व्यसनयौगपद्ये सौकर्यतो यातव्यं रक्षितव्यं वा^इति व्यसनचिन्ता ॥
vyasana.yaugapadye saukaryato yātavyaṃ rakṣitavyaṃ vā^iti vyasana.cintā //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Kautilya: Arthasastra·8
Kautilya: Arthasastra 8
दैवं मानुषं वा प्रकृतिव्यसनम् अनयअपनयाभ्यां सम्भवति ॥
daivaṃ mānuṣaṃ vā prakṛti.vyasanam anaya.apanayābhyāṃ sambhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणप्रातिलोम्यम् अभावः प्रदोषः प्रसङ्गः पीडा वा व्यसनम् ॥
guṇa.prātilomyam abhāvaḥ pradoṣaḥ prasaṅgaḥ pīḍā vā vyasanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यस्यत्य् एनं श्रेयस इति व्यसनम् ॥
vyasyaty enaṃ śreyasa iti vyasanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"स्वाम्यमात्यजनपददुर्गकोशदण्डमित्रव्यसनानां पूर्वं पूर्वं गरीयः" इत्य् आचार्याः ॥
"svāmy.amātya.jana.pada.durga.kośa.daṇḍa.mitra.vyasanānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ garīyaḥ" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति भरद्वाजः ॥
na^iti bharadvājaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"स्वाम्यमात्यव्यसनयोर् अमात्यव्यसनं गरीयः ॥
"svāmy.amātya.vyasanayor amātya.vyasanaṃ garīyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रो मन्त्रफलअवाप्तिः कर्मअनुष्ठानम् आयव्ययकर्म दण्डप्रणयनम् अमित्रअटवीप्रतिषेधो राज्यरक्षणं व्यसनप्रतीकारः कुमाररक्षणम् अभिषेकश् च कुमाराणाम् आयत्तम् अमात्येषु ॥
mantro mantra.phala.avāptiḥ karma.anuṣṭhānam āya.vyaya.karma daṇḍa.praṇayanam amitra.aṭavī.pratiṣedho rājya.rakṣaṇaṃ vyasana.pratīkāraḥ kumāra.rakṣaṇam abhiṣekaś ca kumārāṇām āyattam amātyeṣu //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् अभावे तदभावः, छिन्नपक्षस्य^इव राज्ञश् चेष्टानाशश् च ॥
teṣām abhāve tad.abhāvaḥ, chinna.pakṣasya^iva rājñaś ceṣṭā.nāśaś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यसनेषु च^आसन्नः परौपजापः ॥
vyasaneṣu ca^āsannaḥ para.upajāpaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैगुण्ये च प्राणआबाधः प्राणअन्तिकचरत्वाद् राज्ञः" इति ॥
vaiguṇye ca prāṇa.ābādhaḥ prāṇa.antika.caratvād rājñaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रिपुरोहितआदिभृत्यवर्गम् अध्यक्षप्रचारं पुरुषद्रव्यप्रकृतिव्यसनप्रतीकारम् एधनं च राजा^एव करोति ॥
mantri.purohita.ādi.bhṛtya.vargam adhyakṣa.pracāraṃ puruṣa.dravya.prakṛti.vyasana.pratīkāram edhanaṃ ca rājā^eva karoti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यसनिषु वा^अमात्येष्व् अन्यान् अव्यसनिनः करोति ॥
vyasaniṣu vā^amātyeṣv anyān avyasaninaḥ karoti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूज्यपूजने दूष्यअवग्रहे च नित्ययुक्तस् तिष्ठति ॥
pūjya.pūjane dūṣya.avagrahe ca nitya.yuktas tiṣṭhati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वामी च सम्पन्नः स्वसम्पद्भिः प्रकृतीः सम्पादयति ॥
svāmī ca sampannaḥ sva.sampadbhiḥ prakṛtīḥ sampādayati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यत्शीलस् तत्शीलाः प्रकृतयो भवन्ति, उत्थाने प्रमादे च तदायत्तत्वात् ॥
