Kurma-Purana 1.1

नमस्कृत्वाप्रमेयाय विष्णवे कूर्मरूपिणे । पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं विश्वयोनिना

namaskṛtvāprameyāya viṣṇave kūrmarūpiṇe / purāṇaṃ saṃpravakṣyāmi yaduktaṃ viśvayoninā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्रान्ते सूतमनघं नैमिषीया महर्षयः । पुराणसंहितां पुण्यां पप्रच्छू रोमहर्षणम्

satrānte sūtamanaghaṃ naimiṣīyā maharṣayaḥ / purāṇasaṃhitāṃ puṇyāṃ papracchū romaharṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वया सूत महाबुद्धे भगवान् ब्रह्मवित्तमः । इतिहासपुराणार्थं व्यासः सम्यगुपासितः

tvayā sūta mahābuddhe bhagavān brahmavittamaḥ / itihāsapurāṇārthaṃ vyāsaḥ samyagupāsitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य ते सर्वरोमाणि वचसा हृषितानि यत् । द्वैपायनस्य भगवांस्ततो वै रोमहर्षणः

tasya te sarvaromāṇi vacasā hṛṣitāni yat / dvaipāyanasya bhagavāṃstato vai romaharṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्तमेव भगवान् व्याजहार स्वयं प्रभुः । मुनीनां संहितां वक्तुं व्यासः पौराणिकीं पुरा

bhavantameva bhagavān vyājahāra svayaṃ prabhuḥ / munīnāṃ saṃhitāṃ vaktuṃ vyāsaḥ paurāṇikīṃ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वं हि स्वायंभुवे यज्ञे सुत्याहे वितते हरिः । संभूतः संहितां वक्तुं स्वांशेन पुरुषोत्तमः

tvaṃ hi svāyaṃbhuve yajñe sutyāhe vitate hariḥ / saṃbhūtaḥ saṃhitāṃ vaktuṃ svāṃśena puruṣottamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् भवन्तं पृच्छामः पुराणं कौर्ममुत्तमम् । वक्तुमर्हसि चास्माकं पुराणार्थविशारद

tasmād bhavantaṃ pṛcchāmaḥ purāṇaṃ kaurmamuttamam / vaktumarhasi cāsmākaṃ purāṇārthaviśārada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनीनां वचनं श्रुत्वा सूतः पौराणिकोत्तमः । प्रणम्य मनसा प्राह गुरुं सत्यवतीसुतम्

munīnāṃ vacanaṃ śrutvā sūtaḥ paurāṇikottamaḥ / praṇamya manasā prāha guruṃ satyavatīsutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोमहर्षण उवाच नमस्कृत्वा जगद्योनिं कूर्मरूपधरं हरिम् । वक्ष्ये पौराणिकीं दिव्यां कथां पापप्रणाशिनीम्

romaharṣaṇa uvāca namaskṛtvā jagadyoniṃ kūrmarūpadharaṃ harim / vakṣye paurāṇikīṃ divyāṃ kathāṃ pāpapraṇāśinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यां श्रुत्वा पापकर्मापि गच्छेत परमां गतिम् । न नास्तिके कथां पुण्यामिमां ब्रूयात् कदाचन

yāṃ śrutvā pāpakarmāpi gaccheta paramāṃ gatim / na nāstike kathāṃ puṇyāmimāṃ brūyāt kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रद्दधानाय शान्ताय धार्मिकाय द्विजातये । इमां कथामनुब्रूयात् साक्षान्नारायणेरिताम्

śraddadhānāya śāntāya dhārmikāya dvijātaye / imāṃ kathāmanubrūyāt sākṣānnārāyaṇeritām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca / vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मं पुराणं प्रथमं पाद्मं वैष्णवमेव च । शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्

brāhmaṃ purāṇaṃ prathamaṃ pādmaṃ vaiṣṇavameva ca / śaivaṃ bhāgavataṃ caiva bhaviṣyaṃ nāradīyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । लैङ्गं तथा च वाराहं स्कान्दं वामनमेव च

mārkaṇḍeyamathāgneyaṃ brahmavaivartameva ca / laiṅgaṃ tathā ca vārāhaṃ skāndaṃ vāmanameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कौर्मं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशं समुद्दिष्टं ब्रह्मण्डमिति संज्ञितम्

kaurmaṃ mātsyaṃ gāruḍaṃ ca vāyavīyamanantaram / aṣṭādaśaṃ samuddiṣṭaṃ brahmaṇḍamiti saṃjñitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यान्युपराणानि मुनिभिः कथितानि तु । अष्टादशपुराणानि श्रुत्वा संक्षेपतो द्विजाः

anyānyuparāṇāni munibhiḥ kathitāni tu / aṣṭādaśapurāṇāni śrutvā saṃkṣepato dvijāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिहमतः परम् । तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम्

