Library·Kautilya: Arthasastra·10
वास्तुकप्रशस्ते वास्तुनि नायकवर्धकि मौहूर्तिकाः स्कन्धआवारम्, वृत्तं दीर्घं चतुरश्रं वा भूमिवशेन वा, चतुर्द्वारं षट्पथं नवसंस्थानं मापयेयुः खातवप्रसालद्वारअट्टालकसम्पन्नं भये स्थाने च ॥
vāstuka.praśaste vāstuni nāyaka.vardhaki mauhūrtikāḥ skandha.āvāram, vṛttaṃ dīrghaṃ catur.aśraṃ vā bhūmi.vaśena vā, catur.dvāraṃ ṣaṭ.pathaṃ nava.saṃsthānaṃ māpayeyuḥ khāta.vapra.sāla.dvāra.aṭṭālaka.sampannaṃ bhaye sthāne ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यमस्य^उत्तरे नवभागे राजवास्तुकं धनुःशतआयामम् अर्धविस्तारम्, पश्चिमअर्धे तस्य^अन्तःपुरम् ॥
madhyamasya^uttare nava.bhāge rāja.vāstukaṃ dhanuḥ.śata.āyāmam ardha.vistāram, paścima.ardhe tasya^antaḥ.puram //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर्वंशिकसैन्यं च^अन्ते निविशेत ॥
antar.vaṃśika.sainyaṃ ca^ante niviśeta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरस्ताद् उपस्थानम्, दक्षिणतः कोशशासनकार्यकरणानि, वामतो राजऔपवाह्यानां हस्त्यश्वरथानां स्थानम् ॥
purastād upasthānam, dakṣiṇataḥ kośa.śāsana.kārya.karaṇāni, vāmato rāja.aupavāhyānāṃ hasty.aśva.rathānāṃ sthānam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो धनुःशतअन्तराश् चत्वारः शकटमेथीप्रततिस्तम्भसालपरिक्षेपाः ॥
ato dhanuḥ.śata.antarāś catvāraḥ śakaṭa.methī.pratati.stambha.sāla.parikṣepāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमे पुरस्तान् मन्त्रिपुरोहितौ, दण्षिणतः कोष्ठअगारं महानसं च, वामतः कुप्यआयुधअगारम् ॥
prathame purastān mantri.purohitau, daṇṣiṇataḥ koṣṭha.agāraṃ mahānasaṃ ca, vāmataḥ kupya.āyudha.agāram //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीये मौलभृतानां स्थानम् अश्वरथानां सेनापतेश् च ॥
dvitīye maula.bhṛtānāṃ sthānam aśva.rathānāṃ senā.pateś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृतीये हस्तिनः श्रेण्यः प्रशास्ता च ॥
tṛtīye hastinaḥ śreṇyaḥ praśāstā ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थे विष्टिर् नायको मित्रअमित्रअटवीबलं स्वपुरुषअधिष्ठितम् ॥
caturthe viṣṭir nāyako mitra.amitra.aṭavī.balaṃ sva.puruṣa.adhiṣṭhitam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वणिजो रूपआजीवाश् च^अनुमहापथम् ॥
vaṇijo rūpa.ājīvāś ca^anu.mahā.patham //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाह्यतो लुब्धकश्वगणिनः सतूर्यअग्नयः, गूढाश् च^आरक्षाः ॥
bāhyato lubdhaka.śva.gaṇinaḥ satūrya.agnayaḥ, gūḍhāś ca^ārakṣāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शत्रूणाम् आपाते कूपकूटअवपातकण्टकिनीश् च स्थापयेत् ॥
śatrūṇām āpāte kūpa.kūṭa.avapāta.kaṇṭakinīś ca sthāpayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टादशवर्गाणाम् आरक्षविपर्यासं कारयेत् ॥
aṣṭādaśa.vargāṇām ārakṣa.viparyāsaṃ kārayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिवआयामं च कारयेद् अपसर्पज्ञानअर्थम् ॥
diva.āyāmaṃ ca kārayed apasarpa.jñāna.artham //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवादसौरिकसमाजद्यूतवारणं च कारयेत्, मुद्रारक्षणं च ॥
vivāda.saurika.samāja.dyūta.vāraṇaṃ ca kārayet, mudrā.rakṣaṇaṃ ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेनानिवृत्तम् आयुधीयम् अशासनं शून्यपालो बध्नीयात् ॥
senā.nivṛttam āyudhīyam aśāsanaṃ śūnya.pālo badhnīyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरस्ताद् अध्वनः सम्यक्प्रशास्ता रक्षणानि च । यायाद् वर्धकिविष्टिभ्याम् उदकानि च कारयेत् ॥ए
