व्यसनयौगपद्ये सौकर्यतो यातव्यं रक्षितव्यं वा^इति व्यसनचिन्ता ॥
vyasana.yaugapadye saukaryato yātavyaṃ rakṣitavyaṃ vā^iti vyasana.cintā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Kautilya: Arthasastra·8·8.1
Kautilya: Arthasastra 8.1
दैवं मानुषं वा प्रकृतिव्यसनम् अनयअपनयाभ्यां सम्भवति ॥
daivaṃ mānuṣaṃ vā prakṛti.vyasanam anaya.apanayābhyāṃ sambhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणप्रातिलोम्यम् अभावः प्रदोषः प्रसङ्गः पीडा वा व्यसनम् ॥
guṇa.prātilomyam abhāvaḥ pradoṣaḥ prasaṅgaḥ pīḍā vā vyasanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यस्यत्य् एनं श्रेयस इति व्यसनम् ॥
vyasyaty enaṃ śreyasa iti vyasanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"स्वाम्यमात्यजनपददुर्गकोशदण्डमित्रव्यसनानां पूर्वं पूर्वं गरीयः" इत्य् आचार्याः ॥
"svāmy.amātya.jana.pada.durga.kośa.daṇḍa.mitra.vyasanānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ garīyaḥ" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति भरद्वाजः ॥
na^iti bharadvājaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"स्वाम्यमात्यव्यसनयोर् अमात्यव्यसनं गरीयः ॥
"svāmy.amātya.vyasanayor amātya.vyasanaṃ garīyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रो मन्त्रफलअवाप्तिः कर्मअनुष्ठानम् आयव्ययकर्म दण्डप्रणयनम् अमित्रअटवीप्रतिषेधो राज्यरक्षणं व्यसनप्रतीकारः कुमाररक्षणम् अभिषेकश् च कुमाराणाम् आयत्तम् अमात्येषु ॥
mantro mantra.phala.avāptiḥ karma.anuṣṭhānam āya.vyaya.karma daṇḍa.praṇayanam amitra.aṭavī.pratiṣedho rājya.rakṣaṇaṃ vyasana.pratīkāraḥ kumāra.rakṣaṇam abhiṣekaś ca kumārāṇām āyattam amātyeṣu //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् अभावे तदभावः, छिन्नपक्षस्य^इव राज्ञश् चेष्टानाशश् च ॥
teṣām abhāve tad.abhāvaḥ, chinna.pakṣasya^iva rājñaś ceṣṭā.nāśaś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यसनेषु च^आसन्नः परौपजापः ॥
vyasaneṣu ca^āsannaḥ para.upajāpaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैगुण्ये च प्राणआबाधः प्राणअन्तिकचरत्वाद् राज्ञः" इति ॥
vaiguṇye ca prāṇa.ābādhaḥ prāṇa.antika.caratvād rājñaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रिपुरोहितआदिभृत्यवर्गम् अध्यक्षप्रचारं पुरुषद्रव्यप्रकृतिव्यसनप्रतीकारम् एधनं च राजा^एव करोति ॥
mantri.purohita.ādi.bhṛtya.vargam adhyakṣa.pracāraṃ puruṣa.dravya.prakṛti.vyasana.pratīkāram edhanaṃ ca rājā^eva karoti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यसनिषु वा^अमात्येष्व् अन्यान् अव्यसनिनः करोति ॥
vyasaniṣu vā^amātyeṣv anyān avyasaninaḥ karoti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूज्यपूजने दूष्यअवग्रहे च नित्ययुक्तस् तिष्ठति ॥
pūjya.pūjane dūṣya.avagrahe ca nitya.yuktas tiṣṭhati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वामी च सम्पन्नः स्वसम्पद्भिः प्रकृतीः सम्पादयति ॥
svāmī ca sampannaḥ sva.sampadbhiḥ prakṛtīḥ sampādayati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यत्शीलस् तत्शीलाः प्रकृतयो भवन्ति, उत्थाने प्रमादे च तदायत्तत्वात् ॥
sa yat.śīlas tat.śīlāḥ prakṛtayo bhavanti, utthāne pramāde ca tad.āyattatvāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्कूटस्थानीयो हि स्वामी^इति ॥
tat.kūṭa.sthānīyo hi svāmī^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"अमात्यजनपदव्यसनयोर् जनपदव्यसनं गरीयः" इति विशालअक्षः ॥
"amātya.jana.pada.vyasanayor jana.pada.vyasanaṃ garīyaḥ" iti viśāla.akṣaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"कोशो दण्डः कुप्यं विष्टिर् वाहनं निचयाश् च जनपदाद् उत्तिष्ठन्ते ॥
"kośo daṇḍaḥ kupyaṃ viṣṭir vāhanaṃ nicayāś ca jana.padād uttiṣṭhante //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् अभावो जनपदअभावे, स्वाम्यमात्ययोश् च^अनन्तरः" इति ॥
