Ksemendra: Avadanakalpalata 39

अत्यन्तमुन्नतिमतां महतां विनाशदोषस्य दुर्जनसमागम एव हेतुः । कूलद्रुमाः किल फलप्रसवैः सहैव सद्यः पतन्ति जलसंगतिभिन्नमूलाः

atyantamunnatimatāṃ mahatāṃ vināśadoṣasya durjanasamāgama eva hetuḥ / kūladrumāḥ kila phalaprasavaiḥ sahaiva sadyaḥ patanti jalasaṃgatibhinnamūlāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुचिरागारशालिन्याम् वैशाल्यां भगवान् पुरा । वल्गुमत्यास्तटे नद्या विचचार तथागतः

rucirāgāraśālinyām vaiśālyāṃ bhagavān purā / valgumatyāstaṭe nadyā vicacāra tathāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याः कैवर्तसर्थेन गम्भीरे ऽम्भसि दुस्तरे । कदाचिद् घोरमकरः क्षिप्त्वा जालं समुद्धृतः

tasyāḥ kaivartasarthena gambhīre 'mbhasi dustare / kadācid ghoramakaraḥ kṣiptvā jālaṃ samuddhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टादशशिराः सिःसद्विरप्रखराननः । नृणां सहस्रैराकृष्टः पर्वताकारविग्रहः

aṣṭādaśaśirāḥ siḥsadviraprakharānanaḥ / nṛṇāṃ sahasrairākṛṣṭaḥ parvatākāravigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दृष्ट्वा तत्र वित्रस्ताह् स्रस्ताकर्षणरज्जवः । आश्चर्यनिश्चलदृशो न तस्थुर्न ययुः क्षणम्

taṃ dṛṣṭvā tatra vitrastāh srastākarṣaṇarajjavaḥ / āścaryaniścaladṛśo na tasthurna yayuḥ kṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गणनां गहनाश्चर्यविशेषशतशालिनाम् । संसारे कर्मवैचित्र्ये विकाराणां करोति कः

gaṇanāṃ gahanāścaryaviśeṣaśataśālinām / saṃsāre karmavaicitrye vikārāṇāṃ karoti kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे तमुद्देशं भगवान् भूतभावनः । जिनह् समाययौ सर्वजनत्राणकृतक्षणह्

atrāntare tamuddeśaṃ bhagavān bhūtabhāvanaḥ / jinah samāyayau sarvajanatrāṇakṛtakṣaṇah

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सवृद्धबालललनं जनं कौतुकसंगतम् । दृष्ट्वा तत्राकरोत्तीरे भगवानासनग्रहम्

savṛddhabālalalanaṃ janaṃ kautukasaṃgatam / dṛṣṭvā tatrākarottīre bhagavānāsanagraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिक्षुसंघैः परिवृतं दृष्ट्वा तत्र तथागतम् । जनो ऽभूदुन्मुखः सर्वः प्रत्यावृत्तः इवोदधिः

bhikṣusaṃghaiḥ parivṛtaṃ dṛṣṭvā tatra tathāgatam / jano 'bhūdunmukhaḥ sarvaḥ pratyāvṛttaḥ ivodadhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं विलोक्यैव विनताः कैवर्ताः प्राणिबन्धनम् । विशालजालं सहसा संसारमिव तत्यजुः

taṃ vilokyaiva vinatāḥ kaivartāḥ prāṇibandhanam / viśālajālaṃ sahasā saṃsāramiva tatyajuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्स्यकुम्भीनक्रादिसंसारं तद्गिराम्भसि । त्यक्त्वा ते विरताटोपा बभूवुः किल्बिषद्विषः

matsyakumbhīnakrādisaṃsāraṃ tadgirāmbhasi / tyaktvā te viratāṭopā babhūvuḥ kilbiṣadviṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैर्न्यस्तं भगवान् दृष्ट्वा महाकमरमग्रतः । तं जगाद सृजन् दन्तकान्त्यैव करुणानदीम्

tairnyastaṃ bhagavān dṛṣṭvā mahākamaramagrataḥ / taṃ jagāda sṛjan dantakāntyaiva karuṇānadīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि त्वं कपिलः पुत्र किं न् अस्मरसि दुष्कृतम् । वचोदुश्चरितस्यायं परिपाको ऽनुभूयते