purastād adhvanaḥ samyak.praśāstā rakṣaṇāni ca / yāyād vardhaki.viṣṭibhyām udakāni ca kārayet //E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रामअरण्यानाम् अध्वनि निवेशान् यवसैन्धनौदकवशेन परिसंख्याय स्थानआसनगमनकालं च यात्रां यायात् ॥
grāma.araṇyānām adhvani niveśān yavasa.indhana.udaka.vaśena parisaṃkhyāya sthāna.āsana.gamana.kālaṃ ca yātrāṃ yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्प्रतीकारद्विगुणं भक्तौपकरणं वाहयेत् ॥
tat.pratīkāra.dvi.guṇaṃ bhakta.upakaraṇaṃ vāhayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशक्तो वा सैन्येष्व् आयोजयेत्, अन्तरेषु वा निचिनुयात् ॥
aśakto vā sainyeṣv āyojayet, antareṣu vā nicinuyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरस्तान् नायकः, मध्ये कलत्रं स्वामी च, पार्श्वयोर् अश्वा बाहुउत्सारः, चक्रअन्तेषु हस्तिनः प्रसारवृद्धिर् वा, पश्चात् सेनापतिर् यायात् निविशेत ॥
purastān nāyakaḥ, madhye kalatraṃ svāmī ca, pārśvayor aśvā bāhu.utsāraḥ, cakra.anteṣu hastinaḥ prasāra.vṛddhir vā, paścāt senā.patir yāyāt niviśeta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वतो वनआजीवः प्रसारः ॥
sarvato vana.ājīvaḥ prasāraḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वदेशाद् अन्वायतिर् वीवधः ॥
sva.deśād anvāyatir vīvadhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मित्रबलम् आसारः ॥
mitra.balam āsāraḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलत्रस्थानम् अपसारः ॥
kalatra.sthānam apasāraḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरस्ताद् अध्याघाते मकरेण यायात्, पश्चात्^शकटेन, पार्श्वयोर् वज्रेण, समन्ततः सर्वतोभद्रेण, एकअयने सूच्या ॥
purastād adhyāghāte makareṇa yāyāt, paścāt^śakaṭena, pārśvayor vajreṇa, samantataḥ sarvato.bhadreṇa, eka.ayane sūcyā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पथिद्वैधीभावे स्वभूमितो यायात् ॥
pathi.dvaidhī.bhāve svabhūmito yāyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभूमिष्ठानां हि स्वभूमिष्ठा युद्धे प्रतिलोमा भवन्ति ॥
abhūmiṣṭhānāṃ hi sva.bhūmiṣṭhā yuddhe pratilomā bhavanti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योजनम् अधमा, अध्यर्धं मध्यमा, द्वियोजनम् उत्तमा, सम्भाव्या वा गतिः ॥
yojanam adhamā, adhyardhaṃ madhyamā, dvi.yojanam uttamā, sambhāvyā vā gatiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्रयकारी सम्पन्नघाती पार्ष्णिर् आसारो मध्यम उदासीनो वा प्रतिकर्तव्यः, संकटो मार्गः शोधयितव्यः, कोशो दण्डो मित्रअमित्रअटवीबलं विष्टिऋतुर् वा प्रतीक्ष्याः, कृतदुर्गकर्मनिचयरक्षाक्षयः क्रीतबलनिर्वेदो मित्रबलनिर्वेदश् च^आगमिष्यति, उपजपितारो वा न^अतित्वरयन्ति, शत्रुर् अभिप्रायं वा पूरयिष्यति, इति शनैर् यायात्,
āśraya.kārī sampanna.ghātī pārṣṇir āsāro madhyama udāsīno vā pratikartavyaḥ, saṃkaṭo mārgaḥ śodhayitavyaḥ, kośo daṇḍo mitra.amitra.aṭavī.balaṃ viṣṭi.ṛtur vā pratīkṣyāḥ, kṛta.durga.karma.nicaya.rakṣā.kṣayaḥ krīta.bala.nirvedo mitra.bala.nirvedaś ca^āgamiṣyati, upajapitāro vā na^atitvarayanti, śatrur abhiprāyaṃ vā pūrayiṣyati, iti śanair yāyāt,
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्तिस्तम्भसंक्रमसेतुबन्धनौकाष्ठवेणुसंघातैर् अलाबुचर्मकरण्डदृतिप्लवगण्डिकावेणिकाभिश् च^उदकानि तारयेत् ॥
hasti.stambha.saṃkrama.setu.bandha.nau.kāṣṭha.veṇu.saṃghātair alābu.carma.karaṇḍa.dṛti.plava.gaṇḍikā.veṇikābhiś ca^udakāni tārayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तीर्थअभिग्रहे हस्त्यश्वैर् अन्यतो रात्राव् उत्तार्य सत्त्रं गृह्णीयात् ॥