sa yat.śīlas tat.śīlāḥ prakṛtayo bhavanti, utthāne pramāde ca tad.āyattatvāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्कूटस्थानीयो हि स्वामी^इति ॥
tat.kūṭa.sthānīyo hi svāmī^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"अमात्यजनपदव्यसनयोर् जनपदव्यसनं गरीयः" इति विशालअक्षः ॥
"amātya.jana.pada.vyasanayor jana.pada.vyasanaṃ garīyaḥ" iti viśāla.akṣaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"कोशो दण्डः कुप्यं विष्टिर् वाहनं निचयाश् च जनपदाद् उत्तिष्ठन्ते ॥
"kośo daṇḍaḥ kupyaṃ viṣṭir vāhanaṃ nicayāś ca jana.padād uttiṣṭhante //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् अभावो जनपदअभावे, स्वाम्यमात्ययोश् च^अनन्तरः" इति ॥
teṣām abhāvo jana.pada.abhāve, svāmy.amātyayoś ca^anantaraḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमात्यमूलाः सर्वआरम्भाः - जनपदस्य कर्मसिद्धयः स्वतः परतश् च योगक्षेमसाधनं व्यसनप्रतीकारः शून्यनिवेशौपचयौ दण्डकरअनुग्रहश् च^इति ॥
amātya.mūlāḥ sarva.ārambhāḥ - jana.padasya karma.siddhayaḥ svataḥ parataś ca yoga.kṣema.sādhanaṃ vyasana.pratīkāraḥ śūnya.niveśa.upacayau daṇḍa.kara.anugrahaś ca^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"जनपददुर्गव्यसनयोर् दुर्गव्यसनम्" इति पाराशराः ॥
"jana.pada.durga.vyasanayor durga.vyasanam" iti pārāśarāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"दुर्गे हि कोशदण्डौत्पत्तिर् आपदि स्थानं च जनपदस्य ॥
"durge hi kośa.daṇḍa.utpattir āpadi sthānaṃ ca jana.padasya //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्तिमत्तराश् च पौरा जानपदेभ्यो नित्याश् च^आपदि सहाया राज्ञः ॥
śaktimattarāś ca paurā jānapadebhyo nityāś ca^āpadi sahāyā rājñaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जानपदास् त्व् अमित्रसाधारणाः" इति ॥
jānapadās tv amitra.sādhāraṇāḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनपदमूला दुर्गकोशदण्डसेतुवार्त्ताआरम्भाः ॥
jana.pada.mūlā durga.kośa.daṇḍa.setu.vārttā.ārambhāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शौर्यं स्थैर्यं दाक्ष्यं बाहुल्यं च जानपदेषु ॥
śauryaṃ sthairyaṃ dākṣyaṃ bāhulyaṃ ca jānapadeṣu //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्वतअन्तर्द्वीपाश् च दुर्गा न^अध्युष्यन्ते जनपदअभावात् ॥
parvata.antar.dvīpāś ca durgā na^adhyuṣyante jana.pada.abhāvāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्षकप्राये तु दुर्गव्यसनम्, आयुधीयप्राये तु जनपदे जनपदव्यसनम् इति ॥
karṣaka.prāye tu durga.vyasanam, āyudhīya.prāye tu jana.pade jana.pada.vyasanam iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"दुर्गकोशव्यसनयोः कोशव्यसनम्" इति पिशुनः ॥
"durga.kośa.vyasanayoḥ kośa.vyasanam" iti piśunaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"कोशमूलो हि दुर्गसंस्कारो दुर्गरक्षणं जनपदमित्रअमित्रनिग्रहो देशअन्तरितानाम् उत्साहनं दण्डबलव्यवहारश् च ॥
"kośa.mūlo hi durga.saṃskāro durga.rakṣaṇaṃ jana.pada.mitra.amitra.nigraho deśa.antaritānām utsāhanaṃ daṇḍa.bala.vyavahāraś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्गः कोशाद् उपजाप्यः परेषाम् ॥