ādyaṃ sanatkumāroktaṃ nārasihamataḥ param / tṛtīyaṃ skāndamuddiṣṭaṃ kumāreṇa tu bhāṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् । दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम्

caturthaṃ śivadharmākhyaṃ sākṣānnandīśabhāṣitam / durvāsasoktamāścaryaṃ nāradoktamataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् । ब्रह्माण्डं वारुणं चाथ कालिकाह्वयमेव च

kāpilaṃ mānavaṃ caiva tathaivośanaseritam / brahmāṇḍaṃ vāruṇaṃ cātha kālikāhvayameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माहेश्वरं तथा साम्बं सौरं सर्वार्थसंचयम् । पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम्

māheśvaraṃ tathā sāmbaṃ sauraṃ sarvārthasaṃcayam / parāśaroktamaparaṃ mārīcaṃ bhārgavāhvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं तु पञ्चदशमं पुराणं कौर्ममुत्तमम् । चतुर्धा संस्थितं पुण्यं संहितानां प्रभेदतः

idaṃ tu pañcadaśamaṃ purāṇaṃ kaurmamuttamam / caturdhā saṃsthitaṃ puṇyaṃ saṃhitānāṃ prabhedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मी भगवती सौरी वैष्णवी च प्रकीर्तिताः । चतस्त्रः संहिताः पुण्या धर्मकामार्थमोक्षदाः

brāhmī bhagavatī saurī vaiṣṇavī ca prakīrtitāḥ / catastraḥ saṃhitāḥ puṇyā dharmakāmārthamokṣadāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं तु संहिता ब्राह्मी चतुर्वेदैस्तु सम्मिता । भवन्ति षट्सहस्त्राणि श्लोकानामत्र संख्यया

iyaṃ tu saṃhitā brāhmī caturvedaistu sammitā / bhavanti ṣaṭsahastrāṇi ślokānāmatra saṃkhyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च मुनीश्वराः । माहात्म्यमखिलं ब्रह्म ज्ञायते परमेश्वरः

yatra dharmārthakāmānāṃ mokṣasya ca munīśvarāḥ / māhātmyamakhilaṃ brahma jñāyate parameśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं दिव्याः पुण्याः प्रासङ्गिकीः कथाः

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca / vaṃśānucaritaṃ divyāḥ puṇyāḥ prāsaṅgikīḥ kathāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणाद्यैरियं धार्या धार्मिकैः शान्तमानसैः । तामहं वर्तयिष्यामि व्यासेन कथितां पुरा

brāhmaṇādyairiyaṃ dhāryā dhārmikaiḥ śāntamānasaiḥ / tāmahaṃ vartayiṣyāmi vyāsena kathitāṃ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरामृतार्थं दैतेयदानवैः सह देवताः । मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुः क्षीरसागरम्

purāmṛtārthaṃ daiteyadānavaiḥ saha devatāḥ / manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā mamanthuḥ kṣīrasāgaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मथ्यमाने तदा तस्मिन् कूर्मरूपी जनार्दनः । बभार मन्दरं देवो देवानां हितकाम्यया

mathyamāne tadā tasmin kūrmarūpī janārdanaḥ / babhāra mandaraṃ devo devānāṃ hitakāmyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवाश्च तुष्टुवुर्देवं नारदाद्या महर्षयः । कूर्मरूपधरं दृष्ट्वा साक्षिणं विष्णुमव्ययम्

devāśca tuṣṭuvurdevaṃ nāradādyā maharṣayaḥ / kūrmarūpadharaṃ dṛṣṭvā sākṣiṇaṃ viṣṇumavyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदन्तरे ऽभवद् देवी श्रीर्नारायणवल्लभा । जग्राह भगवान् विष्णुस्तामेव पुरुषोत्तमः

tadantare 'bhavad devī śrīrnārāyaṇavallabhā / jagrāha bhagavān viṣṇustāmeva puruṣottamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजसा विष्णुमव्यक्तं नारदाद्या महर्षयः । मोहिताः सह शक्रेण श्रियो वचनमब्रुवन्

tejasā viṣṇumavyaktaṃ nāradādyā maharṣayaḥ / mohitāḥ saha śakreṇa śriyo vacanamabruvan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन् देवदेवेश नारायण जगन्मय । कैषा देवी विशालाक्षी यथावद् ब्रूहि पृच्छताम्

bhagavan devadeveśa nārāyaṇa jaganmaya / kaiṣā devī viśālākṣī yathāvad brūhi pṛcchatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं विष्णुर्दानवमर्दनः । प्रोवाच देवीं संप्रेक्ष्य नारदादीनकल्मषान्

