Library·Kautilya: Arthasastra·10·10.5

Kautilya: Arthasastra 10.5

पञ्चधनुःशतअपकृष्टं दुर्गम् अवस्थाप्य युद्धम् उपेयात्, भूमिवशेन वा ॥

pañca.dhanuḥ.śata.apakṛṣṭaṃ durgam avasthāpya yuddham upeyāt, bhūmi.vaśena vā //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभक्तमुख्याम् अचक्षुर्विषये मोक्षयित्वा सेनां सेनापतिनायकौ व्यूहेयाताम् ॥

vibhakta.mukhyām acakṣur.viṣaye mokṣayitvā senāṃ senā.pati.nāyakau vyūheyātām //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमअन्तरं पत्तिं स्थापयेत्, त्रिशमअन्तरम् अश्वम्, पञ्चशमअन्तरं रथं हस्तिनं वा ॥

śama.antaraṃ pattiṃ sthāpayet, tri.śama.antaram aśvam, pañca.śama.antaraṃ rathaṃ hastinaṃ vā //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विगुणअन्तरं त्रिगुणअन्तरं वा व्यूहेत ॥

dvi.guṇa.antaraṃ tri.guṇa.antaraṃ vā vyūheta //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं यथासुखम् असम्बाधं युध्येत ॥

evaṃ yathā.sukham asambādhaṃ yudhyeta //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चअरत्नि धनुः ॥

pañca.aratni dhanuḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् धन्विनं स्थापयेत्, त्रिधनुष्य् अश्वम्, पञ्चधनुषि रथं हस्तिनं वा ॥

tasmin dhanvinaṃ sthāpayet, tri.dhanuṣy aśvam, pañca.dhanuṣi rathaṃ hastinaṃ vā //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चधनुर् अनीकसंधिः पक्षकक्षौरस्यानाम् ॥

pañca.dhanur anīka.saṃdhiḥ pakṣa.kakṣa.urasyānām //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वस्य त्रयः पुरुषाः प्रतियोद्धारः ॥

aśvasya trayaḥ puruṣāḥ pratiyoddhāraḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चदश रथस्य हस्तिनो वा, पञ्च च^अश्वाः ॥

pañca.daśa rathasya hastino vā, pañca ca^aśvāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावन्तः पादगोपा वाजिरथद्विपानां विधेयाः ॥

tāvantaḥ pāda.gopā vāji.ratha.dvipānāṃ vidheyāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रीणि त्रिकाण्य् अनीकं रथानाम् उरस्यं स्थापयेत्, तावत् कक्षं पक्षं च^उभयतः ॥

trīṇi trikāṇy anīkaṃ rathānām urasyaṃ sthāpayet, tāvat kakṣaṃ pakṣaṃ ca^ubhayataḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चचत्वारिंशद् एवं रथा रथव्यूहे भवन्ति, द्वे शते पञ्चविंशतिश् च^अश्वाः, षट्शतानि पञ्चसप्ततिश् च पुरुषाः प्रतियोधारः, तावन्तः पादगोपाः ॥

pañca.catvāriṃśad evaṃ rathā ratha.vyūhe bhavanti, dve śate pañca.viṃśatiś ca^aśvāḥ, ṣaṭ.śatāni pañca.saptatiś ca puruṣāḥ pratiyodhāraḥ, tāvantaḥ pāda.gopāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष समव्यूहः ॥

eṣa sama.vyūhaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य द्विरथौत्तरा वृद्धिर् आएकविंशतिरथाद् इति ॥

tasya dvi.ratha.uttarā vṛddhir ā.eka.viṃśati.rathād iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् ओजा दश समव्यूहप्रकृतयो भवन्ति ॥

evam ojā daśa sama.vyūha.prakṛtayo bhavanti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्षकक्षौरस्यानां मिथो विषमसंख्याने विषमव्यूहः ॥

pakṣa.kakṣa.urasyānāṃ mitho viṣama.saṃkhyāne viṣama.vyūhaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य^अपि द्विरथ^उत्तरा वृद्धिर् आएकविंशतिरथाद् इति ॥

tasya^api dvi.ratha^uttarā vṛddhir ā.eka.viṃśati.rathād iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् ओजा दश विषमव्यूहप्रकृतयो भवन्ति ॥

evam ojā daśa viṣama.vyūha.prakṛtayo bhavanti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः सैन्यानां व्यूहशेषम् आवापः कार्यः ॥

ataḥ sainyānāṃ vyūha.śeṣam āvāpaḥ kāryaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथानां द्वौ त्रिभागाव् अङ्गेष्व् आवापयेत्, शेषम् उरस्यं स्थापयेत् ॥

rathānāṃ dvau tri.bhāgāv aṅgeṣv āvāpayet, śeṣam urasyaṃ sthāpayet //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं त्रिभागऊनो रथानाम् आवापः कार्यः ॥