api tvaṃ kapilaḥ putra kiṃ n asmarasi duṣkṛtam / vacoduścaritasyāyaṃ paripāko 'nubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साप्यकल्याणमित्रं ते जननी क्काद्य वर्तते । सर्वज्ञेनेत्यभिहितः स्मृत्वा जातिमुवाच सः

sāpyakalyāṇamitraṃ te jananī kkādya vartate / sarvajñenetyabhihitaḥ smṛtvā jātimuvāca saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभो भवामि कपिलः स्मरामि निजदुष्कृतम् । वचोदुश्चरितस्यायं परिपाको ऽनुभूयते

vibho bhavāmi kapilaḥ smarāmi nijaduṣkṛtam / vacoduścaritasyāyaṃ paripāko 'nubhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याता मे नरकं माता नरकादेशिनी पुरा । इत्युक्त्वा मकरस्तत्र रुरोद परुषस्वरम्

yātā me narakaṃ mātā narakādeśinī purā / ityuktvā makarastatra ruroda paruṣasvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं शोकसागरे मग्नं बभाषे भगवान् पुनः । अकाले किं करोम्यद्य तिर्यग्योनिगतस्य ते

taṃ śokasāgare magnaṃ babhāṣe bhagavān punaḥ / akāle kiṃ karomyadya tiryagyonigatasya te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपुण्यप्रारम्भे रभसहसितोल्लासविहिते प्रमत्तानां याते नरकपरिपाकप्रणयिताम् । अशान्तेः संतापं रुदितशरणानि प्रतिनिशं भृशं क्लेशावेशैर्दिशति विषतुल्यैरनुशयः

apuṇyaprārambhe rabhasahasitollāsavihite pramattānāṃ yāte narakaparipākapraṇayitām / aśānteḥ saṃtāpaṃ ruditaśaraṇāni pratiniśaṃ bhṛśaṃ kleśāveśairdiśati viṣatulyairanuśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणं दुःखक्षयायैव मयि चित्तं प्रसादय । प्रसन्नमानसः काले यास्यसि त्रिदशालयम्

kṣaṇaṃ duḥkhakṣayāyaiva mayi cittaṃ prasādaya / prasannamānasaḥ kāle yāsyasi tridaśālayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृणु वत्स हितं चेदं विचार्य कुरु चेतसि । अनित्याः सर्वसंस्काराः शान्तिनिर्वाणमक्षयम्

śṛṇu vatsa hitaṃ cedaṃ vicārya kuru cetasi / anityāḥ sarvasaṃskārāḥ śāntinirvāṇamakṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्याज्ञयाः भगवतस्तस्मिन् याते प्रसन्नताम् । जनसंघः स सुचिरं बभूवाश्चर्यनिश्चलः

ityājñayāḥ bhagavatastasmin yāte prasannatām / janasaṃghaḥ sa suciraṃ babhūvāścaryaniścalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्यानन्दः प्रणयिना जनेनाभ्यर्थितस्ततः । तत्पूर्ववृत्तं पप्रच्छ भगवन्तं कृताञ्जलिः

āryānandaḥ praṇayinā janenābhyarthitastataḥ / tatpūrvavṛttaṃ papraccha bhagavantaṃ kṛtāñjaliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तेन पृष्टः प्रोवाच विमपज्ञानलोचनः । अस्याकुशलशीलस्य वृत्तान्तः श्रूयतामयम्

sa tena pṛṣṭaḥ provāca vimapajñānalocanaḥ / asyākuśalaśīlasya vṛttāntaḥ śrūyatāmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भद्रकाख्ये पुरा कल्पे वर्षायुतयुगायुषि । जने बभूव भगवान् काश्यपाख्यस्तथागतः

bhadrakākhye purā kalpe varṣāyutayugāyuṣi / jane babhūva bhagavān kāśyapākhyastathāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृकिर्नाम महीपालः कल्पशाल इवार्थिनाम् । अभवत् समये तस्मिन् वाराणस्यां बहुप्रदः

kṛkirnāma mahīpālaḥ kalpaśāla ivārthinām / abhavat samaye tasmin vārāṇasyāṃ bahupradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिद्विबुधास्थाने सहस्राक्षमिवापरम् । आसीनं वादिसिंहाख्यस्तं विद्वानाययौ द्विजः