tīrtha.abhigrahe hasty.aśvair anyato rātrāv uttārya sattraṃ gṛhṇīyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुदके चक्रिचतुष्पदं च^अध्वप्रमाणेन शक्त्या^उदकं वाहयेत् ॥
anudake cakri.catuṣpadaṃ ca^adhva.pramāṇena śaktyā^udakaṃ vāhayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीर्घकान्तारम् अनुदकं यवसैन्धनौदकहीनं वा कृच्छ्रअध्वानम् अभियोगप्रस्कन्नं क्षुत्पिपासाअध्वक्लान्तं पङ्कतोयगम्भीराणां वा नदीदरीशैलानाम् उद्यानअपयाने व्यासक्तम् एकअयनमार्गे शैलविषमे संकटे वा बहुलीभूतं निवेशे प्रस्थिते विसम्नाहं भोजनव्यासक्तम् आयतगतपरिश्रान्तम् अवसुप्तं व्याधिमरकदुर्भिक्षपीडितं
dīrgha.kāntāram anudakaṃ yavasa.indhana.udaka.hīnaṃ vā kṛcchra.adhvānam abhiyoga.praskannaṃ kṣut.pipāsā.adhva.klāntaṃ paṅka.toya.gambhīrāṇāṃ vā nadī.darī.śailānām udyāna.apayāne vyāsaktam eka.ayana.mārge śaila.viṣame saṃkaṭe vā bahulī.bhūtaṃ niveśe prasthite visamnāhaṃ bhojana.vyāsaktam āyata.gata.pariśrāntam avasuptaṃ vyādhi.maraka.durbhikṣa.pīḍitaṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकअयनमार्गप्रयातस्य सेनानिश्चारग्रासआहारशय्याप्रस्तारअग्निनिधानध्वजआयुधसंख्यानेन परबलज्ञानम् ॥
eka.ayana.mārga.prayātasya senā.niścāra.grāsa.āhāra.śayyā.prastāra.agni.nidhāna.dhvaja.āyudha.saṃkhyānena para.bala.jñānam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा^आत्मानो गूहयेत् ॥
tadā^ātmāno gūhayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्वतं वनदुर्गं वा सापसारप्रतिग्रहम् । स्वभुमौ पृष्ठतः कृत्वा युध्येत निविशेत च ॥ए
pārvataṃ vana.durgaṃ vā sāpasāra.pratigraham / sva.bhumau pṛṣṭhataḥ kṛtvā yudhyeta niviśeta ca //E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलविशिष्टः कृतौपजापः प्रतिविहितऋतुः स्वभूम्यां प्रकाशयुद्धम् उपेयात् ॥
bala.viśiṣṭaḥ kṛta.upajāpaḥ prativihita.ṛtuḥ sva.bhūmyāṃ prakāśa.yuddham upeyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपर्यये कूटयुद्धम् ॥
viparyaye kūṭa.yuddham //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलव्यसनअवस्कन्दकालेषु परम् अभिहन्यात्, अभूमिष्ठं वा स्वभूमिष्ठः, प्रकृतिप्रग्रहो वा स्वभूमिष्ठम् ॥
bala.vyasana.avaskanda.kāleṣu param abhihanyāt, abhūmiṣṭhaṃ vā sva.bhūmiṣṭhaḥ, prakṛti.pragraho vā sva.bhūmiṣṭham //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूष्यअमित्रअटवीबलैर् वा भङ्गं दत्त्वा विभूमिप्राप्तं हन्यात् ॥
dūṣya.amitra.aṭavī.balair vā bhaṅgaṃ dattvā vibhūmi.prāptaṃ hanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संहतअनीकं हस्तिभिर् भेदयेत् ॥
saṃhata.anīkaṃ hastibhir bhedayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वं भङ्गप्रदानेन^अनुप्रलीनं भिन्नम् अभिन्नः प्रतिनिवृत्य हन्यात् ॥
pūrvaṃ bhaṅga.pradānena^anupralīnaṃ bhinnam abhinnaḥ pratinivṛtya hanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरस्ताद् अभिहत्य प्रचलं विमुखं वा पृष्ठतो हस्त्यश्वेन^अभिहन्यात् ॥
purastād abhihatya pracalaṃ vimukhaṃ vā pṛṣṭhato hasty.aśvena^abhihanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृष्ठतो^अभिहत्या प्रचलं विमुखं वा पुरस्तात् सारबलेन^अभिहन्यात् ॥
pṛṣṭhato^abhihatyā pracalaṃ vimukhaṃ vā purastāt sāra.balena^abhihanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताभ्यां पार्श्वअभिगातौ व्याख्यातौ ॥