evaṃ tri.bhāga.ūno rathānām āvāpaḥ kāryaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन हस्तिनाम् अश्वानाम् आवापो व्याख्यातः ॥

tena hastinām aśvānām āvāpo vyākhyātaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावदश्वरथद्विपानां युद्धसम्बाधन्म् न कुर्यात् तावद् आवापः कार्यः ॥

yāvad.aśva.ratha.dvipānāṃ yuddha.sambādhanm na kuryāt tāvad āvāpaḥ kāryaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डबाहुल्यम् आवापः ॥

daṇḍa.bāhulyam āvāpaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्तिबाहुल्यं प्रत्यापावः ॥

patti.bāhulyaṃ pratyāpāvaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकअङ्गबाहुल्यम् अन्वावापः ॥

eka.aṅga.bāhulyam anvāvāpaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूष्यबाहुल्यम् अत्यावापः ॥

dūṣya.bāhulyam atyāvāpaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परआवापात् प्रत्यावापाच् च चतुर्गुणाद् आअष्टगुणाद् इति वा विभवतः सैन्यानाम् आवापः ॥

para.āvāpāt pratyāvāpāc ca catur.guṇād ā.aṣṭa.guṇād iti vā vibhavataḥ sainyānām āvāpaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथव्यूहेन हस्तिव्यूहो व्याख्यातः ॥

ratha.vyūhena hasti.vyūho vyākhyātaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यामिश्रो वा हस्तिरथअश्वानां - चक्रअन्तेषु हस्तिनः पार्श्वयोर् अश्वा रथा उरस्ये ॥

vyāmiśro vā hasti.ratha.aśvānāṃ - cakra.anteṣu hastinaḥ pārśvayor aśvā rathā urasye //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तिनाम् उरस्यं रथानां कक्षाव् अश्वानां पक्षाव् इति मध्यभेदी ॥

hastinām urasyaṃ rathānāṃ kakṣāv aśvānāṃ pakṣāv iti madhya.bhedī //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरीतो^अन्तभेदी ॥

viparīto^anta.bhedī //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्तिनाम् एव तु शुद्धः - साम्नाह्यानाम् उरस्यम् औपवाह्यानां जघनं व्यालानां कोट्याव् इति ॥

hastinām eva tu śuddhaḥ - sāmnāhyānām urasyam aupavāhyānāṃ jaghanaṃ vyālānāṃ koṭyāv iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वव्यूहो - वर्मिणाम् उरस्यं शुद्धानां कक्षपक्षाव् इति ॥

aśva.vyūho - varmiṇām urasyaṃ śuddhānāṃ kakṣa.pakṣāv iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्तिव्यूहः - पुरस्ताद् आवरणिनः पृष्ठतो धन्विनः ॥

patti.vyūhaḥ - purastād āvaraṇinaḥ pṛṣṭhato dhanvinaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति शुद्धाः ॥

iti śuddhāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्तयः पक्षयोर् अश्वाः पार्श्वयोः हस्तिनः पृष्ठतो रथाः पुरस्तात्, परव्यूहवशेन वा विपर्यासः ॥

pattayaḥ pakṣayor aśvāḥ pārśvayoḥ hastinaḥ pṛṣṭhato rathāḥ purastāt, para.vyūha.vaśena vā viparyāsaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति द्व्यङ्गबलविभागः ॥

iti dvy.aṅga.bala.vibhāgaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन त्रङ्गबलविभागो व्याख्यातः ॥

tena tr.aṅga.bala.vibhāgo vyākhyātaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डसम्पत् सारबलं पुंसां

daṇḍa.sampat sāra.balaṃ puṃsāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्त्यश्वयोर् विशेषः कुलं जातिः सत्त्वं वयःस्थता प्राणो वर्ष्म जवस् तेजः शिल्पं स्तैर्यम् उदग्रता विधेयत्वं सुव्यञ्जनआचारता^इति ॥

hasty.aśvayor viśeṣaḥ kulaṃ jātiḥ sattvaṃ vayaḥ.sthatā prāṇo varṣma javas tejaḥ śilpaṃ stairyam udagratā vidheyatvaṃ suvyañjana.ācāratā^iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पत्त्यश्वरथद्विपानां सारत्रिभागम् उरस्यं स्थापयेत्, द्वौ त्रिभागौ कक्षं पक्षं च^उभयतः, अनुलोमम् अनुसारम्, प्रतिलोमं तृतीयसारम्, फल्गु प्रतिलोमम् ॥

patty.aśva.ratha.dvipānāṃ sāra.tri.bhāgam urasyaṃ sthāpayet, dvau tri.bhāgau kakṣaṃ pakṣaṃ ca^ubhayataḥ, anulomam anusāram, pratilomaṃ tṛtīya.sāram, phalgu pratilomam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सर्वम् उपयोगं गमयेत् ॥