śrutvā teṣāṃ tadā vākyaṃ viṣṇurdānavamardanaḥ / provāca devīṃ saṃprekṣya nāradādīnakalmaṣān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं सा परमा शक्तिर्मन्मयी ब्रह्मरूपिणी । माया मम प्रियानन्ता ययेदं मोहितं जगत्

iyaṃ sā paramā śaktirmanmayī brahmarūpiṇī / māyā mama priyānantā yayedaṃ mohitaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनयैव जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । मोहयामि द्विजश्रेष्ठा ग्रसामि विसृजामि च

anayaiva jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam / mohayāmi dvijaśreṣṭhā grasāmi visṛjāmi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतनामागतिं गतिम् । विज्ञायान्वीक्ष्य चात्मानं तरन्ति विपुलामिमाम्

utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtanāmāgatiṃ gatim / vijñāyānvīkṣya cātmānaṃ taranti vipulāmimām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्यास्त्वंशानधिष्ठाय शक्तिमन्तो ऽभवन् द्विजाः । ब्रह्मेशानादयो देवाः सर्वशक्तिरियं मम

asyāstvaṃśānadhiṣṭhāya śaktimanto 'bhavan dvijāḥ / brahmeśānādayo devāḥ sarvaśaktiriyaṃ mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैषा सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिस्त्रिगुणात्मिका । प्रागेव मत्तः संजाता श्रीकल्पे पद्मवासिनी

saiṣā sarvajagatsūtiḥ prakṛtistriguṇātmikā / prāgeva mattaḥ saṃjātā śrīkalpe padmavāsinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्भुजा शङ्खचक्रपद्महस्ता शुभान्विता । कोटिसूर्यप्रतीकाशा मोहिनी सर्वदेहिनाम्

caturbhujā śaṅkhacakrapadmahastā śubhānvitā / koṭisūryapratīkāśā mohinī sarvadehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नालं देवा न पितरो मानवा वसवो ऽपि च । मायामेतां समुत्तर्तुं ये चान्ये भुवि देहिनः

nālaṃ devā na pitaro mānavā vasavo 'pi ca / māyāmetāṃ samuttartuṃ ye cānye bhuvi dehinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तो वासुदेवेन मुनयो विष्णुमब्रुवन् । ब्रूहि त्वं पुण्डरीकाक्ष यदि कालत्रये ऽपि च । को वा तरति तां मायां दुर्जयां देवनिर्मिताम्

ityukto vāsudevena munayo viṣṇumabruvan / brūhi tvaṃ puṇḍarīkākṣa yadi kālatraye 'pi ca / ko vā tarati tāṃ māyāṃ durjayāṃ devanirmitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोवाच हृषीकेशो मुनीन् मुनिगणार्चितः । अस्ति द्विजातिप्रवर इन्द्रद्युम्न इति श्रुतः

athovāca hṛṣīkeśo munīn munigaṇārcitaḥ / asti dvijātipravara indradyumna iti śrutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वजन्मनि राजासावधृष्यः शङ्करादिभिः । दृष्ट्वा मां कूर्मसंस्थानं श्रुत्वा पौराणिकीं स्वयम् । संहितां मन्मुखाद् दिव्यां पुरस्कृत्य मुनीश्वरान्

pūrvajanmani rājāsāvadhṛṣyaḥ śaṅkarādibhiḥ / dṛṣṭvā māṃ kūrmasaṃsthānaṃ śrutvā paurāṇikīṃ svayam / saṃhitāṃ manmukhād divyāṃ puraskṛtya munīśvarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माणं च महादेवं देवांश्चान्यान् स्वशक्तिभिः । मच्छक्तौ संस्थितान् बुद्ध्वा मामेव शरणं गतः

brahmāṇaṃ ca mahādevaṃ devāṃścānyān svaśaktibhiḥ / macchaktau saṃsthitān buddhvā māmeva śaraṇaṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभाषितो मया चाथ विप्रयोनिं गमिष्यसि । इन्द्रद्युम्न इति ख्यातो जातिं स्मरसि पौर्विकीम्

saṃbhāṣito mayā cātha viprayoniṃ gamiṣyasi / indradyumna iti khyāto jātiṃ smarasi paurvikīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामेव भूतानां देवानामप्यगोचरम् । वक्तव्यं यद् गुह्यतमं दास्ये ज्ञानं तवानघ । लब्ध्वा तन्मामकं ज्ञानं मामेवान्ते प्रवेक्ष्यसि

sarveṣāmeva bhūtānāṃ devānāmapyagocaram / vaktavyaṃ yad guhyatamaṃ dāsye jñānaṃ tavānagha / labdhvā tanmāmakaṃ jñānaṃ māmevānte pravekṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंशान्तरेण भूम्यां त्वं तत्र तिष्ठ सुनिर्दृतः । वैवस्वते ऽन्तरे ऽतिते कार्यार्थं मां प्रवेक्ष्यसि

aṃśāntareṇa bhūmyāṃ tvaṃ tatra tiṣṭha sunirdṛtaḥ / vaivasvate 'ntare 'tite kāryārthaṃ māṃ pravekṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मां प्रणम्य पुरीं गत्वा पालयामास मेदिनीम् । कालधर्मं गतः कालाच्छ्वेतद्वीपे मया सह