tābhyāṃ pārśva.abhigātau vyākhyātau //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतो वा दूष्यफल्गुबलं ततो^अभिहन्यात् ॥
yato vā dūṣya.phalgu.balaṃ tato^abhihanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरस्ताद् विषमायां पृष्ठतो^अभिहन्यात् ॥
purastād viṣamāyāṃ pṛṣṭhato^abhihanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृष्ठतो विषमायां पुरस्ताद् अभिहन्यात् ॥
pṛṣṭhato viṣamāyāṃ purastād abhihanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्श्वतो विषमायाम् इतरतो^अभिहन्यात् ॥
pārśvato viṣamāyām itarato^abhihanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूष्यअमित्रअटवीबलैर् वा पूर्वं योधयित्वा श्रान्तम् अश्रान्तः परम् अभिहन्यात् ॥
dūṣya.amitra.aṭavī.balair vā pūrvaṃ yodhayitvā śrāntam aśrāntaḥ param abhihanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दूष्यबलेन वा स्वयं भङ्गं दत्त्वा "जितम्" इति विश्वस्तम् अविश्वस्तः सत्त्रअपाश्रयो^अभिहन्यात् ॥
dūṣya.balena vā svayaṃ bhaṅgaṃ dattvā "jitam" iti viśvastam aviśvastaḥ sattra.apāśrayo^abhihanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सार्थव्रजस्कन्धआवारसंवाहविलोपप्रमत्तम् अप्रमत्तो^अभिहन्यात् ॥
sārtha.vraja.skandha.āvāra.saṃvāha.vilopa.pramattam apramatto^abhihanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फल्गुबलअवच्छन्नसारबलो वा परवीरान् अनुप्रविश्य हन्यात् ॥
phalgu.bala.avacchanna.sāra.balo vā para.vīrān anupraviśya hanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोग्रहणेन श्वापदवधेन वा परवीरान् आकृष्य सत्त्रच्छन्नो^अभिहन्यात् ॥
go.grahaṇena śvā.pada.vadhena vā para.vīrān ākṛṣya sattrac.channo^abhihanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रात्राव् अवस्कन्देन जागरयित्वा निद्राक्लान्तान् अवसुप्तान् वा दिवा हन्यात् ॥
rātrāv avaskandena jāgarayitvā nidrā.klāntān avasuptān vā divā hanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सपादचर्मकोशैर् वा हस्तिभिः सौप्तिकं दद्यात् ॥
sapāda.carma.kośair vā hastibhiḥ sauptikaṃ dadyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहःसम्नाहपरिश्रान्तान् अपरअह्ने^अभिहन्यात् ॥
ahaḥ.samnāha.pariśrāntān apara.ahne^abhihanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुष्कचर्मवृत्तशर्करआकोशकैर् गोमहिषौष्ट्रयूथैर् वा त्रस्नुभिर् अकृतहस्त्यश्वं भिन्नम् अभिन्नः प्रतिनिवृत्तं हन्यात् ॥
śuṣka.carma.vṛtta.śarkara.ākośakair go.mahiṣa.uṣṭra.yūthair vā trasnubhir akṛta.hasty.aśvaṃ bhinnam abhinnaḥ pratinivṛttaṃ hanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिसूर्यवातं वा सर्वम् अभिहन्यात् ॥
pratisūrya.vātaṃ vā sarvam abhihanyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धान्वनवनसंकटपङ्कशैलनिम्नविषमनावो गावः शकटव्यूहो नीहारो रात्रिर् इति सत्त्राणि ॥
dhānvana.vana.saṃkaṭa.paṅka.śaila.nimna.viṣama.nāvo gāvaḥ śakaṭavyūho nīhāro rātrir iti sattrāṇi //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वे च प्रहरणकालाः कूटयुद्धहेतवः ॥
pūrve ca praharaṇa.kālāḥ kūṭa.yuddha.hetavaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संग्रामस् तु निर्दिष्टदेशकालो धर्मिष्ठः ॥
saṃgrāmas tu nirdiṣṭa.deśa.kālo dharmiṣṭhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संहत्य दण्डं ब्रूयात् "तुल्यवेतनो^अस्मि, भवद्भिः सह भोग्यम् इदं राज्यम्, मया^अभिहितैः परो^अभिहन्तव्यः" इति ॥