kadācidvibudhāsthāne sahasrākṣamivāparam / āsīnaṃ vādisiṃhākhyastaṃ vidvānāyayau dvijaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविलम्बितसंप्राप्तदर्शनासनसत्कृतिः । स दत्ताशीर्नरपतिं शिष्यश्रेणिवृतो ऽभ्यधात्

avilambitasaṃprāptadarśanāsanasatkṛtiḥ / sa dattāśīrnarapatiṃ śiṣyaśreṇivṛto 'bhyadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्ति स्वस्तिमते बुधाधिपसभासीनाय तुभ्यं विभो लुब्धाः सच्चरितामृते तव परं संदर्शने रागिणः । सद्वेषाः परभूपनाम्नि मुखरास्ते सुद्गुणोदीरणे कस्मात्सर्वगुणाश्रयेण भवता दुषैर्वयं योजिताः

svasti svastimate budhādhipasabhāsīnāya tubhyaṃ vibho lubdhāḥ saccaritāmṛte tava paraṃ saṃdarśane rāgiṇaḥ / sadveṣāḥ parabhūpanāmni mukharāste sudguṇodīraṇe kasmātsarvaguṇāśrayeṇa bhavatā duṣairvayaṃ yojitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्याचका अपि निरन्तररत्नवर्षे नानार्थिसार्थपरिपूरकताम् प्रयान्ति । सर्वं भवानुपमपुण्यनिधे वदान्य निर्दैन्यदानविभवस्य विजृम्भितं ते

yadyācakā api nirantararatnavarṣe nānārthisārthaparipūrakatām prayānti / sarvaṃ bhavānupamapuṇyanidhe vadānya nirdainyadānavibhavasya vijṛmbhitaṃ te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजन् किंचित्परिचितगुणैः सेवया सद्गुरुभ्यः प्राप्तो ऽस्माभिर्विबुधविजयी को ऽपि विद्यांशलेशः । अस्यां विद्वत्कमलभरसौम्यप्रभायां सभायां तस्योत्कर्षं कतिपयपदं प्रत्ययं दर्शयामः

rājan kiṃcitparicitaguṇaiḥ sevayā sadgurubhyaḥ prāpto 'smābhirvibudhavijayī ko 'pi vidyāṃśaleśaḥ / asyāṃ vidvatkamalabharasaumyaprabhāyāṃ sabhāyāṃ tasyotkarṣaṃ katipayapadaṃ pratyayaṃ darśayāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निजगुणगणने धीर्लज्जते सज्जनानां मुखरयति तथापि प्रौढवादाभिलाषः । इयति जगति राजन् क्षिप्रमान्विष्यताम् मे प्रतिवचनरुचिशेदस्ति कश्चिद्विपश्चित्

nijaguṇagaṇane dhīrlajjate sajjanānāṃ mukharayati tathāpi prauḍhavādābhilāṣaḥ / iyati jagati rājan kṣipramānviṣyatām me prativacanaruciśedasti kaścidvipaścit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संदर्भगर्भगम्भीरमिति तस्योत्कटं वचः । श्रुत्वा क्षितिपतिः क्षिप्रं विलक्षः समचिन्तयत्

saṃdarbhagarbhagambhīramiti tasyotkaṭaṃ vacaḥ / śrutvā kṣitipatiḥ kṣipraṃ vilakṣaḥ samacintayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्राप्तप्रतिमल्लो ऽयं यदि यायान्मदोद्धतः । तदेष मम् अदेशस्य यशःखण्डनदिण्डिमः

aprāptapratimallo 'yaṃ yadi yāyānmadoddhataḥ / tadeṣa mam adeśasya yaśaḥkhaṇḍanadiṇḍimaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणापमानकृद् यत्र मूर्खो भवति भूपतिः । न करोति जनस्तत्र विद्यार्जनपरिश्रमम्

guṇāpamānakṛd yatra mūrkho bhavati bhūpatiḥ / na karoti janastatra vidyārjanapariśramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवेकविमलालोके धर्मारामे महीपतौ । लोके विद्याः प्रवर्तन्ते सदाचारक्रिया इव