durgaḥ kośād upajāpyaḥ pareṣām //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोशम् आदाय च व्यसने शक्यम् अपयातुम्, न दुर्गम्" इति ॥
kośam ādāya ca vyasane śakyam apayātum, na durgam" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्गअर्पणः कोशो दण्डस् तूष्णींयुद्धं स्वपक्षनिग्रहो दण्डबलव्यवहार आसारप्रतिग्रहः परचक्रअटवीप्रतिषेधश् च ॥
durga.arpaṇaḥ kośo daṇḍas tūṣṇīṃ.yuddhaṃ sva.pakṣa.nigraho daṇḍa.bala.vyavahāra āsāra.pratigrahaḥ para.cakra.aṭavī.pratiṣedhaś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्गअभावे च कोशः परेषाम् ॥
durga.abhāve ca kośaḥ pareṣām //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यते हि दुर्गवताम् अनुच्छित्तिर् इति ॥
dṛśyate hi durgavatām anucchittir iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"कोशदण्डव्यसनयोर् दण्डव्यसनम्" इति कौणपदन्तः ॥
"kośa.daṇḍavyasanayor daṇḍa.vyasanam" iti kauṇapadantaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"दण्डमूलो हि मित्रअमित्रनिग्रहः परदण्डौत्साहनं स्वदण्डप्रतिग्रहश् च ॥
"daṇḍa.mūlo hi mitra.amitra.nigrahaḥ para.daṇḍa.utsāhanaṃ sva.daṇḍa.pratigrahaś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डअभावे च ध्रुवः कोशविनाशः ॥
daṇḍa.abhāve ca dhruvaḥ kośa.vināśaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोशअभावे च शक्यः कुप्येन भूम्या परभूमिस्वयंग्राहेण वा दण्डः पिण्डयितुम्, दण्डवता च कोशः ॥
kośa.abhāve ca śakyaḥ kupyena bhūmyā para.bhūmi.svayaṃ.grāheṇa vā daṇḍaḥ piṇḍayitum, daṇḍavatā ca kośaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वामिनश् च^आसन्नवृत्तित्वाद् अमात्यसधर्मा दण्डः" इति ॥
svāminaś ca^āsanna.vṛttitvād amātya.sadharmā daṇḍaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोशमूलो हि दण्डः ॥
kośa.mūlo hi daṇḍaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोशअभावे दण्डः परं गच्छति, स्वामिनं वा हन्ति ॥
kośa.abhāve daṇḍaḥ paraṃ gacchati, svāminaṃ vā hanti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वअभियोगकरश् च कोशो धर्मकामहेतुः ॥
sarva.abhiyoga.karaś ca kośo dharma.kāma.hetuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशकालकार्यवशेन तु कोशदण्डयोर् अन्यतरः प्रमाणीभवति ॥
deśa.kāla.kārya.vaśena tu kośa.daṇḍayor anyataraḥ pramāṇī.bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लम्भपालनो हि दण्डः कोशस्य, कोशः कोशस्य दण्डस्य च भवति ॥
lambha.pālano hi daṇḍaḥ kośasya, kośaḥ kośasya daṇḍasya ca bhavati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वद्रव्यप्रयोजकत्वात् कोशव्यसनं गरीय इति ॥
sarva.dravya.prayojakatvāt kośa.vyasanaṃ garīya iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"दण्डमित्रव्यसनयोर् मित्रव्यसनम्" इति वातव्याधिः ॥
"daṇḍa.mitra.vyasanayor mitra.vyasanam" iti vātavyādhiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"मित्रम् अभृतं व्यवहितं च कर्म करोति, पार्ष्णिग्राहम् आसारम् अमित्रम् आटविकं च प्रतिकरोति, कोशदण्डभूमिभिश् च^उपकरोति व्यसनअवस्थायोगम्" इति ॥