māṃ praṇamya purīṃ gatvā pālayāmāsa medinīm / kāladharmaṃ gataḥ kālācchvetadvīpe mayā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुक्त्वा तान् वैष्णवान् भोगान् योगिनामप्यगोचरान् । मदाज्ञया मुनिश्रेष्ठा जज्ञे विप्रकुले पुनः

bhuktvā tān vaiṣṇavān bhogān yogināmapyagocarān / madājñayā muniśreṣṭhā jajñe viprakule punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञात्वा मां वासुदेवाख्यं यत्र द्वे निहिते ऽक्षरे । विद्याविद्ये गूढरूपे यत्तद् ब्रह्म परं विदुः

jñātvā māṃ vāsudevākhyaṃ yatra dve nihite 'kṣare / vidyāvidye gūḍharūpe yattad brahma paraṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोर्ऽचयामास भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् । व्रतोपवासनियमैर्हेमैर्ब्राह्मणतर्पणैः

sor'cayāmāsa bhūtānāmāśrayaṃ parameśvaram / vratopavāsaniyamairhemairbrāhmaṇatarpaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाशीस्तन्नमस्कारस्तन्निष्ठस्तत्परायणः । आराधयन् महादेवं योगिनां हृदि संस्थितम्

tadāśīstannamaskārastanniṣṭhastatparāyaṇaḥ / ārādhayan mahādevaṃ yogināṃ hṛdi saṃsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित् परमा कला । स्वरूपं दर्शयामास दिव्यं विष्णुसमुद्भवम्

tasyaivaṃ vartamānasya kadācit paramā kalā / svarūpaṃ darśayāmāsa divyaṃ viṣṇusamudbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा प्रणम्य शिरसा विष्णोर्भगवतः प्रियाम् । संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः कृताञ्जलिरभाषत

dṛṣṭvā praṇamya śirasā viṣṇorbhagavataḥ priyām / saṃstūya vividhaiḥ stotraiḥ kṛtāñjalirabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इर्न्द्दयुम्न उवाच का त्वं देविविशालाक्षि विष्णुचिह्नङ्किते शुभे । याथातथ्येन वै भावं तवेदानीं ब्रवीहि मे

irnddayumna uvāca kā tvaṃ deviviśālākṣi viṣṇucihnaṅkite śubhe / yāthātathyena vai bhāvaṃ tavedānīṃ bravīhi me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य तद् वाक्यमाकर्ण्य सुप्रसन्ना सुमङ्गला । हसन्ती संस्मरन् विष्णुं प्रियं ब्राह्मणमब्रवीत्

tasya tad vākyamākarṇya suprasannā sumaṅgalā / hasantī saṃsmaran viṣṇuṃ priyaṃ brāhmaṇamabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मां पश्यन्ति मुनयो देवाः शक्रपुरोगमाः । नारायणात्मिका चैका मायाहं तन्मया परा

na māṃ paśyanti munayo devāḥ śakrapurogamāḥ / nārāyaṇātmikā caikā māyāhaṃ tanmayā parā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मे नारायणाद् भेदो विद्यते हि विचारतः । तन्मयाहं परं ब्रह्म स विष्णुः परमेश्वरः

na me nārāyaṇād bhedo vidyate hi vicārataḥ / tanmayāhaṃ paraṃ brahma sa viṣṇuḥ parameśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येर्ऽचयन्तीह भूतानामाश्रयं परमेश्वरम् । ज्ञानेन कर्मयोगेन न तेषां प्रभवाम्यहम्

yer'cayantīha bhūtānāmāśrayaṃ parameśvaram / jñānena karmayogena na teṣāṃ prabhavāmyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादनादिनिधनं कर्मयोगपरायणः । ज्ञानेनाराधयानन्तं ततो मोक्षमवाप्स्यसि

tasmādanādinidhanaṃ karmayogaparāyaṇaḥ / jñānenārādhayānantaṃ tato mokṣamavāpsyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तः स मुनिश्रेष्ठ इन्द्रद्युम्नो महामतिः । प्रणम्य शिरसा देवीं प्राञ्जलिः पुनरब्रवीत्

ityuktaḥ sa muniśreṣṭha indradyumno mahāmatiḥ / praṇamya śirasā devīṃ prāñjaliḥ punarabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं स भगवानीशः शाश्वतो निष्कलो ऽच्युतः । ज्ञातुं हि शक्यते देवि ब्रूहि मे परमेश्वरि

kathaṃ sa bhagavānīśaḥ śāśvato niṣkalo 'cyutaḥ / jñātuṃ hi śakyate devi brūhi me parameśvari