vivekavimalāloke dharmārāme mahīpatau / loke vidyāḥ pravartante sadācārakriyā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादस्य प्रयत्नेन कर्तव्यो मदनिग्रह । विद्यादरिद्रता देशे दोष एव विशांपतेः

tasmādasya prayatnena kartavyo madanigraha / vidyādaridratā deśe doṣa eva viśāṃpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति संचिन्त्य नृपतिर्विप्रं कर्वटवासिनम् । आनिनाय महामत्यैरन्विषय विदुषां गुरुम्

iti saṃcintya nṛpatirvipraṃ karvaṭavāsinam / ānināya mahāmatyairanviṣaya viduṣāṃ gurum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभूभृत्सभामुपाध्याय प्रेत्य तं तर्ककर्कशम् । चकार वादिसिंहस्य दर्पकेसरकर्तनम्

abhūbhṛtsabhāmupādhyāya pretya taṃ tarkakarkaśam / cakāra vādisiṃhasya darpakesarakartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य तेन जितस्याशु विजिताशेषवादिनः । मौनसूत्रं समापेदे लज्जितेव सरस्वती

tasya tena jitasyāśu vijitāśeṣavādinaḥ / maunasūtraṃ samāpede lajjiteva sarasvatī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरूढाः शुभ्रमहसं नक्षत्राणामिवोदयाः । उपर्युपरि दृश्यन्ते गुणोत्कर्षा मनीषिणाम्

ārūḍhāḥ śubhramahasaṃ nakṣatrāṇāmivodayāḥ / uparyupari dṛśyante guṇotkarṣā manīṣiṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वादिसिंहं विसृज्याथ दत्वा भूरि धनं नृपः । ददौ द्विजाय जयिने कर्वटं नगरोपमम्

vādisiṃhaṃ visṛjyātha datvā bhūri dhanaṃ nṛpaḥ / dadau dvijāya jayine karvaṭaṃ nagaropamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लब्धराजगजाश्वो ऽथ चरुकेयूरकङ्कणः । उपाध्यायः स्वभवनं प्रविवेश सह श्रिया

labdharājagajāśvo 'tha carukeyūrakaṅkaṇaḥ / upādhyāyaḥ svabhavanaṃ praviveśa saha śriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुजैर्जिता भूमिभुजां वणिजां सागरार्जिताः । विद्यावतां विराजन्ते गुणोत्कर्षर्जिताः श्रियः

bhujairjitā bhūmibhujāṃ vaṇijāṃ sāgarārjitāḥ / vidyāvatāṃ virājante guṇotkarṣarjitāḥ śriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालेन श्रीमतस्तस्य पुत्रजन्मोत्सवो ऽभवत् । सुखे ऽपि सुखसंपत्तिर्लक्षणं पुण्यकर्मणाम्

kālena śrīmatastasya putrajanmotsavo 'bhavat / sukhe 'pi sukhasaṃpattirlakṣaṇaṃ puṇyakarmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपिलो नाम स शिशुस्तेजःपिङ्गशिरोरुहः । वर्धमानमतिर्विद्वान् पितुरभ्यधिको ऽभवत्

kapilo nāma sa śiśustejaḥpiṅgaśiroruhaḥ / vardhamānamatirvidvān piturabhyadhiko 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुले महति वैदुष्यं विभवोद्भवः । विभवे सत्सुतोत्कर्षः फलं सुकृतशाखिनः

kule mahati vaiduṣyaṃ vibhavodbhavaḥ / vibhave satsutotkarṣaḥ phalaṃ sukṛtaśākhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिद्व्याधिसंयोगात्प्रत्यासन्नतनुक्षयः । विजने पुत्रमाहूय सो ऽवदत् पुत्रवत्सलः

kadācidvyādhisaṃyogātpratyāsannatanukṣayaḥ / vijane putramāhūya so 'vadat putravatsalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाल्ये गुणार्जनं पुत्र परलोकसुखार्जनम्

bālye guṇārjanaṃ putra paralokasukhārjanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमर्ण इव प्राप्ते काले सुगणितावधौ । अधुना विवशः क्काहं क्क सा विद्या क्क तद्धनम्

uttamarṇa iva prāpte kāle sugaṇitāvadhau / adhunā vivaśaḥ kkāhaṃ kka sā vidyā kka taddhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणपुष्पे सुखफले बद्धमूले धनैर्जने । वने वज्र इवाकालकालः पततिः दुःसहः

