अतएव आतिथ्यवाक्यशेषभूतस्यापि ज्ञापकत्वोपपत्तिः । "नह्यत्रानूयाजान्यजन्भवती" त्यर्थवादस्य प्रदेशान्तरस्थस्य "अष्टावुपभृति गृह्णाती"ति वाक्यगताष्टपदस्य चतुष्कद्वयलक्षणाज्ञापकत्वमिष्यत एव । एवञ्च पिष्टकचरौ चरुशब्दप्रयोगानुरोधेनेह तद्ग्रहणपेषणस्य प्रदेयसिद्धिद्वारातिदेशादेव प्राप्तेः निरर्थकमेव तस्य विधित्वाश्रयणम् । नह्येकवाक्यत्वसंभवे वाक्यभेदमङ्गीकृत्य द्विदेवत्ये पेषणवारणाय विधित्वं युक्तम्; ज्ञापकत्वस्यैवैकवाक्यताभङ्गेन युक्तत्वेन द्विदेवत्ये तद्द्वारा प्रयोजनाभावात् । यदप्युक्तं पार्थसारथिना -------- पिष्टकचरावपि विशदपाकसंभवात् चरुशब्दस्यौदनवाचित्वमित, तत् न; पिष्टस्य जलपूरितायां स्थाल्यां प्रक्षेपेण पाके सति वैशद्यस्यासंभवात् । नहि पिष्टे जलेन पिण्डीभूते अन्योन्यभावस्य प्रतियोग्यनुयोग्युपलंभो जायते, येन अन्योन्यासंलग्नत्वरूपं वैशद्यं प्राप्नुयात् । अतएव ओदने तण्डुलानामेवान्योन्यतया पृथगवस्थानात् तदसंलग्नत्वं स्पष्टमेवोपलभ्यते । अनवस्त्राविते तण्डुलचरौ वैशद्यव्यावृत्त्यर्थमेव प्रचुरजलदानस्य तथाभूते ओदने च तावत्पर्याप्तमात्रजलदानस्य च शिष्टसंप्रदाये दर्शनात् परस्परसंलग्नत्वे सति अनवस्त्रावितान्तरूष्मपक्वत्वमात्रेणैव चरुव्यवहार इति वैशद्यस्यानपेक्षणान्न वैशद्यप्रयुक्तमोदनत्वमिति तत्रैव याज्ञिकप्रयोगः स्यात् । तत्रत्यभाष्यवार्तिकन्यायसुधाग्रन्थेषूपलम्भादनवस्त्रावितान्तरूष्मपक्वौदने याज्ञिकानां प्रयोगोपपादनमपि तदीयं न युक्तम् ॥ यत्तु -------- अत्र प्रकाशकारैरुक्तं पिष्टके हि ओदनत्वे यथा लौकिकप्रयोगप्रसक्ता स्थालीवाचितार्ऽथवादिकोदानवाचितया बाध्यते, तथा तयैव पिष्टकचरुः साध्यते इति प्रयोगमूलान्नोदनपिष्टकवाचितापि बाध्येत । मिश्रमते चोदनसामान्ये शक्तिग्रहे तदविरोधात् तद्विशेषानवस्त्रावितान्तरूष्मपक्ववाचिता याज्ञिकप्रयोगाद्युक्ता, सामान्यग्रहणे हि अपेक्षितविशेषसमर्पकमनुकूलमेव नतु विरुद्धं इत्युक्तम "क्ताधिकरणे । तव तु लौकिकप्रयोगादिव याज्ञिकप्रयोगादप्यर्थवादप्राबल्यात् तद्विरुद्धानोदनपिष्टकवाचितायुक्ता --------" इति, तदेतद्दाशमिकाधिकरणशास्त्रदीपिकाया विरुद्धम् । तत्र हि अनवस्त्रावितान्तरूष्मपक्वौदन एवयाज्ञिकप्रयोगस्योक्तेः तत्रैचार्ऽथवादात् पूर्वं चरुशब्दश्रवणानन्तरं शक्तिग्रहादर्थवादस्य तदुपोद्बलतया स्थालीमात्रवाचकतानिरास एव तात्पर्यप्रतीतेः निर्णीतोपक्रमस्थचरुशेब्दानुरोधेन सामान्यवचनस्य विशेषपरत्वकल्पनयाप्यर्थवादाविरोधेन चरुशब्दशक्तिग्राहकत्वे मानाभावेनार्थवादवशात् सामान्यत ओदनवाचिनो विशेषापेक्षया याज्ञिकप्रयोगग्रहणमित्यर्थकल्पनस्यासङ्गतत्वात् । अतएव