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकमुक्ताथ विप्रेण देवी कमलवासिनी । साक्षान्नारायणो ज्ञानं दास्यतीत्याह तं मुनिम्

ekamuktātha vipreṇa devī kamalavāsinī / sākṣānnārāyaṇo jñānaṃ dāsyatītyāha taṃ munim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां संस्पृश्य प्रणतं मुनिम् । स्मृत्वा परात्परं विष्णुं तत्रैवान्तरधीयत

ubhābhyāmatha hastābhyāṃ saṃspṛśya praṇataṃ munim / smṛtvā parātparaṃ viṣṇuṃ tatraivāntaradhīyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपि नारायणं द्रष्टुं परमेण समाधिना । आराधयद्धृषीकेशं प्रणतार्तिप्रभञ्जनम्

so 'pi nārāyaṇaṃ draṣṭuṃ parameṇa samādhinā / ārādhayaddhṛṣīkeśaṃ praṇatārtiprabhañjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो बहुतिथे काले गते नारायणः स्वयम् । प्रादुरासीन्महायोगी पीतवासा जगन्मयः

tato bahutithe kāle gate nārāyaṇaḥ svayam / prādurāsīnmahāyogī pītavāsā jaganmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा देवं समायान्तं विष्णुमात्मानमव्ययम् । जानुभ्यामवनिं गत्वा तुष्टाव गरुडध्वजम्

dṛṣṭvā devaṃ samāyāntaṃ viṣṇumātmānamavyayam / jānubhyāmavaniṃ gatvā tuṣṭāva garuḍadhvajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रद्युम्न उवाच यज्ञेशाच्युत गोविन्द माधवानन्त केशव । कुष्ण विष्णो हृषीकेश तुभ्यं विश्वात्मने नमः

indradyumna uvāca yajñeśācyuta govinda mādhavānanta keśava / kuṣṇa viṣṇo hṛṣīkeśa tubhyaṃ viśvātmane namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमो ऽस्तु ते पुराणाय हरये विश्वमूर्तये । सर्गस्थितिविनाशानां हेतवे ऽनन्तशक्ये

namo 'stu te purāṇāya haraye viśvamūrtaye / sargasthitivināśānāṃ hetave 'nantaśakye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्गुणाय नमस्तुभ्यं निष्कलायामलात्मने । पुरुषाय नमस्तुभ्यं विश्वरूपाय ते नमः

nirguṇāya namastubhyaṃ niṣkalāyāmalātmane / puruṣāya namastubhyaṃ viśvarūpāya te namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमस्ते वासुदेवाय विष्णवे विश्वयोनये । आदिमध्यान्तहीनाय ज्ञानगम्याय ते नमः

namaste vāsudevāya viṣṇave viśvayonaye / ādimadhyāntahīnāya jñānagamyāya te namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमस्ते निर्विकाराय निष्प्रपञ्चाय ते नमः । भेदाभेदविहीनाय नमो ऽस्त्वानन्दरूपिणे

namaste nirvikārāya niṣprapañcāya te namaḥ / bhedābhedavihīnāya namo 'stvānandarūpiṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमस्ताराय शान्ताय नमो ऽप्रतिहतात्मने । अनन्तमूर्तये तुभ्यममूर्ताय नमो नमः

namastārāya śāntāya namo 'pratihatātmane / anantamūrtaye tubhyamamūrtāya namo namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमस्ते परमार्थाय मायातीताय ते नमः । नमस्ते परमेशाय ब्रह्मणे परमात्मने

namaste paramārthāya māyātītāya te namaḥ / namaste parameśāya brahmaṇe paramātmane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमो ऽस्तु ते सुसूक्ष्माय महादेवाय ते नमः । नमः शिवाय शुद्धाय नमस्ते परमेष्ठिने

namo 'stu te susūkṣmāya mahādevāya te namaḥ / namaḥ śivāya śuddhāya namaste parameṣṭhine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वयैव सृष्टमखिलं त्वमेव परमा गतिः । त्वं पिता सर्वभूतानां त्वं माता पुरुषोत्तम

tvayaiva sṛṣṭamakhilaṃ tvameva paramā gatiḥ / tvaṃ pitā sarvabhūtānāṃ tvaṃ mātā puruṣottama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वमक्षरं परं धाम चिन्मात्रं व्योम निष्कलम् । सर्वस्याधारमव्यक्तमनन्तं तमसः परम्

tvamakṣaraṃ paraṃ dhāma cinmātraṃ vyoma niṣkalam / sarvasyādhāramavyaktamanantaṃ tamasaḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रपश्यन्ति परात्मानं ज्ञानदीपेन केवलम् । प्रपद्ये भवतो रूपं तद्विष्णोः परमं पदम्

prapaśyanti parātmānaṃ jñānadīpena kevalam / prapadye bhavato rūpaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं स्तुवन्तं भगवान् भूतात्मा भूतभावनः । उभाभ्यामथ हस्ताभ्यां पस्पर्श प्रहसन्निव