guṇapuṣpe sukhaphale baddhamūle dhanairjane / vane vajra ivākālakālaḥ patatiḥ duḥsahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षपयति सकलाभिर्जन्म विद्याकलाभिः क्षणिकसुखनिमित्तं संनिधत्ते च वित्तम् । पशुशिशुषु मनुष्यः प्रीयते मोहशिष्यः तनुविरहमूर्हूर्ते सर्वमन्यत् स चान्यः

kṣapayati sakalābhirjanma vidyākalābhiḥ kṣaṇikasukhanimittaṃ saṃnidhatte ca vittam / paśuśiśuṣu manuṣyaḥ prīyate mohaśiṣyaḥ tanuvirahamūrhūrte sarvamanyat sa cānyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं तु ते हितं वच्मि स्नेहमोहवशीकृतः । संसारसारशरणं वत्स वेत्सि बहुश्रुतः

idaṃ tu te hitaṃ vacmi snehamohavaśīkṛtaḥ / saṃsārasāraśaraṇaṃ vatsa vetsi bahuśrutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्तः प्रणम्याः परुषण् न वाच्यं कार्यः प्रयत्नेन परोपकारः । पापावपाते सततं हि पुंसामेतानि पुण्यान्यवलम्बनानि

santaḥ praṇamyāḥ paruṣaṇ na vācyaṃ kāryaḥ prayatnena paropakāraḥ / pāpāvapāte satataṃ hi puṃsāmetāni puṇyānyavalambanāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलोभशोभाभरणा विभूतिरद्वेषसक्तिः स्वसुखेष्वमोहः । मूलत्रये ऽस्मिन् कुशलद्रुमस्य वसत्यशेषाखिलसत्फतश्रीः

alobhaśobhābharaṇā vibhūtiradveṣasaktiḥ svasukheṣvamohaḥ / mūlatraye 'smin kuśaladrumasya vasatyaśeṣākhilasatphataśrīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावत्तपति तीक्ष्णांशुरस्मिन् भुवनमण्डले । तावत्त्वत्सदृशः पुत्र विद्वान् वादी न विद्यते

yāvattapati tīkṣṇāṃśurasmin bhuvanamaṇḍale / tāvattvatsadṛśaḥ putra vidvān vādī na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिक्षुभिस्तु न कर्तव्यस्त्वया वादः कदाचनह् । गम्भीरज्ञानदुर्बोधप्रबुद्धा बौद्धबुद्धयः

bhikṣubhistu na kartavyastvayā vādaḥ kadācanah / gambhīrajñānadurbodhaprabuddhā bauddhabuddhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा भिक्षुर्मया पृष्टः पदस्यार्थं जहास माम् । प्रश्नं कर्तुं न जानीषे विद्वानिति जगाद च

purā bhikṣurmayā pṛṣṭaḥ padasyārthaṃ jahāsa mām / praśnaṃ kartuṃ na jānīṣe vidvāniti jagāda ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् भिक्षुविवादस्ते परं पाण्डित्यपीडनम् । बलप्रभावकामो हि गिरिं मूर्ध्नां न ताडयेत्

tasmād bhikṣuvivādaste paraṃ pāṇḍityapīḍanam / balaprabhāvakāmo hi giriṃ mūrdhnāṃ na tāḍayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा तनयं विप्रः परलोकभुवं ययौ । कायावसथपान्थानां देहिनाम् न चिरस्थितिः

ityuktvā tanayaṃ vipraḥ paralokabhuvaṃ yayau / kāyāvasathapānthānāṃ dehinām na cirasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाग्मी कालेन कपिलः खण्डिताखिलपण्डितः । नृपाद्बहुग्र्णं प्राप धनमानमहोदयम्

vāgmī kālena kapilaḥ khaṇḍitākhilapaṇḍitaḥ / nṛpādbahugrṇaṃ prāpa dhanamānamahodayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कदाचिदेकान्ते कपिलं काचराभिधा । संप्राप्तं वादिसाम्राज्यं जगाद जननी शनैः