तदधिकरणेर्ऽथवादसमानकक्ष्यतयैव याज्ञिकप्रयोग ओदनपर्यन्तत्वेनोक्तोमिश्रैः, यस्य तु न्यायसुधाकृतो मते ओदनपर्यन्ते चरुशब्दस्य शक्तिस्तस्यापि मते न त्रिवृच्चर्वश्ववालाधिकरणे चरुशब्दस्य स्थालीवाचितानिरासेनार्थवादस्योदनरूपार्थशक्तिग्राहकतयोपन्यासः; चरुशब्दार्थनिर्णयस्य याज्ञिकप्रसिध्यैव सिद्धेः प्रयोजनाभावात् ॥ अतएव दशमे शास्त्रदीपिकायां ------- विश्वस्ततरयाज्ञिकप्रयोगस्य साधारणस्थालीप्रयोगापेक्षया प्राबल्येनापि स्थालीवाचित्वं खण्डितम् ॥ नच ------- ओदनपर्यन्तवाचित्वाभावेर्ऽथवादविरोधात् स्थालीवाचित्वे लाघवात् याज्ञिकप्रयोगस्यापि बाधापत्तिरिति -------- युक्तम्; अविरोधात् । यथैव हि तव मते सामान्यापेक्षित्वेनाविरोधः तथैव ओदनसादृश्यविवक्षया प्राप्तावैशद्यसूपशाकादिव्यावृत्त्यर्थत्वेनाविरोधः संभवत्येव । इतरथा प्रयोगाविशेषात् लोकप्रसिद्धस्थाल्या याज्ञिकप्रसिद्धस्य च मध्ये कतरस्य ग्रहणमिति सन्देहनिराकरणार्थत्वस्यैवापत्त्या "सन्दिग्धेषु वाक्यशेषादि" त्यनेनैव गतार्थत्वापत्तेः । तथाच निर्णीतार्थस्यैव चरुशब्दस्यात्रार्थवादेन निर्णयान्न सन्दिग्धन्यायविषयतेति त्रिवृच्चर्वश्ववालाधिकरणशास्त्रदीपिकोक्तं विरुध्येत । अतो लौकिकप्रसिद्धिबाधेन याज्ञिकप्रसिध्यैव निर्णीतार्थकत्वे वक्तव्ये अर्थवादस्य शक्तिग्रहे ऽनुपयोगाद्वैशद्यप्राप्त्यर्थमेव तदुपासनम् ॥ किञ्च अस्मिन् मते ऊष्मपक्व ओदने इव पिष्टसाध्ये ऽपि तस्मिन् चरुशब्दार्थत्वाङ्गीकारात् द्वयोरप्यर्थयोः स्थालीवचनत्वाबाधेन याज्ञिकप्रसिध्या ग्रहणापत्तिनिवारणफलकौदनरूपचरुतात्पर्यत्वकल्पनयाप्युपपद्यत एवतदविरोधः ॥ वस्तुतस्तु -------- स्थाल्यां चरुशब्दस्य निर्णीतशक्तिकत्वे सति उपक्रमगतनिर्णयानुरोधेनोपसंहारगतौदनपद एव ओदनसाधनत्वलक्षणयापि स्तुतेरुपपत्तेर्नार्थवादवशेन तद्वाचित्वबाधः शक्यते कर्तुमिति स्थालीवचनत्वनिवृत्तिः दुर्घटैव ॥ किञ्च चरुशब्दस्य स्थालीवचनत्वबाधेनानवस्त्रावितौदनविशेषवाचित्वमर्थवादप्रतीतेः प्राक् निर्णीतं वा नवा; आद्ये तेनैवार्ऽथवादगतसामान्यशब्दार्थनिर्णायकत्वात् अर्थवादेन चरुशब्दनिर्णय इत्येतत्परता तदधिकरणे दुरुपपादैव । द्वितीये निश्चितेन विशेषण सामान्याकाङ्क्षानिवृत्तावपि अनिश्चितेन तेन तदयोगात् विशेषसमर्पकत्वेनाविरोधोपपादनं याज्ञिकप्रसिद्धेरयुक्तम्; वाचकतातात्पर्यग्राहित्वं विना केवलं याज्ञिकप्रसिद्धिमात्रत्वेन नियामकत्वानुपपत्तेः । अतो यथैव म्लेच्छप्रसिद्धिः आर्यप्रसिध्द्या बाध्यते, एवं साधारणार्यप्रसिद्धिरपि न्यायतौल्यात् कर्मानुष्ठानवत्त्वेन विश्वस्ततरार्यप्रसिध्द्या बाध्यते । एवं साधारणार्थप्रसिद्धेरपीत्येवं स्थालीवाचित्वनिराकरणेनानवस्त्रावितान्तरूष्मपक्वमात्रवाचित्व एवोपक्रमे निर्णीते तदनुसारेणोपसंहारगतौदनपदे सादृश्यलक्षणाया उचितत्वात् वैशद्ययुक्ततण्डुलप्रकृतिकत्वमेवार्थवादस्य न्याय्यम्, नतु एतावतापि वैशद्ययुक्ततण्डुलप्रकृतिकत्वांशे शक्तिग्राहकत्वम्; तथात्वे मौद्गयवमयादिचरुषु चरुचब्दानामनन्तानां गौणत्वापत्तेः, व्रीहिप्रकृतिकतण्डुलेष्वेव लोकशास्त्रप्रसिध्द्या तण्डुलत्वाङ्गीकारात् । अतएव वार्तिककृतानवस्त्रावितान्तरूष्मपक्वमात्रमेव तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तमुक्तम् । एतेन -------- सूपशाकादिव्यावृत्तये तण्डुलप्रकृतिकत्वविशेषणोपादानं सर्वग्रन्थलिखितमपि -------- परास्तम्; अतिव्याप्तिपरिहारे ऽपि मौद्गादिष्वव्याप्त्यापत्तेः, लोके फलत्वेन प्रसिद्धेषु तण्डुलप्रकृतिकेषु वर्तुलत्वेन दृढेष्वतिव्याप्त्यापत्तेश्च । अतः सूपशाकादिव्यतिरिक्तत्वोपलक्षणत्वाङ्गीकारेण तद्व्यावृत्तेः वक्तव्यतया तदुपलक्षणसूचकत्वमस्तु नामार्थवादस्येति युक्तम् । न्यायसुधाग्रन्थे ऽप्यनवस्त्रावितान्तरूष्मपदद्वयसार्थक्यप्रदर्शनावसरे तण्डुलप्रकृतिकपदानुपादानात्सूपशाकादिव्यतिरिक्तत्वोपलक्षणार्थत्वस्यैवार्थवाद उपपादितत्वेन मदुक्तार्थतात्पर्यकत्वप्रतीतेः । तस्मान्नार्थवादस्य शक्तिग्राहकत्वमित्येव न्यायसुधोक्तं साधु । परन्तु उभयमते ऽपि प्रायणीये अन्यत्र सारस्वतादिचरुपिष्टकचरुव्यावृत्तिः दुर्घटैव । अतः सर्वग्रन्थाविरोधेनैवं परिहर्तव्यम् । पिष्टकचरौ चरुशब्दो गौण एव न मुख्यः । अतएव श्रौतस्मार्तकर्मणोश्चरुकर्तव्यतायां पिष्टस्यैव तत्करणं विशिष्टानामिति गौणमुख्यन्यायादेव सर्वत्र तस्याग्रहणम् । पौष्णे चरौ पेषणं विनैव प्रदेयसिद्धेः प्रतिप्रसवरूपेण पेषणविधानादेव गौणार्थस्य ग्रहणात् पिष्टकचरुः संपद्यत इति सर्वं समञ्जसमित्यलं श्रमेण । यस्मात्पिष्टकचरावपि चरुशब्दप्रयोगः अत एव वैशद्यानपेक्षं चरुत्वप्रवृत्तिनिमित्तमिदमित्याह --------- अत एव चरुत्वं नामेति ॥ स्पष्टमन्यत् । ॥ इति चतुर्दशं पौष्णपेषणस्य चरावेव निवेशाधिकरणम् ॥ - - - - - - <ब्१> (१५ अधिकरणम् । ) (अ।३ पा।३ अधि।१५) एकस्मिन्न् एकसंयोगात्
ataeva ātithyavākyaśeṣabhūtasyāpi jñāpakatvopapattiḥ / "nahyatrānūyājānyajanbhavatī" tyarthavādasya pradeśāntarasthasya "aṣṭāvupabhṛti gṛhṇātī"ti vākyagatāṣṭapadasya catuṣkadvayalakṣaṇājñāpakatvamiṣyata eva / evañca piṣṭakacarau caruśabdaprayogānurodheneha tadgrahaṇapeṣaṇasya pradeyasiddhidvārātideśādeva prāpteḥ nirarthakameva tasya