teṣām abhāvo jana.pada.abhāve, svāmy.amātyayoś ca^anantaraḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमात्यमूलाः सर्वआरम्भाः - जनपदस्य कर्मसिद्धयः स्वतः परतश् च योगक्षेमसाधनं व्यसनप्रतीकारः शून्यनिवेशौपचयौ दण्डकरअनुग्रहश् च^इति ॥
amātya.mūlāḥ sarva.ārambhāḥ - jana.padasya karma.siddhayaḥ svataḥ parataś ca yoga.kṣema.sādhanaṃ vyasana.pratīkāraḥ śūnya.niveśa.upacayau daṇḍa.kara.anugrahaś ca^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"जनपददुर्गव्यसनयोर् दुर्गव्यसनम्" इति पाराशराः ॥
"jana.pada.durga.vyasanayor durga.vyasanam" iti pārāśarāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"दुर्गे हि कोशदण्डौत्पत्तिर् आपदि स्थानं च जनपदस्य ॥
"durge hi kośa.daṇḍa.utpattir āpadi sthānaṃ ca jana.padasya //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तिमत्तराश् च पौरा जानपदेभ्यो नित्याश् च^आपदि सहाया राज्ञः ॥
śaktimattarāś ca paurā jānapadebhyo nityāś ca^āpadi sahāyā rājñaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जानपदास् त्व् अमित्रसाधारणाः" इति ॥
jānapadās tv amitra.sādhāraṇāḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनपदमूला दुर्गकोशदण्डसेतुवार्त्ताआरम्भाः ॥
jana.pada.mūlā durga.kośa.daṇḍa.setu.vārttā.ārambhāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शौर्यं स्थैर्यं दाक्ष्यं बाहुल्यं च जानपदेषु ॥
śauryaṃ sthairyaṃ dākṣyaṃ bāhulyaṃ ca jānapadeṣu //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्वतअन्तर्द्वीपाश् च दुर्गा न^अध्युष्यन्ते जनपदअभावात् ॥
parvata.antar.dvīpāś ca durgā na^adhyuṣyante jana.pada.abhāvāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्षकप्राये तु दुर्गव्यसनम्, आयुधीयप्राये तु जनपदे जनपदव्यसनम् इति ॥
karṣaka.prāye tu durga.vyasanam, āyudhīya.prāye tu jana.pade jana.pada.vyasanam iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"दुर्गकोशव्यसनयोः कोशव्यसनम्" इति पिशुनः ॥
"durga.kośa.vyasanayoḥ kośa.vyasanam" iti piśunaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"कोशमूलो हि दुर्गसंस्कारो दुर्गरक्षणं जनपदमित्रअमित्रनिग्रहो देशअन्तरितानाम् उत्साहनं दण्डबलव्यवहारश् च ॥
"kośa.mūlo hi durga.saṃskāro durga.rakṣaṇaṃ jana.pada.mitra.amitra.nigraho deśa.antaritānām utsāhanaṃ daṇḍa.bala.vyavahāraś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्गः कोशाद् उपजाप्यः परेषाम् ॥
durgaḥ kośād upajāpyaḥ pareṣām //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोशम् आदाय च व्यसने शक्यम् अपयातुम्, न दुर्गम्" इति ॥
kośam ādāya ca vyasane śakyam apayātum, na durgam" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्गअर्पणः कोशो दण्डस् तूष्णींयुद्धं स्वपक्षनिग्रहो दण्डबलव्यवहार आसारप्रतिग्रहः परचक्रअटवीप्रतिषेधश् च ॥
durga.arpaṇaḥ kośo daṇḍas tūṣṇīṃ.yuddhaṃ sva.pakṣa.nigraho daṇḍa.bala.vyavahāra āsāra.pratigrahaḥ para.cakra.aṭavī.pratiṣedhaś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्गअभावे च कोशः परेषाम् ॥
durga.abhāve ca kośaḥ pareṣām //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यते हि दुर्गवताम् अनुच्छित्तिर् इति ॥
dṛśyate hi durgavatām anucchittir iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"कोशदण्डव्यसनयोर् दण्डव्यसनम्" इति कौणपदन्तः ॥
"kośa.daṇḍavyasanayor daṇḍa.vyasanam" iti kauṇapadantaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"दण्डमूलो हि मित्रअमित्रनिग्रहः परदण्डौत्साहनं स्वदण्डप्रतिग्रहश् च ॥
"daṇḍa.mūlo hi mitra.amitra.nigrahaḥ para.daṇḍa.utsāhanaṃ sva.daṇḍa.pratigrahaś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डअभावे च ध्रुवः कोशविनाशः ॥
