Kautilya: Arthasastra 8.5

बलव्यसनानि - अमानितम्, विमानितम्, अभृतम्, व्याधितम्, नवआगतम्, दूरआयातम्, परिश्रान्तम्, परिक्षीणम्, प्रतिहतम्, हतअग्रवेगम्, अनृतुप्राप्तम्, अभूमिप्राप्तम्, आशानिर्वेदि, परिसृप्तम्, कलत्रगर्भि, अन्तःशल्यम्, कुपितमूलम्, भिन्नगर्भम्, अपसृतम्, अतिक्षिप्तम्, उपनिविष्टम्, समाप्तम्, उपरुद्धम्, परिक्षिप्तम्, छिन्नधान्यपुरुषवीवधम्,

bala.vyasanāni - amānitam, vimānitam, abhṛtam, vyādhitam, nava.āgatam, dūra.āyātam, pariśrāntam, parikṣīṇam, pratihatam, hata.agra.vegam, anṛtu.prāptam, abhūmi.prāptam, āśā.nirvedi, parisṛptam, kalatra.garbhi, antaḥ.śalyam, kupita.mūlam, bhinna.garbham, apasṛtam, atikṣiptam, upaniviṣṭam, samāptam, uparuddham, parikṣiptam, chinna.dhānya.puruṣa.vīvadham,

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषाम् अमानितविमानितअनियतयोर् अमानितं कृतअर्थमानं युध्येत, न विमानितम् अन्तःकोपम् ॥

teṣām amānita.vimānita.aniyatayor amānitaṃ kṛta.artha.mānaṃ yudhyeta, na vimānitam antaḥ.kopam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभृतव्याधितयोर् अभृतं तदात्वकृतवेतनं युध्येत, न व्याधितम् अकर्मण्यम् ॥

abhṛta.vyādhitayor abhṛtaṃ tadātva.kṛta.vetanaṃ yudhyeta, na vyādhitam akarmaṇyam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवआगतदूरआयातयोर् नवआगतम् अन्यत उपलब्धदेशम् अनवमिश्रं युध्येत, न दूरआयतम् आयतगतपरिक्लेशम् ॥

nava.āgata.dūra.āyātayor nava.āgatam anyata upalabdha.deśam anava.miśraṃ yudhyeta, na dūra.āyatam āyata.gata.parikleśam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिश्रान्तपरिक्षीणयोः परिश्रान्तं स्नानभोजनस्वप्नलब्धविश्रामं युध्येत, न परिक्षीणम् अन्यत्र^आहवे क्षीणयुग्यपुरुषम् ॥

pariśrānta.parikṣīṇayoḥ pariśrāntaṃ snāna.bhojana.svapna.labdha.viśrāmaṃ yudhyeta, na parikṣīṇam anyatra^āhave kṣīṇayugya.puruṣam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिहतहतअग्रवेगयोः प्रतिहतम् अग्रपातभग्नं प्रवीरपुरुषसंहतं युध्येत, न हतअग्रवेगम् अग्रपातहतवीरम् ॥

pratihata.hata.agra.vegayoḥ pratihatam agra.pāta.bhagnaṃ pravīra.puruṣa.saṃhataṃ yudhyeta, na hata.agra.vegam agra.pāta.hata.vīram //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनृत्वभूमिप्राप्तयोर् अनृतुप्राप्तं यथऋतुयुग्यशस्त्रआवरणं युध्येत, न^अभूमिप्राप्तम् अवरुद्धप्रसारव्यायामम् ॥

anṛtv.abhūmi.prāptayor anṛtu.prāptaṃ yatha.ṛtu.yugya.śastra.āvaraṇaṃ yudhyeta, na^abhūmi.prāptam avaruddha.prasāra.vyāyāmam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशानिर्वेदिपरिसृप्तयोर् आशानिर्वेदि लब्धअभिप्रायं युध्येत, न परिसृप्तम् अपसृतमुख्यम् ॥