vidhitvāśrayaṇam / nahyekavākyatvasaṃbhave vākyabhedamaṅgīkṛtya dvidevatye peṣaṇavāraṇāya vidhitvaṃ yuktam; jñāpakatvasyaivaikavākyatābhaṅgena yuktatvena dvidevatye taddvārā prayojanābhāvāt / yadapyuktaṃ pārthasārathinā -------- piṣṭakacarāvapi viśadapākasaṃbhavāt caruśabdasyaudanavācitvamita, tat na; piṣṭasya jalapūritāyāṃ sthālyāṃ prakṣepeṇa pāke sati vaiśadyasyāsaṃbhavāt / nahi piṣṭe jalena piṇḍībhūte anyonyabhāvasya pratiyogyanuyogyupalaṃbho jāyate, yena anyonyāsaṃlagnatvarūpaṃ vaiśadyaṃ prāpnuyāt / ataeva odane taṇḍulānāmevānyonyatayā pṛthagavasthānāt tadasaṃlagnatvaṃ spaṣṭamevopalabhyate / anavastrāvite taṇḍulacarau vaiśadyavyāvṛttyarthameva pracurajaladānasya tathābhūte odane ca tāvatparyāptamātrajaladānasya ca śiṣṭasaṃpradāye darśanāt parasparasaṃlagnatve sati anavastrāvitāntarūṣmapakvatvamātreṇaiva caruvyavahāra iti vaiśadyasyānapekṣaṇānna vaiśadyaprayuktamodanatvamiti tatraiva yājñikaprayogaḥ syāt / tatratyabhāṣyavārtikanyāyasudhāgrantheṣūpalambhādanavastrāvitāntarūṣmapakvaudane yājñikānāṃ prayogopapādanamapi tadīyaṃ na yuktam // yatt.u -------- atra prakāśakārairuktaṃ piṣṭake hi odanatve yathā laukikaprayogaprasaktā sthālīvācitār'thavādikodānavācitayā bādhyate, tathā tayaiva piṣṭakacaruḥ sādhyate iti prayogamūlānnodanapiṣṭakavācitāpi bādhyeta / miśramate codanasāmānye śaktigrahe tadavirodhāt tadviśeṣānavastrāvitāntarūṣmapakvavācitā yājñikaprayogādyuktā, sāmānyagrahaṇe hi apekṣitaviśeṣasamarpakamanukūlameva natu viruddhaṃ ityuktama "ktādhikaraṇe / tava tu laukikaprayogādiva yājñikaprayogādapyarthavādaprābalyāt tadviruddhānodanapiṣṭakavācitāyuktā --------" iti, tadetaddāśamikādhikaraṇaśāstradīpikāyā viruddham / tatra hi anavastrāvitāntarūṣmapakvaudana evayājñikaprayogasyokteḥ tatraicār'thavādāt pūrvaṃ caruśabdaśravaṇānantaraṃ śaktigrahādarthavādasya tadupodbalatayā sthālīmātravācakatānirāsa eva tātparyapratīteḥ nirṇītopakramasthacaruśebdānurodhena sāmānyavacanasya viśeṣaparatvakalpanayāpyarthavādāvirodhena caruśabdaśaktigrāhakatve mānābhāvenārthavādavaśāt sāmānyata odanavācino viśeṣāpekṣayā yājñikaprayogagrahaṇamityarthakalpanasyāsaṅgatatvāt / ataeva tadadhikaraṇer'thavādasamānakakṣyatayaiva yājñikaprayoga