evaṃ sarvam upayogaṃ gamayet //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फल्गुबलम् अन्तेष्व् अवधाय वेगअभिहूलिको भवति ॥

phalgu.balam anteṣv avadhāya vega.abhihūliko bhavati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सारबलम् अग्रतः कृत्वा कोटीष्व् अनुसारं कुर्यात्, जघने तृतियियसारम्, मध्ये फल्गुबलम् ॥

sāra.balam agrataḥ kṛtvā koṭīṣv anusāraṃ kuryāt, jaghane tṛtiyiya.sāram, madhye phalgu.balam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एतत् सहिष्णु भवति ॥

evam etat sahiṣṇu bhavati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यूहं तु स्थापयित्वा पक्षकक्षौरस्यानाम् एकेन द्वाभ्यां वा प्रहरेत्, शेषैः प्रतिगृह्णीयात् ॥

vyūhaṃ tu sthāpayitvā pakṣa.kakṣa.urasyānām ekena dvābhyāṃ vā praharet, śeṣaiḥ pratigṛhṇīyāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् परस्य दुर्बलं वीतहस्त्यश्वं दूष्यअमात्यं कृतौपजापं वा तत्प्रभूतसारेण^अभिहन्यात् ॥

yat parasya durbalaṃ vīta.hasty.aśvaṃ dūṣya.amātyaṃ kṛta.upajāpaṃ vā tat.prabhūta.sāreṇa^abhihanyāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् वा परस्य सारिष्ठं तद्द्विगुणसारेण^अभिहन्यात् ॥

yad vā parasya sāriṣṭhaṃ tad.dvi.guṇa.sāreṇa^abhihanyāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अङ्गम् अल्पसारम् आत्मनस् तद् बहुना^उपचिनुयात् ॥

yad aṅgam alpa.sāram ātmanas tad bahunā^upacinuyāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतः परस्य^अपचयस् ततो^अभ्याशे व्यूहेत, यतोत् वा भयं स्यात् ॥

yataḥ parasya^apacayas tato^abhyāśe vyūheta, yatot vā bhayaṃ syāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिसृतं परिसृतम् अतिसृतम् अपसृतम् उन्मथ्यअवधानं वलयो गोमूत्रिका मण्डलं प्रकीर्णिका व्यावृत्तपृष्ठम् अनुवंशम् अग्रतः पार्श्वाभ्यां पृष्ठतो भग्नरक्षा भग्नअनुपात इत्य् अश्वयुद्धानि ॥

abhisṛtaṃ parisṛtam atisṛtam apasṛtam unmathya.avadhānaṃ valayo go.mūtrikā maṇḍalaṃ prakīrṇikā vyāvṛtta.pṛṣṭham anuvaṃśam agrataḥ pārśvābhyāṃ pṛṣṭhato bhagna.rakṣā bhagna.anupāta ity aśva.yuddhāni //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकीर्णिकआवर्जान्य् एतान्य् एव चतुर्णाम् अङ्गानां व्यस्तसमस्तानां वा घातः, पक्षकक्षौरस्यानां च प्रभञ्जनम् अवस्कन्दः सौप्तिकं च^इति हसित्युद्धानि ॥

prakīrṇika.āvarjāny etāny eva caturṇām aṅgānāṃ vyasta.samastānāṃ vā ghātaḥ, pakṣa.kakṣa.urasyānāṃ ca prabhañjanam avaskandaḥ sauptikaṃ ca^iti hasit.yuddhāni //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मथ्यअवधानवर्जान्य् एतान्य् एव स्वभूमाव् अभियानअपयानस्थितयुद्धानि^इति रथयुद्धानि ॥

unmathya.avadhāna.varjāny etāny eva sva.bhūmāv abhiyāna.apayāna.sthita.yuddhāni^iti ratha.yuddhāni //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वदेशकालप्रहरणम् उपांशुदण्डश् च^इति पत्तियुद्धानि ॥

sarva.deśa.kāla.praharaṇam upāṃśu.daṇḍaś ca^iti patti.yuddhāni //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेन विधिना व्यूहान् ओजान् युग्मांश् च कारयेत् । विभवो यावद् अङ्गानां चतुर्णां सदृशो भवेत् ॥

etena vidhinā vyūhān ojān yugmāṃś ca kārayet / vibhavo yāvad aṅgānāṃ caturṇāṃ sadṛśo bhavet //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वे शते धनुषां गत्वा राजा तिष्ठेत् प्रतिग्रहे । भिन्नसंघातनं तस्मान् न युध्येत^अप्रतिग्रहः ॥ए

dve śate dhanuṣāṃ gatvā rājā tiṣṭhet pratigrahe / bhinna.saṃghātanaṃ tasmān na yudhyeta^apratigrahaḥ //E

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.