"mitram abhṛtaṃ vyavahitaṃ ca karma karoti, pārṣṇi.grāham āsāram amitram āṭavikaṃ ca pratikaroti, kośa.daṇḍa.bhūmibhiś ca^upakaroti vyasana.avasthā.yogam" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डवतो मित्रं मित्रभावे तिष्ठति, अमित्रो वा मित्रभावे ॥
daṇḍavato mitraṃ mitra.bhāve tiṣṭhati, amitro vā mitra.bhāve //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डमित्रयोस् तु साधारणे कार्ये सारतः स्वयुद्धदेशकाललाभाद् विशेषः ॥
daṇḍa.mitrayos tu sādhāraṇe kārye sārataḥ sva.yuddha.deśa.kāla.lābhād viśeṣaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीघ्रअभियाने त्व् अमित्रआटविकअनभ्यन्तरकोपे च न मित्रं विद्यते ॥
śīghra.abhiyāne tv amitra.āṭavika.anabhyantara.kope ca na mitraṃ vidyate //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यसनयौगपद्ये परवृद्धौ च मित्रम् अर्थयुक्तौ तिष्ठति ॥
vyasana.yaugapadye para.vṛddhau ca mitram artha.yuktau tiṣṭhati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति प्रकृतिव्यसनसम्प्रधारणम् उक्तम् ॥
iti prakṛti.vyasana.sampradhāraṇam uktam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृत्यवयवानां तु व्यसनस्य विशेषतः । बहुभावो^अनुरागो वा सारो वा कार्यसाधकः ॥
prakṛty.avayavānāṃ tu vyasanasya viśeṣataḥ / bahu.bhāvo^anurāgo vā sāro vā kārya.sādhakaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वयोस् तु व्यसने तुल्ये विशेषो गुणतः क्षयात् । शेषप्रकृतिसाद्गुण्यं यदि स्यान् न^अविधेयकम् ॥
dvayos tu vyasane tulye viśeṣo guṇataḥ kṣayāt / śeṣa.prakṛti.sādguṇyaṃ yadi syān na^avidheyakam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शेषप्रकृतिनाशस् तु यत्र^एकव्यसनाद् भवेत् । व्यसनं तद् गरीयः स्यात् प्रधानस्य^इतरस्य वा ॥ए
śeṣa.prakṛti.nāśas tu yatra^eka.vyasanād bhavet / vyasanaṃ tad garīyaḥ syāt pradhānasya^itarasya vā //E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजा राज्यम् इति प्रकृतिसंक्षेपः ॥
rājā rājyam iti prakṛti.saṃkṣepaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्ञो^अभ्यन्तरो बाह्यो वा कोप इति ॥
rājño^abhyantaro bāhyo vā kopa iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहिभयाद् अभ्यन्तरः कोपो बाह्यकोपात् पापीयान्, अन्तरमात्यकोपश् च^अन्तःकोपात् ॥
ahi.bhayād abhyantaraḥ kopo bāhya.kopāt pāpīyān, antar.amātya.kopaś ca^antaḥ.kopāt //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् कोशदण्डशक्तिम् आत्मसंस्थां कुर्वीत ॥
tasmāt kośa.daṇḍa.śaktim ātma.saṃsthāṃ kurvīta //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"द्वैराज्यवैराज्ययोर् द्वैराज्यम् अन्योन्यपक्षद्वेषअनुरागाभ्यां परस्परसंघर्षेण वा विनश्यति, वैराज्यं तु प्रकृतिचित्तग्रहणअपेक्षि यथास्थितम् अन्यैर् भुज्यते" इत्य् आचार्याः ॥
"dvairājya.vairājyayor dvairājyam anyonya.pakṣa.dveṣa.anurāgābhyāṃ paraspara.saṃgharṣeṇa vā vinaśyati, vairājyaṃ tu prakṛti.citta.grahaṇa.apekṣi yathā.sthitam anyair bhujyate" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पितापुत्रयोर् भ्रात्रोर् वा द्वैराज्यं तुल्ययोगक्षेमम् अमात्यअवग्रहं वर्तयति ॥