āśā.nirvedi.parisṛptayor āśā.nirvedi labdha.abhiprāyaṃ yudhyeta, na parisṛptam apasṛta.mukhyam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलत्रगर्भ्यन्तःशल्ययोः कलत्रगर्भि उन्मुच्य कलत्रं युध्येत, न^अन्तःशल्यम् अन्तरमित्रम् ॥

kalatra.garbhy.antaḥ.śalyayoḥ kalatra.garbhi unmucya kalatraṃ yudhyeta, na^antaḥ.śalyam antara.mitram //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुपितमूलभिन्नगर्भयोः कुपितमूलं प्रशमितकोपं सामआदिभिर् युध्येत, न भिन्नगर्भम् अन्योन्यस्माद् भिन्नम् ॥

kupita.mūla.bhinna.garbhayoḥ kupita.mūlaṃ praśamita.kopaṃ sāma.ādibhir yudhyeta, na bhinna.garbham anyonyasmād bhinnam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपसृतअतिक्षिप्तयोर् अपसृतम् एकराज्यअतिक्रान्तं मन्त्रव्यायामाभ्यां सत्त्रमित्रअपाश्रयं युध्येत, न^अतिक्षिप्तम् अनेकराज्यअतिक्रान्तं बह्वाबाधत्वात् ॥

apasṛta.atikṣiptayor apasṛtam eka.rājya.atikrāntaṃ mantra.vyāyāmābhyāṃ sattra.mitra.apāśrayaṃ yudhyeta, na^atikṣiptam aneka.rājya.atikrāntaṃ bahv.ābādhatvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपनिविष्टसमाप्तयोर् उपनिविष्टं पृथग्यानस्थानम् अतिसंधाय^अरिं युध्येत, न समाप्तम् अरिणा^एकस्थानयानम् ॥

upaniviṣṭa.samāptayor upaniviṣṭaṃ pṛthag.yāna.sthānam atisaṃdhāya^ariṃ yudhyeta, na samāptam ariṇā^eka.sthāna.yānam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपरुद्धपरिक्षिप्तयोर् उपरुद्धम् अन्यतो निष्क्रम्य^उपरोद्धारं प्रतियुध्येत, न परिक्षिप्तं सर्वतः प्रतिरुद्धम् ॥

uparuddha.parikṣiptayor uparuddham anyato niṣkramya^uparoddhāraṃ pratiyudhyeta, na parikṣiptaṃ sarvataḥ pratiruddham //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छिन्नधान्यपुरुषवीवधयोः छिन्नधान्यम् अन्यतो धान्यम् आनीय जङ्गमस्थावरआहारं वा युध्येत, न छिन्नपुरुषवीवधम् अनभिसारम् ॥

chinna.dhānya.puruṣa.vīvadhayoḥ chinna.dhānyam anyato dhānyam ānīya jaṅgama.sthāvara.āhāraṃ vā yudhyeta, na chinna.puruṣa.vīvadham anabhisāram //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वविक्षिप्तमित्रविक्षिप्तयोः स्वविक्षिप्तं स्वभूमौ विक्षिप्तं सैन्यम् आपदि शक्यम् आवाहयितुम्, न मित्रविक्षिप्तं विप्रकृष्टदेशकालत्वात् ॥

sva.vikṣipta.mitra.vikṣiptayoḥ sva.vikṣiptaṃ sva.bhūmau vikṣiptaṃ sainyam āpadi śakyam āvāhayitum, na mitra.vikṣiptaṃ viprakṛṣṭa.deśa.kālatvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूष्ययुक्तदुष्टपार्ष्णिग्राहयोर् दूष्ययुक्तम् आप्तपुरुषअधिष्ठितम् असंहतं युध्येत, न दुष्टपार्ष्णिग्राहं पृष्ठअभिघातत्रस्तम् ॥

dūṣya.yukta.duṣṭa.pārṣṇi.grāhayor dūṣya.yuktam āpta.puruṣa.adhiṣṭhitam asaṃhataṃ yudhyeta, na duṣṭa.pārṣṇi.grāhaṃ pṛṣṭha.abhighāta.trastam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्यमूलअस्वामिसंहतयोः शून्यमूलं कृतपौरजानपदआरक्षं सर्वसंदोहेन युध्येत, न^अस्वामिसंहतं राजसेनापतिहीनम् ॥

