अविद्याविनयः पुरुषव्यसनहेतुः ॥
avidyā.vinayaḥ puruṣa.vyasana.hetuḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Kautilya: Arthasastra·8·8.3
Kautilya: Arthasastra 8.3
अविनीतो हि व्यसनदोषान् न पश्यति ॥
avinīto hi vyasana.doṣān na paśyati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान् उपदेक्ष्यामः ॥
tān upadekṣyāmaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोपजस् त्रिवर्गः, कामजश् चतुर्वर्गः ॥
kopajas tri.vargaḥ, kāmajaś catur.vargaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोः कोपो गरीयान् ॥
tayoḥ kopo garīyān //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वत्र हि कोपश् चरति ॥
sarvatra hi kopaś carati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायशश् च कोपवशा राजानः प्रकृतिकोपैर् हताः श्रूयन्ते, कामवशाः क्षयनिमित्तम् अरिव्याधिभिर् इति ॥
prāyaśaś ca kopa.vaśā rājānaḥ prakṛti.kopair hatāḥ śrūyante, kāma.vaśāḥ kṣaya.nimittam ari.vyādhibhir iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति भारद्वाजः ॥
na^iti bhāradvājaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"सत्पुरुषआचारः कोपो वैरयातनम् अवज्ञावधो भीतमनुष्यता च ॥
"sat.puruṣa.ācāraḥ kopo vaira.yātanam avajñā.vadho bhīta.manuṣyatā ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यश् च कोपेन सम्बन्धः पापप्रतिषेधअर्थः ॥
nityaś ca kopena sambandhaḥ pāpa.pratiṣedha.arthaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामः सिद्धिलाभः सान्त्वं त्यागशीलता सम्प्रियभावश् च ॥
kāmaḥ siddhi.lābhaḥ sāntvaṃ tyāga.śīlatā sampriya.bhāvaś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यश् च कामेन सम्बन्धः कृतकर्मणः फलौपभोगअर्थः" इति ॥
nityaś ca kāmena sambandhaḥ kṛta.karmaṇaḥ phala.upabhoga.arthaḥ" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वेष्यता शत्रुवेदनं दुःखआसङ्गश् च कोपः ॥
dveṣyatā śatru.vedanaṃ duḥkha.āsaṅgaś ca kopaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिभवो द्रव्यनाशः पाटच्चरद्यूतकारलुब्धकगायनवादकैश् च^अनर्थ्यैः सम्योगः कामः ॥
paribhavo dravya.nāśaḥ pāṭaccara.dyūtakāra.lubdhaka.gāyana.vādakaiś ca^anarthyaiḥ samyogaḥ kāmaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोः परिभवाद् द्वेष्यता गरीयसी ॥
tayoḥ paribhavād dveṣyatā garīyasī //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिभूतः स्वैः परैश् च^अवगृह्यते, द्वेष्यः समुच्छिद्यत इति ॥क्अज़्०८।३।१८। द्रव्यनाशात्^शत्रुवेदनं गरीयः ॥
paribhūtaḥ svaiḥ paraiś ca^avagṛhyate, dveṣyaḥ samucchidyata iti //KAZ08.3.18/ dravya.nāśāt^śatru.vedanaṃ garīyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यनाशः कोशआबाधकः, शत्रुवेदनं प्राणआबाधकम् इति ॥
dravya.nāśaḥ kośa.ābādhakaḥ, śatru.vedanaṃ prāṇa.ābādhakam iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनर्थ्यसम्योगाद् दुःखसम्योगो गरीयान् ॥
anarthya.samyogād duḥkha.samyogo garīyān //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनर्थ्यसम्योगो मुहूर्तप्रतीकारो, दीर्घक्लेशकरो दुःखानाम् आसङ्ग इति ॥
anarthya.samyogo muhūrta.pratīkāro, dīrgha.kleśa.karo duḥkhānām āsaṅga iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् कोपो गरीयान् ॥
tasmāt kopo garīyān //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्पारुष्यम् अर्थदूषणं दण्डपारुष्यम् इति ॥
vāk.pāruṣyam artha.dūṣaṇaṃ daṇḍa.pāruṣyam iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"वाक्पारुष्यअर्थदूषणयोर् वाक्पारुष्यं गरीयः" इति विशालअक्षः ॥
"vāk.pāruṣya.artha.dūṣaṇayor vāk.pāruṣyaṃ garīyaḥ" iti viśāla.akṣaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"परुषमुक्तो हि तेजस्वी तेजसा प्रत्यारोहति ॥
"paruṣa.mukto hi tejasvī tejasā pratyārohati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुरुक्तशल्यं हृदि निखातं तेजःसंदीपनम् इन्द्रियौपतापि च" इति ॥