evaṃ stuvantaṃ bhagavān bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ / ubhābhyāmatha hastābhyāṃ pasparśa prahasanniva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पृष्टमात्रो भगवता विष्णुना मुनिपुङ्गवः । यथावत् परमं तत्त्वं ज्ञातवांस्तत्प्रसादतः

spṛṣṭamātro bhagavatā viṣṇunā munipuṅgavaḥ / yathāvat paramaṃ tattvaṃ jñātavāṃstatprasādataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रहृष्टमनसा प्रणिपत्य जनार्दनम् । प्रोवाचोन्निद्रपद्माक्षं पीतवाससमच्युतम्

tataḥ prahṛṣṭamanasā praṇipatya janārdanam / provāconnidrapadmākṣaṃ pītavāsasamacyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वत्प्रसादादसंदिग्धमुत्पन्नं पुरुषोत्तम । ज्ञानं ब्रह्मैकविषयं परमानन्दसिद्धिदम्

tvatprasādādasaṃdigdhamutpannaṃ puruṣottama / jñānaṃ brahmaikaviṣayaṃ paramānandasiddhidam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय वेधसे । किं करिष्यामि योगेश तन्मे वद जगन्मय

namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya vedhase / kiṃ kariṣyāmi yogeśa tanme vada jaganmaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा नारायणो वाक्यमिन्द्रद्युम्नस्य माधवः । उवाच सस्मितं वाक्यमशेषजगतो हितम्

śrutvā nārāyaṇo vākyamindradyumnasya mādhavaḥ / uvāca sasmitaṃ vākyamaśeṣajagato hitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीभगवानुवाच वर्णाश्रमाचारवतां पुंसां देवो महेश्वरः । ज्ञानेन भक्तियोगेन पूजनीयो न चान्यथा

śrībhagavānuvāca varṇāśramācāravatāṃ puṃsāṃ devo maheśvaraḥ / jñānena bhaktiyogena pūjanīyo na cānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञाय तत्परं तत्त्वं विभूतिं कार्यकारणम् । प्रवृतिं चापि मे ज्ञात्वा मोक्षार्थोश्वरमर्चयेत्

vijñāya tatparaṃ tattvaṃ vibhūtiṃ kāryakāraṇam / pravṛtiṃ cāpi me jñātvā mokṣārthośvaramarcayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वसङ्गान् परित्यज्य ज्ञात्वा मायामयं जगत् । अद्वैतं भावयात्मानं द्रक्ष्यसे परमेश्वरम्

sarvasaṅgān parityajya jñātvā māyāmayaṃ jagat / advaitaṃ bhāvayātmānaṃ drakṣyase parameśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिविधा भावना ब्रह्मन् प्रोच्यमाना निबोध मे । एका मद्विषया तत्र द्वितीया व्यक्तसंश्रया । अन्या च भावना ब्राह्मी विज्ञेया सा गुणातिगा

trividhā bhāvanā brahman procyamānā nibodha me / ekā madviṣayā tatra dvitīyā vyaktasaṃśrayā / anyā ca bhāvanā brāhmī vijñeyā sā guṇātigā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसामन्यतमां चाथ भावनां भावयेद् बुधः । अशक्तः संश्रयेदाद्यामित्येषा वैदिकी श्रुतिः

āsāmanyatamāṃ cātha bhāvanāṃ bhāvayed budhaḥ / aśaktaḥ saṃśrayedādyāmityeṣā vaidikī śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन तन्निष्ठस्तत्परायणः । समाराधय विश्वेशं ततो मोक्षमवाप्स्यसि

tasmāt sarvaprayatnena tanniṣṭhastatparāyaṇaḥ / samārādhaya viśveśaṃ tato mokṣamavāpsyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रद्युम्न उवाच किं तत् परतरं तत्त्वं का विभूतिर्जनार्दन । किं कार्यं कारणं कस्त्वं प्रवृत्तिश्चापि का तव

indradyumna uvāca kiṃ tat parataraṃ tattvaṃ kā vibhūtirjanārdana / kiṃ kāryaṃ kāraṇaṃ kastvaṃ pravṛttiścāpi kā tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परात्परतरं तत्त्वं परं ब्रह्मैकमव्ययम् । नित्यानन्दं स्वयञ्ज्योतिरक्षरं तमसः परम्

parātparataraṃ tattvaṃ paraṃ brahmaikamavyayam / nityānandaṃ svayañjyotirakṣaraṃ tamasaḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐश्वर्यं तस्य यन्नित्यं विभूतिरिति गीयते । कार्यं जगदथाव्यक्तं कारणं शुद्धमक्षरम्

aiśvaryaṃ tasya yannityaṃ vibhūtiriti gīyate / kāryaṃ jagadathāvyaktaṃ kāraṇaṃ śuddhamakṣaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं हि सर्वभूतानामन्तर्यामीश्वरः परः । सर्गस्थित्यन्तकर्तृत्वं प्रवृत्तिर्मम गीयते