śūnya.mūla.asvāmi.saṃhatayoḥ śūnya.mūlaṃ kṛta.paura.jānapada.ārakṣaṃ sarva.saṃdohena yudhyeta, na^asvāmi.saṃhataṃ rāja.senā.pati.hīnam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नकूटअन्धयोर् भिन्नकूटम् अन्यअधिष्ठितं युध्येत, न^अन्धम् अदेशिकं - इति ॥

bhinna.kūṭa.andhayor bhinna.kūṭam anya.adhiṣṭhitaṃ yudhyeta, na^andham adeśikaṃ - iti //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषशुद्धिर् बलआवापः सत्त्रस्थानअतिसंहितम् । संधिश् च^उत्तरपक्षस्य बलव्यसनसाधनम् ॥

doṣa.śuddhir bala.āvāpaḥ sattra.sthāna.atisaṃhitam / saṃdhiś ca^uttara.pakṣasya bala.vyasana.sādhanam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षेत् स्वदण्डं व्यसने शत्रुभ्यो नित्यम् उत्थितः । प्रहरेद् दण्डरन्ध्रेषु शत्रूणां नित्यम् उत्थितः ॥

rakṣet sva.daṇḍaṃ vyasane śatrubhyo nityam utthitaḥ / prahared daṇḍa.randhreṣu śatrūṇāṃ nityam utthitaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो निमित्तं व्यसनं प्रकृतीनाम् अवाप्नुयात् । प्राग् एव प्रतिकुर्वीत तन् निमित्तम् अतन्द्रितः ।

yato nimittaṃ vyasanaṃ prakṛtīnām avāpnuyāt / prāg eva pratikurvīta tan nimittam atandritaḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभियातं स्वयं मित्रं सम्भूय^अन्यवशेन वा ॥ परित्यक्तम् अशक्त्या वा लोभेन प्रणयेन वा ।

abhiyātaṃ svayaṃ mitraṃ sambhūya^anya.vaśena vā // parityaktam aśaktyā vā lobhena praṇayena vā /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विक्रीतम् अभियुञ्जाने संग्रामे वा^अपवर्तिना ॥ द्वैधीभावेन वा^अमित्रं यास्यता वा^अन्यम् अन्यतः ।

vikrītam abhiyuñjāne saṃgrāme vā^apavartinā // dvaidhī.bhāvena vā^amitraṃ yāsyatā vā^anyam anyataḥ /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथग् वा सहयाने वा विश्वासेन^अतिसंहितम् ॥ भयअवमानआलस्यैर् वा व्यसनान् न प्रमोक्षितम् ।

pṛthag vā saha.yāne vā viśvāsena^atisaṃhitam // bhaya.avamāna.ālasyair vā vyasanān na pramokṣitam /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवरुद्धं स्वभूमिभ्यः समीपाद् वा भयाद् गतम् ॥ आच्छेदनाद् अदानाद् वा दत्त्वा वा^अप्य् अवमानितम् ।

avaruddhaṃ sva.bhūmibhyaḥ samīpād vā bhayād gatam // ācchedanād adānād vā dattvā vā^apy avamānitam /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्याहारितम् अर्थं वा स्वयं परमुखेन वा ॥ अतिभारे नियुक्तं वा भङ्क्त्वा परम् उपस्थितम् ।

atyāhāritam arthaṃ vā svayaṃ para.mukhena vā // atibhāre niyuktaṃ vā bhaṅktvā param upasthitam /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपेक्षितम् अशक्त्या वा प्रार्थयित्वा विरोधितम् ॥ कृच्छ्रेण साध्यते मित्रं सिद्धं च^आशु विरज्यति ।

upekṣitam aśaktyā vā prārthayitvā virodhitam // kṛcchreṇa sādhyate mitraṃ siddhaṃ ca^āśu virajyati /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतप्रयासं मान्यं वा मोहान् मित्रम् अमानितम् । मानितं वा न सदृशं शक्तितो वा निवारितम् ॥

kṛta.prayāsaṃ mānyaṃ vā mohān mitram amānitam / mānitaṃ vā na sadṛśaṃ śaktito vā nivāritam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मित्रौपघातत्रस्तं वा शङ्कितं वा^अरिसंहितात् । दूष्यैर् वा भेदितुं मित्रं साध्यं सिद्धं च तिष्ठति ॥

mitra.upaghāta.trastaṃ vā śaṅkitaṃ vā^ari.saṃhitāt / dūṣyair vā bhedituṃ mitraṃ sādhyaṃ siddhaṃ ca tiṣṭhati //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान् न^उत्पादयेद् एनान् दोषान् मित्रौपघातकान् । उत्पन्नान् वा प्रशमयेद् गुणैर् दोषौपघातिभिः ॥ए

tasmān na^utpādayed enān doṣān mitra.upaghātakān / utpannān vā praśamayed guṇair doṣa.upaghātibhiḥ //E

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.