durukta.śalyaṃ hṛdi nikhātaṃ tejaḥ.saṃdīpanam indriya.upatāpi ca" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थपूजा वाक्शल्यम् अपहन्ति, वृत्तिविलोपस् त्व् अर्थदूषणम् ॥
artha.pūjā vāk.śalyam apahanti, vṛtti.vilopas tv artha.dūṣaṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदानम् आदानं विनाशः परित्यागो वा^अर्थस्य^इत्य् अर्थदूषणम् ॥
adānam ādānaṃ vināśaḥ parityāgo vā^arthasya^ity artha.dūṣaṇam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"अर्थदूषणदण्डपारुष्ययोर् अर्थदूषणं गरीयः" इति पाराशराः ॥
"artha.dūṣaṇa.daṇḍa.pāruṣyayor artha.dūṣaṇaṃ garīyaḥ" iti pārāśarāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"अर्थमूलौ धर्मकामौ ॥
"artha.mūlau dharma.kāmau //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थप्रतिबद्धश् च लोको वर्तते ॥
artha.pratibaddhaś ca loko vartate //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यौपघातो गरीयान्" इति ॥
tasya.upaghāto garīyān" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुमहता^अप्य् अर्थेन न कश्चन शरीरविनाशम् इच्छेत् ॥
sumahatā^apy arthena na kaścana śarīra.vināśam icchet //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दण्डपारुष्याच् च तम् एव दोषम् अन्येभ्यः प्राप्नोति ॥
daṇḍa.pāruṣyāc ca tam eva doṣam anyebhyaḥ prāpnoti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति कोपजस् त्रिवर्गः ॥
iti kopajas tri.vargaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामजस् तु मृगया द्यूतं स्त्रियः पानम् इति चतुर्वर्गः ॥
kāmajas tu mṛgayā dyūtaṃ striyaḥ pānam iti catur.vargaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य "मृगयाद्यूतयोर् मृगया गरीयसी" इति पिशुनः ॥
tasya "mṛgayā.dyūtayor mṛgayā garīyasī" iti piśunaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"स्तेनअमित्रव्यालदावप्रस्खलनभयदिन्मोहाः क्षुत्पिपासे च प्राणआबाधस् तस्याम् ॥
"stena.amitra.vyāla.dāva.praskhalana.bhaya.din.mohāḥ kṣut.pipāse ca prāṇa.ābādhas tasyām //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्यूते तु जितम् एव^अक्षविदुषा यथा जयत्सेनदुर्योधनाभ्याम्" इति ॥
dyūte tu jitam eva^akṣa.viduṣā yathā jayat.sena.duryodhanābhyām" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इत्य् कौटिल्यः ॥
na^ity kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोर् अप्य् अन्यतरपराजयो^अस्ति^इति नलयुधिष्ठिराभ्यां व्याख्यातम् ॥
tayor apy anyatara.parājayo^asti^iti nala.yudhiṣṭhirābhyāṃ vyākhyātam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एव विजितद्रव्यम् आमिषं वैरअनुबन्धश् च ॥
tad eva vijita.dravyam āmiṣaṃ vaira.anubandhaś ca //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सतो^अर्थस्य विप्रतिपत्तिर् असतश् च^अर्जनम् अप्रतिभुक्तनाशो मूत्रपुरीषधारणबुभुक्षाआदिभिश् च व्याधिलाभ इति द्यूतदोषाः ॥
sato^arthasya vipratipattir asataś ca^arjanam apratibhukta.nāśo mūtra.purīṣa.dhāraṇa.bubhukṣā.ādibhiś ca vyādhi.lābha iti dyūta.doṣāḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगयायां तु व्यायामः श्लेष्मपित्तमेदःस्वेदनाशश् चले स्थिते च काये लक्षपरिचयः कोपभयस्थानेषु च मृगाणां चित्तज्ञानम् अनित्ययानं च^इति ॥
mṛgayāyāṃ tu vyāyāmaḥ śleṣma.pitta.medaḥ.sveda.nāśaś cale sthite ca kāye lakṣa.paricayaḥ kopa.bhaya.sthāneṣu ca mṛgāṇāṃ citta.jñānam anitya.yānaṃ ca^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"द्यूतस्त्रीव्यसनयोः कैतवव्यसनम्" इति कौणपदन्तः ॥
"dyūta.strī.vyasanayoḥ kaitava.vyasanam" iti kauṇapadantaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"सातत्येन हि निशि प्रदीपे मातरि च मृतायां दीव्यत्य् एव कितवः ॥
"sātatyena hi niśi pradīpe mātari ca mṛtāyāṃ dīvyaty eva kitavaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृच्छ्रे च प्रतिपृष्टः कुप्यति ॥