saṃhatya daṇḍaṃ brūyāt "tulya.vetano^asmi, bhavadbhiḥ saha bhogyam idaṃ rājyam, mayā^abhihitaiḥ paro^abhihantavyaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदेष्व् अप्य् अनुश्रूयते समाप्तदक्षिणानां यज्ञानाम् अवभृथेषु "सा ते गतिर् या शूराणाम्" इति ॥
vedeṣv apy anuśrūyate samāpta.dakṣiṇānāṃ yajñānām avabhṛtheṣu "sā te gatir yā śūrāṇām" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि^इह श्लोकौ भवतः ॥
api^iha ślokau bhavataḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"यान् यज्ञसंघैस् तपसा च विप्राः स्वर्गएषिणः पात्रचयैश् च यान्ति । क्षणेन तान् अप्य् अतियान्ति शूराः प्राणान् सुयुद्धेषु परित्यजन्तः ॥
"yān yajña.saṃghais tapasā ca viprāḥ svarga.eṣiṇaḥ pātra.cayaiś ca yānti / kṣaṇena tān apy atiyānti śūrāḥ prāṇān suyuddheṣu parityajantaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"नवं शरावं सलिलस्य पूर्णं सुसंस्कृतं दर्भकृतौत्तरीयम् । तत् तस्य मा भून् नरकं च गच्छेद् यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् - इति ॥
"navaṃ śarāvaṃ salilasya pūrṇaṃ susaṃskṛtaṃ darbha.kṛta.uttarīyam / tat tasya mā bhūn narakaṃ ca gacched yo bhartṛ.piṇḍasya kṛte na yudhyet - iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रिपुरोहिताभ्याम् उत्साहयेद् योधान् व्यूहसम्पदा ॥
mantri.purohitābhyām utsāhayed yodhān vyūha.sampadā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्तान्तिकआदिश् च^अस्य वर्गः सर्वज्ञदैवतसम्योगख्यापनाभ्यां स्वपक्षम् उद्धर्षयेत्, परपक्षं च^उद्वेजयेत् ॥
kārtāntika.ādiś ca^asya vargaḥ sarvajña.daivata.samyoga.khyāpanābhyāṃ sva.pakṣam uddharṣayet, para.pakṣaṃ ca^udvejayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"श्वो युद्धम्" इति कृतौपवासः शस्त्रवाहनं च^अनुशयीत ॥
"śvo yuddham" iti kṛta.upavāsaḥ śastra.vāhanaṃ ca^anuśayīta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथर्वभिश् च जुहुयात् ॥
atharvabhiś ca juhuyāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विजययुक्ताः स्वर्गीयाश् च^आशिषो वाचयेत् ॥
vijaya.yuktāḥ svargīyāś ca^āśiṣo vācayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणेभ्यश् च^आत्मानम् अतिसृजेत् ॥
brāhmaṇebhyaś ca^ātmānam atisṛjet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शौर्यशिल्पअभिजनअनुरागयुक्तम् अर्थमानाभ्याम् अविसंवादितम् अनीकगर्भं कुर्वीत ॥
śaurya.śilpa.abhijana.anurāga.yuktam artha.mānābhyām avisaṃvāditam anīka.garbhaṃ kurvīta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितृपुत्रभ्रातृकाणाम् आयुधीयानाम् अध्वजं मुण्डअनीकं राजस्थानम् ॥
pitṛ.putra.bhrātṛkāṇām āyudhīyānām adhvajaṃ muṇḍa.anīkaṃ rāja.sthānam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्ती रथो वा राजवाहनम् अश्वअनुबन्धः ॥
hastī ratho vā rāja.vāhanam aśva.anubandhaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् प्रायसैन्यो यत्र वा विनीतः स्यात् त्(अद्) अधिरोहयेत् ॥
yat prāya.sainyo yatra vā vinītaḥ syāt t(ad) adhirohayet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजव्यञ्जनो व्यूहअधिष्ठानम् आयोज्यः ॥
rāja.vyañjano vyūha.adhiṣṭhānam āyojyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूतमागधाः शूराणां स्वर्गम् अस्वर्गं भीरूणां जातिसंघकुलकर्मवृत्तस्तवं च योधानां वर्णयेयुः ॥
sūta.māgadhāḥ śūrāṇāṃ svargam asvargaṃ bhīrūṇāṃ jāti.saṃgha.kula.karma.vṛtta.stavaṃ ca yodhānāṃ varṇayeyuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरोहितपुरुषाः कृत्यअभिचारं ब्रूयुः, यन्त्रिकवर्धकिमौहूर्तिकाः स्वकर्मसिद्धिम् असिद्धिं परेषाम् ॥