odanaparyantatvenoktomiśraiḥ, yasya tu nyāyasudhākṛto mate odanaparyante caruśabdasya śaktistasyāpi mate na trivṛccarvaśvavālādhikaraṇe caruśabdasya sthālīvācitānirāsenārthavādasyodanarūpārthaśaktigrāhakatayopanyāsaḥ; caruśabdārthanirṇayasya yājñikaprasidhyaiva siddheḥ prayojanābhāvāt // ataev.a daśame śāstradīpikāyāṃ ------- viśvastatarayājñikaprayogasya sādhāraṇasthālīprayogāpekṣayā prābalyenāpi sthālīvācitvaṃ khaṇḍitam // naca ------- odanaparyantavācitvābhāver'thavādavirodhāt sthālīvācitve lāghavāt yājñikaprayogasyāpi bādhāpattiriti -------- yuktam; avirodhāt / yathaiva hi tava mate sāmānyāpekṣitvenāvirodhaḥ tathaiva odanasādṛśyavivakṣayā prāptāvaiśadyasūpaśākādivyāvṛttyarthatvenāvirodhaḥ saṃbhavatyeva / itarathā prayogāviśeṣāt lokaprasiddhasthālyā yājñikaprasiddhasya ca madhye katarasya grahaṇamiti sandehanirākaraṇārthatvasyaivāpattyā "sandigdheṣu vākyaśeṣādi" tyanenaiva gatārthatvāpatteḥ / tathāca nirṇītārthasyaiva caruśabdasyātrārthavādena nirṇayānna sandigdhanyāyaviṣayateti trivṛccarvaśvavālādhikaraṇaśāstradīpikoktaṃ virudhyeta / ato laukikaprasiddhibādhena yājñikaprasidhyaiva nirṇītārthakatve vaktavye arthavādasya śaktigrahe 'nupayogādvaiśadyaprāptyarthameva tadupāsanam // kiñca asmin mate ūṣmapakva odane iva piṣṭasādhye 'pi tasmin caruśabdārthatvāṅgīkārāt dvayorapyarthayoḥ sthālīvacanatvābādhena yājñikaprasidhyā grahaṇāpattinivāraṇaphalakaudanarūpacarutātparyatvakalpanayāpyupapadyata evatadavirodhaḥ // vastutastu -------- sthālyāṃ caruśabdasya nirṇītaśaktikatve sati upakramagatanirṇayānurodhenopasaṃhāragataudanapada eva odanasādhanatvalakṣaṇayāpi stuterupapatternārthavādavaśena tadvācitvabādhaḥ śakyate kartumiti sthālīvacanatvanivṛttiḥ durghaṭaiva // kiñca caruśabdasya sthālīvacanatvabādhenānavastrāvitaudanaviśeṣavācitvamarthavādapratīteḥ prāk nirṇītaṃ vā navā; ādye tenaivār'thavādagatasāmānyaśabdārthanirṇāyakatvāt arthavādena caruśabdanirṇaya ityetatparatā tadadhikaraṇe durupapādaiva / dvitīye niścitena viśeṣaṇa sāmānyākāṅkṣānivṛttāvapi aniścitena tena tadayogāt viśeṣasamarpakatvenāvirodhopapādanaṃ yājñikaprasiddherayuktam; vācakatātātparyagrāhitvaṃ vinā kevalaṃ yājñikaprasiddhimātratvena niyāmakatvānupapatteḥ / ato yathaiva