ahaṃ hi sarvabhūtānāmantaryāmīśvaraḥ paraḥ / sargasthityantakartṛtvaṃ pravṛttirmama gīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद् विज्ञाय भावेन यथावदखिलं द्विज । ततस्त्वं कर्मयोगेन शाश्वतं सम्यगर्चय

etad vijñāya bhāvena yathāvadakhilaṃ dvija / tatastvaṃ karmayogena śāśvataṃ samyagarcaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रद्युम्न उवाच के ते वर्णाश्रमाचारा यैः समाराध्यते परः । ज्ञानं च कीदृशं दिव्यं भावनात्रयसंस्थितम्

indradyumna uvāca ke te varṇāśramācārā yaiḥ samārādhyate paraḥ / jñānaṃ ca kīdṛśaṃ divyaṃ bhāvanātrayasaṃsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं सृष्टमिदं पूर्वं कथं संह्रियते पुनः । कियत्यः सृष्टयो लोके वंशा मन्वन्तराणि च । कानि तेषां प्रमाणानि पावनानि व्रतानि च

kathaṃ sṛṣṭamidaṃ pūrvaṃ kathaṃ saṃhriyate punaḥ / kiyatyaḥ sṛṣṭayo loke vaṃśā manvantarāṇi ca / kāni teṣāṃ pramāṇāni pāvanāni vratāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीर्थान्यर्कादिसंस्थानं पृथिव्यायामविस्तरे । कति द्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च नदीनदाः । ब्रूहि मे पुण्डरीकाक्ष यथावदधुनाखिलम्

tīrthānyarkādisaṃsthānaṃ pṛthivyāyāmavistare / kati dvīpāḥ samudrāśca parvatāśca nadīnadāḥ / brūhi me puṇḍarīkākṣa yathāvadadhunākhilam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीकूर्म उवाच एवमुक्तो ऽथ तेनाहं भक्तानुग्रहकाम्यया । यथावदखिलं सर्वमवोचं मुनिपुङ्गवाः

śrīkūrma uvāca evamukto 'tha tenāhaṃ bhaktānugrahakāmyayā / yathāvadakhilaṃ sarvamavocaṃ munipuṅgavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याख्यायाशेषमेवेदं यत्पृष्टो ऽहं द्विजेन तु । अनुगृह्य च तं विप्रं तत्रैवान्तर्हितो ऽभवम्

vyākhyāyāśeṣamevedaṃ yatpṛṣṭo 'haṃ dvijena tu / anugṛhya ca taṃ vipraṃ tatraivāntarhito 'bhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपि तेन विधानेन मदुक्तेन द्विजोत्तमः । आराधयामास परं भावपूतः समाहितः

so 'pi tena vidhānena maduktena dvijottamaḥ / ārādhayāmāsa paraṃ bhāvapūtaḥ samāhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः । संन्यस्य सर्वकर्माणि परं वैराग्यमाश्रितः

tyaktvā putrādiṣu snehaṃ nirdvandvo niṣparigrahaḥ / saṃnyasya sarvakarmāṇi paraṃ vairāgyamāśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मन्यात्मानमन्वीक्ष्य स्वात्मन्येवाखिलं जगत् । संप्राप्य भावनामन्त्यां ब्राह्मीमक्षरपूर्विकाम्

ātmanyātmānamanvīkṣya svātmanyevākhilaṃ jagat / saṃprāpya bhāvanāmantyāṃ brāhmīmakṣarapūrvikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाप परमं योगं येनैकं परिपश्यति । यं विनिद्रा जितश्वासाः काङ्क्षन्ते मोक्षकाङ्क्षिणः

avāpa paramaṃ yogaṃ yenaikaṃ paripaśyati / yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ kāṅkṣante mokṣakāṅkṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कदाचिद् योगीन्द्रो ब्रह्माणं द्रष्टुमव्ययम् । जगामादित्यनिर्देशान्मानसोत्तरपर्वतम् । आकाशेनैव विप्रेन्द्रो योगैश्वर्यप्रभावतः

tataḥ kadācid yogīndro brahmāṇaṃ draṣṭumavyayam / jagāmādityanirdeśānmānasottaraparvatam / ākāśenaiva viprendro yogaiśvaryaprabhāvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमानं सूर्यसंकाशं प्राधुर्भूतमनुत्तमम् । अन्वगच्छन् देवगणा गन्धर्वाप्सरसां गणाः । दृष्ट्वान्ये पथि योगीन्द्रं सिद्धा ब्रह्मर्षयो ययुः

vimānaṃ sūryasaṃkāśaṃ prādhurbhūtamanuttamam / anvagacchan devagaṇā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ / dṛṣṭvānye pathi yogīndraṃ siddhā brahmarṣayo yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स गत्वा तु गिरिं विवेश सुरवन्दितम् । स्थानं तद्योगिभिर्जुष्टं यत्रास्ते परमः पुमान्