daṇḍa.abhāve ca dhruvaḥ kośa.vināśaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोशअभावे च शक्यः कुप्येन भूम्या परभूमिस्वयंग्राहेण वा दण्डः पिण्डयितुम्, दण्डवता च कोशः ॥
kośa.abhāve ca śakyaḥ kupyena bhūmyā para.bhūmi.svayaṃ.grāheṇa vā daṇḍaḥ piṇḍayitum, daṇḍavatā ca kośaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वामिनश् च^आसन्नवृत्तित्वाद् अमात्यसधर्मा दण्डः" इति ॥
svāminaś ca^āsanna.vṛttitvād amātya.sadharmā daṇḍaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोशमूलो हि दण्डः ॥
kośa.mūlo hi daṇḍaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोशअभावे दण्डः परं गच्छति, स्वामिनं वा हन्ति ॥
kośa.abhāve daṇḍaḥ paraṃ gacchati, svāminaṃ vā hanti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वअभियोगकरश् च कोशो धर्मकामहेतुः ॥
sarva.abhiyoga.karaś ca kośo dharma.kāma.hetuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशकालकार्यवशेन तु कोशदण्डयोर् अन्यतरः प्रमाणीभवति ॥
deśa.kāla.kārya.vaśena tu kośa.daṇḍayor anyataraḥ pramāṇī.bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लम्भपालनो हि दण्डः कोशस्य, कोशः कोशस्य दण्डस्य च भवति ॥
lambha.pālano hi daṇḍaḥ kośasya, kośaḥ kośasya daṇḍasya ca bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वद्रव्यप्रयोजकत्वात् कोशव्यसनं गरीय इति ॥
sarva.dravya.prayojakatvāt kośa.vyasanaṃ garīya iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"दण्डमित्रव्यसनयोर् मित्रव्यसनम्" इति वातव्याधिः ॥
"daṇḍa.mitra.vyasanayor mitra.vyasanam" iti vātavyādhiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"मित्रम् अभृतं व्यवहितं च कर्म करोति, पार्ष्णिग्राहम् आसारम् अमित्रम् आटविकं च प्रतिकरोति, कोशदण्डभूमिभिश् च^उपकरोति व्यसनअवस्थायोगम्" इति ॥
"mitram abhṛtaṃ vyavahitaṃ ca karma karoti, pārṣṇi.grāham āsāram amitram āṭavikaṃ ca pratikaroti, kośa.daṇḍa.bhūmibhiś ca^upakaroti vyasana.avasthā.yogam" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डवतो मित्रं मित्रभावे तिष्ठति, अमित्रो वा मित्रभावे ॥
daṇḍavato mitraṃ mitra.bhāve tiṣṭhati, amitro vā mitra.bhāve //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डमित्रयोस् तु साधारणे कार्ये सारतः स्वयुद्धदेशकाललाभाद् विशेषः ॥
daṇḍa.mitrayos tu sādhāraṇe kārye sārataḥ sva.yuddha.deśa.kāla.lābhād viśeṣaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीघ्रअभियाने त्व् अमित्रआटविकअनभ्यन्तरकोपे च न मित्रं विद्यते ॥
śīghra.abhiyāne tv amitra.āṭavika.anabhyantara.kope ca na mitraṃ vidyate //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यसनयौगपद्ये परवृद्धौ च मित्रम् अर्थयुक्तौ तिष्ठति ॥
vyasana.yaugapadye para.vṛddhau ca mitram artha.yuktau tiṣṭhati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति प्रकृतिव्यसनसम्प्रधारणम् उक्तम् ॥
iti prakṛti.vyasana.sampradhāraṇam uktam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृत्यवयवानां तु व्यसनस्य विशेषतः । बहुभावो^अनुरागो वा सारो वा कार्यसाधकः ॥
prakṛty.avayavānāṃ tu vyasanasya viśeṣataḥ / bahu.bhāvo^anurāgo vā sāro vā kārya.sādhakaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वयोस् तु व्यसने तुल्ये विशेषो गुणतः क्षयात् । शेषप्रकृतिसाद्गुण्यं यदि स्यान् न^अविधेयकम् ॥
dvayos tu vyasane tulye viśeṣo guṇataḥ kṣayāt / śeṣa.prakṛti.sādguṇyaṃ yadi syān na^avidheyakam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शेषप्रकृतिनाशस् तु यत्र^एकव्यसनाद् भवेत् । व्यसनं तद् गरीयः स्यात् प्रधानस्य^इतरस्य वा ॥ए
śeṣa.prakṛti.nāśas tu yatra^eka.vyasanād bhavet / vyasanaṃ tad garīyaḥ syāt pradhānasya^itarasya vā //E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.