purohita.puruṣāḥ kṛtya.abhicāraṃ brūyuḥ, yantrika.vardhaki.mauhūrtikāḥ sva.karma.siddhim asiddhiṃ pareṣām //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सेनापतिर् अर्थमानाभ्याम् अभिसंस्कृतम् अनीकम् आभाषेत - "शतसाहस्रो राजवधः, पञ्चाशत्साहस्रः सेनापतिकुमारवधः, दशसाहस्रः प्रवीरमुख्यवधः, पञ्चसाहस्रो हस्तिरथवधः, साहस्रो^अश्ववधः, शत्यः पत्तिमुख्यवधः, शिरो विंशतिकं भोगद्वैगुण्यं स्वयंग्राहश् च" इति ॥
senā.patir artha.mānābhyām abhisaṃskṛtam anīkam ābhāṣeta - "śata.sāhasro rāja.vadhaḥ, pañcāśat.sāhasraḥ senā.pati.kumāra.vadhaḥ, daśa.sāhasraḥ pravīra.mukhya.vadhaḥ, pañca.sāhasro hasti.ratha.vadhaḥ, sāhasro^aśva.vadhaḥ, śatyaḥ patti.mukhya.vadhaḥ, śiro viṃśatikaṃ bhoga.dvaiguṇyaṃ svayaṃ.grāhaś ca" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एषां दशवर्गअधिपतयो विद्युः ॥
tad eṣāṃ daśa.varga.adhipatayo vidyuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिकित्सकाः शस्त्रयन्त्रअगदस्नेहवस्त्रहस्ताः स्त्रियश् च^अन्नपानरक्षिण्यः पुरुषाणाम् उद्धर्षणीयाः पृष्ठतस् तिष्ठेयुः ॥
cikitsakāḥ śastra.yantra.agada.sneha.vastra.hastāḥ striyaś ca^anna.pāna.rakṣiṇyaḥ puruṣāṇām uddharṣaṇīyāḥ pṛṣṭhatas tiṣṭheyuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदक्षिणामुखं पृष्ठतःसूर्यम् अनुलोमवातम् अनीकं स्वभूमौ व्यूहेत ॥
adakṣiṇā.mukhaṃ pṛṣṭhataḥ.sūryam anuloma.vātam anīkaṃ sva.bhūmau vyūheta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परभूमिव्यूहे च^अश्वांश् चारयेयुः ॥
para.bhūmi.vyūhe ca^aśvāṃś cārayeyuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र स्थानं प्रजवश् च^अभूमिर् व्यूहस्य तत्र स्थितः प्रजवितश् च^उभयथा जीयेत ॥ विपर्यये जयति, उभयथा स्थाने प्रजवे च ॥
yatra sthānaṃ prajavaś ca^abhūmir vyūhasya tatra sthitaḥ prajavitaś ca^ubhayathā jīyeta // viparyaye jayati, ubhayathā sthāne prajave ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समा विषमा व्यामिश्रा वा भूमिर् इति पुरस्तात् पार्श्वाभ्यां पश्चाच् च ज्ञेया ॥
samā viṣamā vyāmiśrā vā bhūmir iti purastāt pārśvābhyāṃ paścāc ca jñeyā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समायां दण्डमण्डलव्यूहाः, विषमायां भोगअसंहतव्यूहाः, व्यामिश्रायां विषमव्यूहाः ॥
samāyāṃ daṇḍa.maṇḍala.vyūhāḥ, viṣamāyāṃ bhoga.asaṃhata.vyūhāḥ, vyāmiśrāyāṃ viṣama.vyūhāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशिष्टबलं भङ्क्त्वा संधिं याचेत ॥
viśiṣṭa.balaṃ bhaṅktvā saṃdhiṃ yāceta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समबलेन याचितः संदधीत ॥
sama.balena yācitaḥ saṃdadhīta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हीनम् अनुहन्यात्, न त्व् एव स्वभूमिप्राप्तं त्यक्तआत्मानं वा ॥
hīnam anuhanyāt, na tv eva sva.bhūmi.prāptaṃ tyakta.ātmānaṃ vā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनरावर्तमानस्य निराशस्य च जीविते । अधार्यो जायते वेगस् तस्माद् भग्नं न पीडयेत् ॥ए
punar.āvartamānasya nirāśasya ca jīvite / adhāryo jāyate vegas tasmād bhagnaṃ na pīḍayet //E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभूमिः पत्त्यश्वरथद्विपानाम् इष्टा युद्धे निवेशे च ॥
sva.bhūmiḥ patty.aśva.ratha.dvipānām iṣṭā yuddhe niveśe ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धान्वनवननिम्नस्थलयोधिनां खनकआकाशदिवारात्रियोधिनां च पुरुषाणां नादेयपार्वतआनूपसारसानां च हस्तिनाम् अश्वानां च यथास्वम् इष्टा युद्धभूमयः कालाश् च ॥