mlecchaprasiddhiḥ āryaprasidhdyā bādhyate, evaṃ sādhāraṇāryaprasiddhirapi nyāyataulyāt karmānuṣṭhānavattvena viśvastatarāryaprasidhdyā bādhyate / evaṃ sādhāraṇārthaprasiddherapītyevaṃ sthālīvācitvanirākaraṇenānavastrāvitāntarūṣmapakvamātravācitva evopakrame nirṇīte tadanusāreṇopasaṃhāragataudanapade sādṛśyalakṣaṇāyā ucitatvāt vaiśadyayuktataṇḍulaprakṛtikatvamevārthavādasya nyāyyam, natu etāvatāpi vaiśadyayuktataṇḍulaprakṛtikatvāṃśe śaktigrāhakatvam; tathātve maudgayavamayādicaruṣu carucabdānāmanantānāṃ gauṇatvāpatteḥ, vrīhiprakṛtikataṇḍuleṣveva lokaśāstraprasidhdyā taṇḍulatvāṅgīkārāt / ataeva vārtikakṛtānavastrāvitāntarūṣmapakvamātrameva tacchabdapravṛttinimittamuktam / etena -------- sūpaśākādivyāvṛttaye taṇḍulaprakṛtikatvaviśeṣaṇopādānaṃ sarvagranthalikhitamapi -------- parāstam; ativyāptiparihāre 'pi maudgādiṣvavyāptyāpatteḥ, loke phalatvena prasiddheṣu taṇḍulaprakṛtikeṣu vartulatvena dṛḍheṣvativyāptyāpatteśca / ataḥ sūpaśākādivyatiriktatvopalakṣaṇatvāṅgīkāreṇa tadvyāvṛtteḥ vaktavyatayā tadupalakṣaṇasūcakatvamastu nāmārthavādasyeti yuktam / nyāyasudhāgranthe 'pyanavastrāvitāntarūṣmapadadvayasārthakyapradarśanāvasare taṇḍulaprakṛtikapadānupādānātsūpaśākādivyatiriktatvopalakṣaṇārthatvasyaivārthavāda upapāditatvena maduktārthatātparyakatvapratīteḥ / tasmānnārthavādasya śaktigrāhakatvamityeva nyāyasudhoktaṃ sādhu / parantu ubhayamate 'pi prāyaṇīye anyatra sārasvatādicarupiṣṭakacaruvyāvṛttiḥ durghaṭaiva / ataḥ sarvagranthāvirodhenaivaṃ parihartavyam / piṣṭakacarau caruśabdo gauṇa eva na mukhyaḥ / ataeva śrautasmārtakarmaṇoścarukartavyatāyāṃ piṣṭasyaiva tatkaraṇaṃ viśiṣṭānāmiti gauṇamukhyanyāyādeva sarvatra tasyāgrahaṇam / pauṣṇe carau peṣaṇaṃ vinaiva pradeyasiddheḥ pratiprasavarūpeṇa peṣaṇavidhānādeva gauṇārthasya grahaṇāt piṣṭakacaruḥ saṃpadyata iti sarvaṃ samañjasamityalaṃ śrameṇa / yasmātpiṣṭakacarāvapi caruśabdaprayogaḥ ata eva vaiśadyānapekṣaṃ carutvapravṛttinimittamidamityāha --------- ata eva carutvaṃ nāmeti // spaṣṭamanyat / // iti caturdaśaṃ pauṣṇapeṣaṇasya carāveva niveśādhikaraṇam // - - - - - - <B1> (15 adhikaraṇam / ) (a.3 pā.3 adhi.15) ekasminn ekasaṃyogāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.