pitā.putrayor bhrātror vā dvairājyaṃ tulya.yoga.kṣemam amātya.avagrahaṃ vartayati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैराज्यं तु जीवतः परस्य^आच्छिद्य "न^एतन् मम" इति मन्यमानः कर्शयति, अपवाहयति, पण्यं वा करोति, विरक्तं वा परित्यज्य^अपगच्छति^इति ॥
vairājyaṃ tu jīvataḥ parasya^ācchidya "na^etan mama" iti manyamānaḥ karśayati, apavāhayati, paṇyaṃ vā karoti, viraktaṃ vā parityajya^apagacchati^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्धश् चलितशास्त्रो वा राजा^इति "अशास्त्रचक्षुर् अन्धो यत्किंचनकारी दृढअभिनिवेशी परप्रणेयो वा राज्यम् अन्यायेन^उपहन्ति, चलितशास्त्रस् तु यत्र शास्त्राच् चलितमतिर् भवति शक्यअनुनयो भवति" इत्य् आचार्याः ॥
andhaś calita.śāstro vā rājā^iti "aśāstra.cakṣur andho yat.kiṃcana.kārī dṛḍha.abhiniveśī para.praṇeyo vā rājyam anyāyena^upahanti, calita.śāstras tu yatra śāstrāc calita.matir bhavati śakya.anunayo bhavati" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्धो राजा शक्यते सहायसम्पदा यत्र तत्र वा पर्यवस्थापयितुम् ॥
andho rājā śakyate sahāya.sampadā yatra tatra vā paryavasthāpayitum //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चलितशास्त्रस् तु शास्त्राद् अन्यथाअभिनिविष्टबुद्धिर् अन्यायेन राज्यम् आत्मानं च^उपहन्ति^इति ॥
calita.śāstras tu śāstrād anyathā.abhiniviṣṭa.buddhir anyāyena rājyam ātmānaṃ ca^upahanti^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याधितो नवो वा राजा^इति "व्याधितो राजा राज्यौपघातम् अमात्यमूलं प्राणआबाधं वा राज्यमूलम् अवाप्नोति, नवस् तु राजा स्वधर्मअनुग्रहपरिहारदानमानकर्मभिः प्रकृतिरञ्जनौपकारैश् चरति" इत्य् आचार्याः ॥
vyādhito navo vā rājā^iti "vyādhito rājā rājya.upaghātam amātya.mūlaṃ prāṇa.ābādhaṃ vā rājya.mūlam avāpnoti, navas tu rājā sva.dharma.anugraha.parihāra.dāna.māna.karmabhiḥ prakṛti.rañjana.upakāraiś carati" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याधितो राजा यथाप्रवृत्तं राजप्रणिधिम् अनुवर्तयति ॥
vyādhito rājā yathā.pravṛttaṃ rāja.praṇidhim anuvartayati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवस् तु राजा बलआवर्जितं "मम^इदं राज्यम्" इति यथाइष्टम् अनवग्रहश् चरति ॥
navas tu rājā bala.āvarjitaṃ "mama^idaṃ rājyam" iti yathā.iṣṭam anavagrahaś carati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामुत्थायिकैर् अवगृहीतो वा राज्यौपघातं मर्षयति ॥
sāmutthāyikair avagṛhīto vā rājya.upaghātaṃ marṣayati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतिष्व् अरूढः सुखम् उच्छेत्तुं भवति^इति ॥
prakṛtiṣv arūḍhaḥ sukham ucchettuṃ bhavati^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याधिते विशेषः पापरोग्यपापरोगी च ॥
vyādhite viśeṣaḥ pāpa.rogya.pāpa.rogī ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवे^अप्य् अभिजातो^अनभिजात इति ॥