dhānvana.vana.nimna.sthala.yodhināṃ khanaka.ākāśa.divā.rātri.yodhināṃ ca puruṣāṇāṃ nādeya.pārvata.ānūpa.sārasānāṃ ca hastinām aśvānāṃ ca yathā.svam iṣṭā yuddha.bhūmayaḥ kālāś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समा स्थिरा^अभिकाशा निरुत्खातिन्यचक्रखुरा^अनक्षग्राहिण्यवृक्षगुल्मव्रततीस्तम्भकेदारश्वभ्रवल्मीकसिकतापङ्कभङ्गुरा दरणहीना च रथभूमिः, हस्त्यश्वयोर् मनुष्याणां च समे विषमे हिता युद्धे निवेशे च ॥
samā sthirā^abhikāśā nirutkhātinya.cakra.khurā^anakṣa.grāhiṇya.vṛkṣa.gulma.vratatī.stambha.kedāra.śvabhra.valmīka.sikatā.paṅka.bhaṅgurā daraṇa.hīnā ca ratha.bhūmiḥ, hasty.aśvayor manuṣyāṇāṃ ca same viṣame hitā yuddhe niveśe ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अण्वश्मवृक्षा ह्रस्वलङ्घनीयश्वभ्रा मन्ददरणदोषा च^अश्वभूमिः ॥
aṇv.aśma.vṛkṣā hrasva.laṅghanīya.śvabhrā manda.daraṇa.doṣā ca^aśva.bhūmiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थूलस्थाण्व् अश्मवृक्षव्रततीवल्मीकगुल्मा पदातिभूमिः ॥
sthūla.sthāṇv aśma.vṛkṣa.vratatī.valmīka.gulmā padāti.bhūmiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गम्यशैलनिम्नविषमा मर्दनीयवृक्षा छेदनीयव्रतती पङ्कभङ्गुरा दरणहीना च हस्तिभूमिः ॥
gamya.śaila.nimna.viṣamā mardanīya.vṛkṣā chedanīya.vratatī paṅka.bhaṅgurā daraṇa.hīnā ca hasti.bhūmiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकण्टकिन्य् अबहुविषमा प्रत्यासारवती^इति पदातीनाम् अतिशयः ॥
akaṇṭakiny abahu.viṣamā pratyāsāravatī^iti padātīnām atiśayaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विगुणप्रत्यासारा कर्दमौदकखञ्जनहीना निह्शर्करा^इति वाजिनाम् अतिशयः ॥
dvi.guṇa.pratyāsārā kardama.udaka.khañjana.hīnā nihśarkarā^iti vājinām atiśayaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पांसुकर्दमौदकनलशरआधानवती श्वदण्ष्ट्रहीना महावृक्षशाखाघातवियुक्ता^इति हस्तिनाम् अतिशयः ॥
pāṃsu.kardama.udaka.nala.śara.ādhānavatī śva.daṇṣṭra.hīnā mahā.vṛkṣa.śākhā.ghāta.viyuktā^iti hastinām atiśayaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तोयआशयअपाश्रयवती निरुत्खातिनी केदारहीना व्यावर्तनसमर्था^इति रथानाम् अतिशयः ॥
toya.āśaya.apāśrayavatī nirutkhātinī kedāra.hīnā vyāvartana.samarthā^iti rathānām atiśayaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्ता सर्वेषां भूमिः ॥
uktā sarveṣāṃ bhūmiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतया सर्वबलनिवेशा युद्धानि च व्याख्यातानि भवन्ति ॥
etayā sarva.bala.niveśā yuddhāni ca vyākhyātāni bhavanti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूमिवासवनविचयो^अविषमतोयतीर्थवातरश्मिग्रहणं वीवधआसारयोर् घातो रक्षा वा विशुद्धिः स्थापना च बलस्य प्रसारवृद्धिर् बाहुउत्सारः पूर्वप्रहारो व्यावेशनं व्यावेधनम् आश्वासो ग्रहणं मोक्षणं मार्गअनुसारविनिमयः कोशकुमारअभिहरणं जघनकोट्यभिघातो हीनअनुसारणम् अनुयानं समाजकर्म^इत्य् अश्वकर्माणि ॥
bhūmi.vāsa.vana.vicayo^aviṣama.toya.tīrtha.vāta.raśmi.grahaṇaṃ vīvadha.āsārayor ghāto rakṣā vā viśuddhiḥ sthāpanā ca balasya prasāra.vṛddhir bāhu.utsāraḥ pūrva.prahāro vyāveśanaṃ vyāvedhanam āśvāso grahaṇaṃ mokṣaṇaṃ mārga.anusāra.vinimayaḥ kośa.kumāra.abhiharaṇaṃ jaghana.koṭy.abhighāto hīna.anusāraṇam anuyānaṃ samāja.karma^ity aśva.karmāṇi //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरोयानम् अकृतमार्गवासतीर्थकर्म बाहुउत्सारस् तोयतरणअवतरणे स्थानगमनअवतरणं विषमसम्बाधप्रवेशो^अग्निदानशमनम् एकअङ्गविजयो भिन्नसंधानम् अभिन्नभेदनं व्यसने त्राणम् अभिघातो विभीषिका त्रासनंऔदार्यं ग्रहणं मोक्षणं सालद्वारअट्टालकभञ्जनं कोशवाहनअपवाहनम् इति हस्तिकर्माणि ॥
