन्नस्योक्तावपि अन्यशब्देन तद्विकृतिमात्रवाचकेन संस्थानामप्युक्तत्वात् तासामपि ज्योतिष्टोमोत्तरकालविधिप्रतीतेरर्थादग्निष्टोमसंस्थाकस्यैव प्रथमं करणोपपत्तेः । अतो वाक्यप्रकरणयोरविरोधात् प्रकरण एव सन्तर्दनस्य निवेश इति प्राप्ते -------- भाष्यकारेण तावदिष्टापत्त्यैव सिद्धान्तितम् । पूर्वपक्षश्चाद्यप्रकारद्वयेनैव कृतः, वार्तिककारेण तु विकृतिमात्रे विवृद्धसोमके निवेश इत्युक्तम् । तस्यायमाशयः -------- दीर्घत्वं तावत् ग्रहणविवृद्धिप्रयुक्तसोमविवृद्धिकृतमिति भवतो ऽप्यविवादम् । विवृद्धग्रहणानि च संस्थाङ्गानि वचनान्न तु ज्योतिष्टोमाङ्गानि । अतश्च दीर्घसोमत्वस्य ज्योतिष्टोमसंबन्धाभावाद्विकृतिमात्रपरत्वमिति । न चोक्तग्रहणानां ज्योतिष्टोमाङ्गत्वाभावे ऽपि संस्थाद्वारा तत्संबन्धसत्त्वात्तस्य दीर्घसोमत्वोपपत्तिः; सर्वतोमुखादौ पूर्वादिदिक्षु अग्निष्टोमादिनानासंस्थाके दिगन्तरे दीर्घसोमत्वस्य सत्त्वादग्निष्टोमसंस्थाके ऽपि सन्तर्दनापत्तेर्यदङ्गग्रहणविवृद्धिप्रयुक्तविवृद्धप्रदेयकत्वं यत्प्रयुक्तविवृद्धप्रदेयकत्वमेव वा यत्र तत्र तदपूर्वसाधनीभूतफलकसंस्कारकतया सन्तर्दनविध्यवगमादुक्तविवृद्धेश्च संस्थाप्रयुक्तत्वेन ज्योतिष्टोमप्रयुक्तत्वाभावात्तदङ्गत्वेन सन्तर्दनविध्यनुपपत्तेर्वाक्येन प्रकरणं बाधित्वोक्तविधसर्वविकृतावेव निवेशः, नतु संस्थास्वेव; तासां विकृतित्वेन प्रकरणाभावादिति । अतएव सन्तृद्यादिति धातोः सकर्मकत्वादनुषक्तद्वितीयान्तपदेन फलकस्यैव संस्कार्यत्वावगमाद्दीर्घसोमस्योद्देश्यत्वतद्विशेषणत्वयोरसंभवेन निमित्तत्वमेव । अत एव नायं बहुव्रीहिर्न वा सोमपदेन यागलक्षणया स्वराक्रान्तो ऽपि तत्पुरुषः, अपि तु तेन लतामेवोक्त्वा तत्पुरुषः; समासत्वाच्च न निमित्ते ऽपि विशिष्टोद्देशे वाक्यभेदः ॥ ३ ॥ ४५ ॥ ॥ इत्येकादशं सन्तर्दनाधिकरणम् ॥ <ब्२> <ब्१> (१२ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।१२) सङ्ख्यायुक्तं क्रतोः प्रकरणात् स्यात्
jyotiṣṭome abhiṣavaṇaphalake prakṛtya "na santṛṇattī" tyanenāsantardanaṃ vidhāyā "tho khalu dīrghasome santṛdye dhṛtyai" ityanena santardanaṃ vihitam / santardanaṃ nāma dvayoḥ phalakayoḥ saṃśleṣapradeśe tanūkaraṇena ekoparyaparasya saṃśleṣaḥ / tadidaṃ santardanaṃ kiṃ prakaraṇa eva niviśate utāgniṣṭomānyamātre utkṛṣyata iti cintāyām ---------- prakaraṇānugrahādanutkarṣaḥ / na ca vākyavirodhaḥ; jyotiṣṭomasyāpi iṣṭyādyapekṣayā dīrghatvāt somadravyakatvācca dīrghasomatvopapatteḥ / ataśca tatraiva vrīhiyavādivatsantardanāsantardanayorvikalpaḥ / yastvatra sūtre krayavaditi krayadṛṣṭānto vikalpe dattaḥ sa dvādaśe