nave^apy abhijāto^anabhijāta iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्बलो^अभिजातो बलवान् अनभिजातो राजा^इति "दुर्बलस्य^अभिजातस्य^उपजापं दौर्बल्यअपेक्षाः प्रकृतयः कृच्छ्रेण^उपगच्छन्ति, बलवतश् च^अनभिजातस्य बलअपेक्षाः सुखेन" इत्य् आचार्याः ॥
durbalo^abhijāto balavān anabhijāto rājā^iti "durbalasya^abhijātasya^upajāpaṃ daurbalya.apekṣāḥ prakṛtayaḥ kṛcchreṇa^upagacchanti, balavataś ca^anabhijātasya bala.apekṣāḥ sukhena" ity ācāryāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्बलम् अभिजातं प्रकृतयः स्वयम् उपनमन्ति, जात्यम् ऐश्वर्यप्रकृतिर् अनुवर्तत इति ॥
durbalam abhijātaṃ prakṛtayaḥ svayam upanamanti, jātyam aiśvarya.prakṛtir anuvartata iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलवतश् च^अनभिजातस्य^उपजापं विसंवादयन्ति, अनुरागे सार्वगुण्यम् इति ॥
balavataś ca^anabhijātasya^upajāpaṃ visaṃvādayanti, anurāge sārvaguṇyam iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयासवधात् सस्यवधो मुष्टिवधात् पापीयान्, निराजीवत्वाद् अवृष्टिर् अतिवृष्टितः ॥
prayāsa.vadhāt sasya.vadho muṣṭi.vadhāt pāpīyān, nirājīvatvād avṛṣṭir ativṛṣṭitaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वयोर् द्वयोर् व्यसनयोः प्रकृतीनां बलअबलम् । पारम्पर्यक्रमेण^उक्तं याने स्थाने च कारणम् ॥ए
dvayor dvayor vyasanayoḥ prakṛtīnāṃ bala.abalam / pāramparya.krameṇa^uktaṃ yāne sthāne ca kāraṇam //E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविद्याविनयः पुरुषव्यसनहेतुः ॥
avidyā.vinayaḥ puruṣa.vyasana.hetuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविनीतो हि व्यसनदोषान् न पश्यति ॥
avinīto hi vyasana.doṣān na paśyati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान् उपदेक्ष्यामः ॥
tān upadekṣyāmaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोपजस् त्रिवर्गः, कामजश् चतुर्वर्गः ॥
kopajas tri.vargaḥ, kāmajaś catur.vargaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोः कोपो गरीयान् ॥
tayoḥ kopo garīyān //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वत्र हि कोपश् चरति ॥
sarvatra hi kopaś carati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायशश् च कोपवशा राजानः प्रकृतिकोपैर् हताः श्रूयन्ते, कामवशाः क्षयनिमित्तम् अरिव्याधिभिर् इति ॥
prāyaśaś ca kopa.vaśā rājānaḥ prakṛti.kopair hatāḥ śrūyante, kāma.vaśāḥ kṣaya.nimittam ari.vyādhibhir iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति भारद्वाजः ॥
na^iti bhāradvājaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"सत्पुरुषआचारः कोपो वैरयातनम् अवज्ञावधो भीतमनुष्यता च ॥
"sat.puruṣa.ācāraḥ kopo vaira.yātanam avajñā.vadho bhīta.manuṣyatā ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यश् च कोपेन सम्बन्धः पापप्रतिषेधअर्थः ॥
nityaś ca kopena sambandhaḥ pāpa.pratiṣedha.arthaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामः सिद्धिलाभः सान्त्वं त्यागशीलता सम्प्रियभावश् च ॥
kāmaḥ siddhi.lābhaḥ sāntvaṃ tyāga.śīlatā sampriya.bhāvaś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यश् च कामेन सम्बन्धः कृतकर्मणः फलौपभोगअर्थः" इति ॥