puro.yānam akṛta.mārga.vāsa.tīrtha.karma bāhu.utsāras toya.taraṇa.avataraṇe sthāna.gamana.avataraṇaṃ viṣama.sambādha.praveśo^agni.dāna.śamanam eka.aṅga.vijayo bhinna.saṃdhānam abhinna.bhedanaṃ vyasane trāṇam abhighāto vibhīṣikā trāsanaṃ.audāryaṃ grahaṇaṃ mokṣaṇaṃ sāla.dvāra.aṭṭālaka.bhañjanaṃ kośa.vāhana.apavāhanam iti hasti.karmāṇi //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वबलरक्षा चतुरङ्गबलप्रतिषेधः संग्रामे ग्रहणं मोक्षणं भिन्नसंधानम् अभिन्नभेदनं त्रासनम् औदार्यं भीमघोषश् च^इति रथकर्माणि ॥
sva.bala.rakṣā catur.aṅga.bala.pratiṣedhaḥ saṃgrāme grahaṇaṃ mokṣaṇaṃ bhinna.saṃdhānam abhinna.bhedanaṃ trāsanam audāryaṃ bhīma.ghoṣaś ca^iti ratha.karmāṇi //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वदेशकालशस्त्रवहनं व्यायामश् च^इति पदातिकर्माणि ॥
sarva.deśa.kāla.śastra.vahanaṃ vyāyāmaś ca^iti padāti.karmāṇi //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिबिरमार्गसेतुकूपतीर्थशोधनकर्म यन्त्रआयुधआवरणौपकरणग्रासवहनम् आयोधनाच् च प्रहरणआवरणप्रतिविद्धअपनयनम् इति विष्टिकर्माणि ॥
śibira.mārga.setu.kūpa.tīrtha.śodhana.karma yantra.āyudha.āvaraṇa.upakaraṇa.grāsa.vahanam āyodhanāc ca praharaṇa.āvaraṇa.pratividdha.apanayanam iti viṣṭi.karmāṇi //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्याद् गवअश्वव्यायोगं रथेष्व् अल्पहयो नृपः । खरौष्ट्रशकटानां वा गर्भम् अल्पगजस् तथा ॥ए
kuryād gava.aśva.vyāyogaṃ ratheṣv alpa.hayo nṛpaḥ / khara.uṣṭra.śakaṭānāṃ vā garbham alpa.gajas tathā //E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चधनुःशतअपकृष्टं दुर्गम् अवस्थाप्य युद्धम् उपेयात्, भूमिवशेन वा ॥
pañca.dhanuḥ.śata.apakṛṣṭaṃ durgam avasthāpya yuddham upeyāt, bhūmi.vaśena vā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभक्तमुख्याम् अचक्षुर्विषये मोक्षयित्वा सेनां सेनापतिनायकौ व्यूहेयाताम् ॥
vibhakta.mukhyām acakṣur.viṣaye mokṣayitvā senāṃ senā.pati.nāyakau vyūheyātām //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शमअन्तरं पत्तिं स्थापयेत्, त्रिशमअन्तरम् अश्वम्, पञ्चशमअन्तरं रथं हस्तिनं वा ॥
śama.antaraṃ pattiṃ sthāpayet, tri.śama.antaram aśvam, pañca.śama.antaraṃ rathaṃ hastinaṃ vā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विगुणअन्तरं त्रिगुणअन्तरं वा व्यूहेत ॥
dvi.guṇa.antaraṃ tri.guṇa.antaraṃ vā vyūheta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं यथासुखम् असम्बाधं युध्येत ॥
evaṃ yathā.sukham asambādhaṃ yudhyeta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चअरत्नि धनुः ॥
pañca.aratni dhanuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् धन्विनं स्थापयेत्, त्रिधनुष्य् अश्वम्, पञ्चधनुषि रथं हस्तिनं वा ॥
tasmin dhanvinaṃ sthāpayet, tri.dhanuṣy aśvam, pañca.dhanuṣi rathaṃ hastinaṃ vā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चधनुर् अनीकसंधिः पक्षकक्षौरस्यानाम् ॥
pañca.dhanur anīka.saṃdhiḥ pakṣa.kakṣa.urasyānām //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वस्य त्रयः पुरुषाः प्रतियोद्धारः ॥
aśvasya trayaḥ puruṣāḥ pratiyoddhāraḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.