tataḥ sa gatvā tu giriṃ viveśa suravanditam / sthānaṃ tadyogibhirjuṣṭaṃ yatrāste paramaḥ pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संप्राप्य परमं स्थानं सूर्यायुतसमप्रभम् । विवेश चान्तर्भवनं देवानां च दुरासदम्

saṃprāpya paramaṃ sthānaṃ sūryāyutasamaprabham / viveśa cāntarbhavanaṃ devānāṃ ca durāsadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचिन्तयामास परं शरण्यं सर्वदेहिनाम् । अनादिनिधनं देवं देवदेवं पितामहम्

vicintayāmāsa paraṃ śaraṇyaṃ sarvadehinām / anādinidhanaṃ devaṃ devadevaṃ pitāmaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रादुरभूत् तस्मिन् प्रकाशः परमात्मनः । तन्मध्ये पुरुषं पूर्वमपश्यत् परमं पदम्

tataḥ prādurabhūt tasmin prakāśaḥ paramātmanaḥ / tanmadhye puruṣaṃ pūrvamapaśyat paramaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महान्तं तेजसो राशिमगम्यं ब्रह्मविद्विषाम् । चतुर्मुखमुदाराङ्गमर्चिभिरुपशोभितम्

mahāntaṃ tejaso rāśimagamyaṃ brahmavidviṣām / caturmukhamudārāṅgamarcibhirupaśobhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपि योगिनमन्वीक्ष्य प्रणमन्तमुपस्थितम् । प्रत्युद्गम्य स्वयं देवो विश्वात्मा परिषस्वजे

so 'pi yoginamanvīkṣya praṇamantamupasthitam / pratyudgamya svayaṃ devo viśvātmā pariṣasvaje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिष्वक्तस्य देवेन द्विजेन्द्रस्याथ देहतः । निर्गत्य महती ज्योत्स्ना विवेशादित्यमण्डलम् । ऋग्यजुः सामसंज्ञं तत् पवित्रममलं पदम्

pariṣvaktasya devena dvijendrasyātha dehataḥ / nirgatya mahatī jyotsnā viveśādityamaṇḍalam / ṛgyajuḥ sāmasaṃjñaṃ tat pavitramamalaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यगर्भो भगवान् यत्रास्ते हव्यकव्यभुक् । द्वारं तद् योगिनामाद्यं वेदान्तेषु प्रतिष्ठितम् । ब्रह्मतेजोमयं श्रीमन्निष्ठा चैव मनीषिणाम्

hiraṇyagarbho bhagavān yatrāste havyakavyabhuk / dvāraṃ tad yogināmādyaṃ vedānteṣu pratiṣṭhitam / brahmatejomayaṃ śrīmanniṣṭhā caiva manīṣiṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टमात्रो भगवतात ब्रह्मणार्चिर्मयो मुनिः । अपश्यदैश्वरं तेजः शान्तं सर्वत्रगं शिवम्

dṛṣṭamātro bhagavatāta brahmaṇārcirmayo muniḥ / apaśyadaiśvaraṃ tejaḥ śāntaṃ sarvatragaṃ śivam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वात्मानमक्षरं व्योमतद् विष्णोः परमं पदम् । आनन्दमचलं ब्रह्म स्थानं तत्पारमेश्वरम्

svātmānamakṣaraṃ vyomatad viṣṇoḥ paramaṃ padam / ānandamacalaṃ brahma sthānaṃ tatpārameśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वभूतात्मभूतः स परमैश्वर्यमास्थितः । प्राप्तवानात्मनो धाम यत्तन्मोक्षाख्यमव्ययम्

sarvabhūtātmabhūtaḥ sa paramaiśvaryamāsthitaḥ / prāptavānātmano dhāma yattanmokṣākhyamavyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वर्णाश्रमविधौ स्थितः । समाश्रित्यान्तिमं भावं मायां लक्ष्मीं तरेद् बुधः

tasmāt sarvaprayatnena varṇāśramavidhau sthitaḥ / samāśrityāntimaṃ bhāvaṃ māyāṃ lakṣmīṃ tared budhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत उवाच व्याहृता हरिणा त्वेवं नारादाद्या महर्षयः । शक्रेण सहिताः सर्वे पप्रच्छुर्गरुडध्वजम्

sūta uvāca vyāhṛtā hariṇā tvevaṃ nārādādyā maharṣayaḥ / śakreṇa sahitāḥ sarve papracchurgaruḍadhvajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषय ऊचुः देवदेव हृषीकेश नाथ नारायणामल । तद् वदाशेषमस्माकं यदुक्तं भवता पुरा

ṛṣaya ūcuḥ devadeva hṛṣīkeśa nātha nārāyaṇāmala / tad vadāśeṣamasmākaṃ yaduktaṃ bhavatā purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.