nityaś ca kāmena sambandhaḥ kṛta.karmaṇaḥ phala.upabhoga.arthaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वेष्यता शत्रुवेदनं दुःखआसङ्गश् च कोपः ॥
dveṣyatā śatru.vedanaṃ duḥkha.āsaṅgaś ca kopaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिभवो द्रव्यनाशः पाटच्चरद्यूतकारलुब्धकगायनवादकैश् च^अनर्थ्यैः सम्योगः कामः ॥
paribhavo dravya.nāśaḥ pāṭaccara.dyūtakāra.lubdhaka.gāyana.vādakaiś ca^anarthyaiḥ samyogaḥ kāmaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोः परिभवाद् द्वेष्यता गरीयसी ॥
tayoḥ paribhavād dveṣyatā garīyasī //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिभूतः स्वैः परैश् च^अवगृह्यते, द्वेष्यः समुच्छिद्यत इति ॥क्अज़्०८।३।१८। द्रव्यनाशात्^शत्रुवेदनं गरीयः ॥
paribhūtaḥ svaiḥ paraiś ca^avagṛhyate, dveṣyaḥ samucchidyata iti //KAZ08.3.18/ dravya.nāśāt^śatru.vedanaṃ garīyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यनाशः कोशआबाधकः, शत्रुवेदनं प्राणआबाधकम् इति ॥
dravya.nāśaḥ kośa.ābādhakaḥ, śatru.vedanaṃ prāṇa.ābādhakam iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनर्थ्यसम्योगाद् दुःखसम्योगो गरीयान् ॥
anarthya.samyogād duḥkha.samyogo garīyān //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनर्थ्यसम्योगो मुहूर्तप्रतीकारो, दीर्घक्लेशकरो दुःखानाम् आसङ्ग इति ॥
anarthya.samyogo muhūrta.pratīkāro, dīrgha.kleśa.karo duḥkhānām āsaṅga iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् कोपो गरीयान् ॥
tasmāt kopo garīyān //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्पारुष्यम् अर्थदूषणं दण्डपारुष्यम् इति ॥
vāk.pāruṣyam artha.dūṣaṇaṃ daṇḍa.pāruṣyam iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"वाक्पारुष्यअर्थदूषणयोर् वाक्पारुष्यं गरीयः" इति विशालअक्षः ॥
"vāk.pāruṣya.artha.dūṣaṇayor vāk.pāruṣyaṃ garīyaḥ" iti viśāla.akṣaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"परुषमुक्तो हि तेजस्वी तेजसा प्रत्यारोहति ॥
"paruṣa.mukto hi tejasvī tejasā pratyārohati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुरुक्तशल्यं हृदि निखातं तेजःसंदीपनम् इन्द्रियौपतापि च" इति ॥
durukta.śalyaṃ hṛdi nikhātaṃ tejaḥ.saṃdīpanam indriya.upatāpi ca" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थपूजा वाक्शल्यम् अपहन्ति, वृत्तिविलोपस् त्व् अर्थदूषणम् ॥
artha.pūjā vāk.śalyam apahanti, vṛtti.vilopas tv artha.dūṣaṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदानम् आदानं विनाशः परित्यागो वा^अर्थस्य^इत्य् अर्थदूषणम् ॥
adānam ādānaṃ vināśaḥ parityāgo vā^arthasya^ity artha.dūṣaṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"अर्थदूषणदण्डपारुष्ययोर् अर्थदूषणं गरीयः" इति पाराशराः ॥
"artha.dūṣaṇa.daṇḍa.pāruṣyayor artha.dūṣaṇaṃ garīyaḥ" iti pārāśarāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"अर्थमूलौ धर्मकामौ ॥
"artha.mūlau dharma.kāmau //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थप्रतिबद्धश् च लोको वर्तते ॥
artha.pratibaddhaś ca loko vartate //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.