kṛcchre ca pratipṛṣṭaḥ kupyati //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीव्यसने तु स्नानप्रतिकर्मभोजनभूमिषु भवत्य् एव धर्मअर्थपरिप्रश्नः ॥
strī.vyasane tu snāna.pratikarma.bhojana.bhūmiṣu bhavaty eva dharma.artha.paripraśnaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शक्या च स्त्री राजहितेनियोक्तुम्, उपांशुदण्डेन व्याधिना वा व्यावर्तयितुम् अवस्रावयितुं वा" इति ॥
śakyā ca strī rājahite.niyoktum, upāṃśu.daṇḍena vyādhinā vā vyāvartayitum avasrāvayituṃ vā" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्रत्यादेयं द्यूतं निष्प्रत्यादेयं स्त्रीव्यसनम् ॥
sapratyādeyaṃ dyūtaṃ niṣpratyādeyaṃ strī.vyasanam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदर्शनं कार्यनिर्वेदः कालअतिपातनाद् अनर्थो धर्मलोपश् च तन्त्रदौर्बल्यं पानअनुबन्धश् च^इति ॥
adarśanaṃ kārya.nirvedaḥ kāla.atipātanād anartho dharma.lopaś ca tantra.daurbalyaṃ pāna.anubandhaś ca^iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"स्त्रीपानव्यसनयोः स्त्रीव्यसनम्" इति वातव्याधिः ॥
"strī.pāna.vyasanayoḥ strī.vyasanam" iti vātavyādhiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"स्त्रीषु हि बालिश्यम् अनेकविधं निशान्तप्रणिधौ व्याख्यातम् ॥
"strīṣu hi bāliśyam aneka.vidhaṃ niśānta.praṇidhau vyākhyātam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाने तु शब्दआदीनाम् इन्द्रियअर्थानाम् उपभोगः प्रीतिदानं परिजनपूजनं कर्मश्रमवधश् च" इति ॥
pāne tu śabda.ādīnām indriya.arthānām upabhogaḥ prīti.dānaṃ parijana.pūjanaṃ karma.śrama.vadhaś ca" iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न^इति कौटिल्यः ॥
na^iti kauṭilyaḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीव्यसने भवत्य् अपत्यौत्पत्तिर् आत्मरक्षणं च^अन्तर्दारेषु, विपर्ययो वा बाह्येषु, अगम्येषु सर्वौच्छित्तिः ॥
strī.vyasane bhavaty apatya.utpattir ātma.rakṣaṇaṃ ca^antar.dāreṣu, viparyayo vā bāhyeṣu, agamyeṣu sarva.ucchittiḥ //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् उभयं पानव्यसने ॥
tad ubhayaṃ pāna.vyasane //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पानसम्पत् - संज्ञानाशो^अनुन्मत्तस्य^उन्मत्तत्वम् अप्रेतस्य प्रेतत्वं कौपीनदर्शनं श्रुतप्रज्ञाप्राणवित्तमित्रहानिः सद्भिर् वियोगो^अनर्थ्यसम्योगस् तन्त्रीगीतनैपुण्येषु च^अर्थघ्नेषु प्रसङ्ग इति ॥
pāna.sampat - saṃjñā.nāśo^anunmattasya^unmattatvam apretasya pretatvaṃ kaupīna.darśanaṃ śruta.prajñā.prāṇa.vitta.mitra.hāniḥ sadbhir viyogo^anarthya.samyogas tantrī.gīta.naipuṇyeṣu ca^arthaghneṣu prasaṅga iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्यूतमद्ययोर् द्यूतम् ॥
dyūta.madyayor dyūtam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकेषां पणनिमित्तो जयः पराजयो वा प्राणिषु निश्चेतनेषु वा पक्षद्वैधेन प्रकृतिकोपं करोति ॥
ekeṣāṃ paṇa.nimitto jayaḥ parājayo vā prāṇiṣu niścetaneṣu vā pakṣa.dvaidhena prakṛti.kopaṃ karoti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषतश् च संघानां संघधर्मिणां च राजकुलानां द्यूतनिमित्तो भेदस् तन्निमित्तो विनाश इत्य् असत्प्रग्रहः पापिष्ठतमो व्यसनानां तन्त्रदौर्बल्याद् इति ॥
viśeṣataś ca saṃghānāṃ saṃgha.dharmiṇāṃ ca rāja.kulānāṃ dyūta.nimitto bhedas tan.nimitto vināśa ity asat.pragrahaḥ pāpiṣṭhatamo vyasanānāṃ tantra.daurbalyād iti //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असतां प्रग्रहः कामः कोपश् च^अवग्रहः सताम् । व्यसनं दोषबाहुल्याद् अत्यन्तम् उभयं मतम् ॥
asatāṃ pragrahaḥ kāmaḥ kopaś ca^avagrahaḥ satām / vyasanaṃ doṣa.bāhulyād atyantam ubhayaṃ matam //
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् कोपं च कामं च व्यसनआरम्भम् आत्मवान् । परित्यजेन् मूलहरं वृद्धसेवी जितैन्द्रियः ॥ए
tasmāt kopaṃ ca kāmaṃ ca vyasana.ārambham ātmavān / parityajen mūla.haraṃ vṛddha.sevī jita.indriyaḥ //E
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.