daśamiḥ krīṇātīti vacanena samuccayasya vakṣyamāṇatvādvacanābhāvaṃ kṛtvā bodhyaḥ / astu vā iṣṭyāderihānupādānāt tadapekṣayā dīrghatvasya ca nityatvena dīrghasomapadavaiyarthyāpatteraṣṭadoṣaduṣṭavikalpasya cānyāyyatvāddīrghasya yajamānasya somo dīrghasoma ityevaṃ ṣaṣṭhītatpuruṣamapi prakaraṇānurodhenāṅgīkṛtya yajamānadairdhye nimitte santardanavidhānam / yadi tu niṣādasthapatyadhikaraṇanyāyena karmadhārayasyaiva nyāyyatvāt yajamānadairdhyeṇa ca phalakavidāraṇāprasaktestaddvārakatvena santardanastuterasaṃbhavena "dhṛtyā" ityarthavādānupapatterdīrghaścāsau somaśceti karmadhāraya evāṅgīkriyate tathāpi jyotiṣṭoma eva ukthyādisaṃsthāntarayukte pradānavivṛddhyā pradeyasomavivṛddherāvaśyakatvāt dīrghasomatvopapattervākyaprakaraṇayoravirodhānniveśaḥ / na ca pradānavivṛddhestoyādinā saṃpādanam; somadravyakasya yāgasya vinā vacanaṃ dravyāntarasaṃsṛṣṭena somena karaṇāyogāt / na ca triparvadaśamuṣṭitvarūpasomaparimāṇabādhaḥ; sthūladīrghaparvasomagrahaṇena tadbādhābhāvāt / ata eva somapadena yāgalakṣaṇābhāvāt somadīrghaparvatvameva santardane nimittamityapi śakyaṃ vaktum / vastutastu --------- triparvadaśamuṣṭiparimitasomagrahaṇottara "mavaśiṣṭānaṃśūnupasamūhatī" tyupasamūhanavidhānāttatra cārthavāde "yadvai tāvāneva somaḥ syādyāvantaṃ mimīte yajamānasyaiva syānnāpi sadasyānāṃ prajābhyastvetyavaśiṣṭānaṃśūnupasamūhatī"ti pūrvoktamānanindayottarādohanavadyāvadapekṣitaparatvapratīteḥ kapiñjalādhikaraṇanyāyasyāpyapravṛttyā parimāṇābhāvāt pradeyavivṛddhiḥ sulabhaiva / na ca ------- evamapi agniṣṭomasaṃsthāyā aṅgatvādanyāsāṃ kāmyānāṃ tisṛṇāṃ saṃsthānāñca vikṛtitvena svataḥ prakaraṇābhāvāt jyotiṣṭome ca pradānavṛddhyabhāvena pradeyavṛddhyabhāvāt kathaṃ vākyaprakaraṇayoravirodha iti; vācyam ------- kāmyasaṃsthāsu grahaṇavivṛddhyā āśrayabhūtajyotiṣṭomābhyāse vivṛddherāvaśyakatvāt, saṃsthānāṃ caturṇāmapi svataḥprakaraṇābhāve 'pi ca jyotiṣṭomasya sarvatrānusyūtatvāt kāmyasaṃsthākajyotiṣṭomaprayoge santardanavidhānena prakaraṇānugrahopapatteḥ / ata evāgniṣṭomasaṃsthākajyotiṣṭomaprayoge 'santardanaṃ pradānavivṛddhyabhāvāditi na vikalpo 'pi / ata eva ca dīrghatvasyānuyoginaḥ kāmyasaṃsthākajyotiṣṭomasya pratiyoginaśca nityasaṃsthākajyotiṣṭomasya prakaraṇādeva lābhādatilāghavam / na ca -------- evamitarasaṃsthākajyotiṣṭomasyāpi prakaraṇe aṅgīkriyamāṇe "eṣa vāva prathamo yajño yajñānāṃ yajjyotiṣṭo mo ya etenāniṣṭvā athānyena yajate garttapatyameva tadbhavatītyatrāpi etacchabdenetarasaṃsthākasya jyotiṣṭomasya grahaṇāpatteragniṣṭomasaṃsthākasyaiva prakaraṇāt grahaṇaṃ vakṣyamāṇaṃ virudhyetetivācyam; jyotiṣṭomatvāvacchedenaiva phalavattvena prakaraṇāṅgīkārāt, agniṣṭomasaṃsthāyā aṅgatvenetarāṅgavatprakaraṇāvacchedakatvānupapatteśca / etacchabdena tu jyotiṣṭomatvāvacchinnasyoktāvapi anyaśabdena tadvikṛtimātravācakena saṃsthānāmapyuktatvāt tāsāmapi jyotiṣṭomottarakālavidhipratīterarthādagniṣṭomasaṃsthākasyaiva prathamaṃ karaṇopapatteḥ / ato vākyaprakaraṇayoravirodhāt prakaraṇa eva santardanasya niveśa iti prāpte -------- bhāṣyakāreṇa tāvadiṣṭāpattyaiva siddhāntitam / pūrvapakṣaścādyaprakāradvayenaiva kṛtaḥ, vārtikakāreṇa tu vikṛtimātre vivṛddhasomake niveśa ityuktam / tasyāyamāśayaḥ -------- dīrghatvaṃ tāvat grahaṇavivṛddhiprayuktasomavivṛddhikṛtamiti bhavato 'pyavivādam / vivṛddhagrahaṇāni ca saṃsthāṅgāni vacanānna tu jyotiṣṭomāṅgāni / ataśca dīrghasomatvasya jyotiṣṭomasaṃbandhābhāvādvikṛtimātraparatvamiti / na coktagrahaṇānāṃ jyotiṣṭomāṅgatvābhāve 'pi saṃsthādvārā tatsaṃbandhasattvāttasya dīrghasomatvopapattiḥ; sarvatomukhādau pūrvādidikṣu agniṣṭomādinānāsaṃsthāke digantare dīrghasomatvasya sattvādagniṣṭomasaṃsthāke 'pi santardanāpatteryadaṅgagrahaṇavivṛddhiprayuktavivṛddhapradeyakatvaṃ yatprayuktavivṛddhapradeyakatvameva vā yatra tatra tadapūrvasādhanībhūtaphalakasaṃskārakatayā santardanavidhyavagamāduktavivṛddheśca saṃsthāprayuktatvena jyotiṣṭomaprayuktatvābhāvāttadaṅgatvena santardanavidhyanupapattervākyena prakaraṇaṃ bādhitvoktavidhasarvavikṛtāveva niveśaḥ, natu saṃsthāsveva; tāsāṃ vikṛtitvena prakaraṇābhāvāditi / ataeva santṛdyāditi dhātoḥ sakarmakatvādanuṣaktadvitīyāntapadena phalakasyaiva saṃskāryatvāvagamāddīrghasomasyoddeśyatvatadviśeṣaṇatvayorasaṃbhavena nimittatvameva / ata eva nāyaṃ bahuvrīhirna vā somapadena yāgalakṣaṇayā svarākrānto 'pi tatpuruṣaḥ, api tu tena latāmevoktvā tatpuruṣaḥ; samāsatvācca na nimitte 'pi viśiṣṭoddeśe vākyabhedaḥ // 3 // 45 // // ityekādaśaṃ santardanādhikaraṇam // <B2> <B1> (12 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.12) saṅkhyāyuktaṃ kratoḥ prakaraṇāt syāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.