tataḥ kadācidekānte kapilaṃ kācarābhidhā / saṃprāptaṃ vādisāmrājyaṃ jagāda jananī śanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वादिदर्पच्छिदा पुत्र दिग्द्वीपजयिना त्वया । दुर्जनाः श्रमणाः कस्माद्दर्पान्धाः परिवर्जिताः

vādidarpacchidā putra digdvīpajayinā tvayā / durjanāḥ śramaṇāḥ kasmāddarpāndhāḥ parivarjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोत्कर्षाधिरूढस्य प्रतिपक्षे क्षमारतेः । अक्षमो ऽयमिति व्यक्तं क्षणेन क्षीयते यशः

parotkarṣādhirūḍhasya pratipakṣe kṣamārateḥ / akṣamo 'yamiti vyaktaṃ kṣaṇena kṣīyate yaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति मातुर्वचः श्रुत्वा सो ऽवदद् बिदुषो वचः । न वादः श्रमणैः कार्यः पित्राहमिति वारितः

iti māturvacaḥ śrutvā so 'vadad biduṣo vacaḥ / na vādaḥ śramaṇaiḥ kāryaḥ pitrāhamiti vāritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं दुर्जीविकास्माकम् पत्रालम्बनवादिनाम् । क्रियते गुणमान्यानां मानम्लानिर्मुखे यया

iyaṃ durjīvikāsmākam patrālambanavādinām / kriyate guṇamānyānāṃ mānamlānirmukhe yayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धिगेतच्चण्डपाण्डित्यं गुरुविद्वेषदुःसहम् । महतां सुखभङ्गाय सदा तस्मिन् समुद्यमः

dhigetaccaṇḍapāṇḍityaṃ guruvidveṣaduḥsaham / mahatāṃ sukhabhaṅgāya sadā tasmin samudyamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यां न मया सा बुद्धिः सा श्रीर्लोभं निहन्ति या । दर्पो न यस्य विद्या सा शक्तिर्या च क्षमावती

yasyāṃ na mayā sā buddhiḥ sā śrīrlobhaṃ nihanti yā / darpo na yasya vidyā sā śaktiryā ca kṣamāvatī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेव न कर्तव्यः परैर्विद्वेषविग्रहः । किं मातर्जगताम् पूज्यभिक्षुभिः ख्यातलक्ष्मभिः

evameva na kartavyaḥ parairvidveṣavigrahaḥ / kiṃ mātarjagatām pūjyabhikṣubhiḥ khyātalakṣmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विजेतुं न च ते शक्याः प्रंआनपरिनिष्ठिताः । प्रतिपक्षैरविक्षिप्तं येषां नैरात्म्यशासनम्

vijetuṃ na ca te śakyāḥ praṃānapariniṣṭhitāḥ / pratipakṣairavikṣiptaṃ yeṣāṃ nairātmyaśāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पुत्रवचः श्रुत्वा कुपिता तमुवाच सा । अभूत्तव पिता नूनं पापश्रमणचेतकः

iti putravacaḥ śrutvā kupitā tamuvāca sā / abhūttava pitā nūnaṃ pāpaśramaṇacetakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महति ब्राह्मणकुले जातः प्राज्ञो बहुश्रुतः । भिक्षपक्षे निपतितः कथं त्वमपि तादृशः

mahati brāhmaṇakule jātaḥ prājño bahuśrutaḥ / bhikṣapakṣe nipatitaḥ kathaṃ tvamapi tādṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथुप्रमाणखङ्गेन कुरु श्रमणनिग्रहम् । अविदार्याभ्रसंघातं तीर्क्ष्णांशुर्न विराजते

pṛthupramāṇakhaṅgena kuru śramaṇanigraham / avidāryābhrasaṃghātaṃ tīrkṣṇāṃśurna virājate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत् स प्रेरितो मातुर्गिरा तद्भक्तियन्त्रितः । भिक्षूणामाश्रमपदं शनैर्गन्तुं समुद्ययौ

it sa prerito māturgirā tadbhaktiyantritaḥ / bhikṣūṇāmāśramapadaṃ śanairgantuṃ samudyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रजन् स संमुखायातं भिक्षुं जिज्ञासया पथि । ग्रन्थसारं प्रमाणं च पप्रच्छ समयोचितम्

vrajan sa saṃmukhāyātaṃ bhikṣuṃ jijñāsayā pathi / granthasāraṃ pramāṇaṃ ca papraccha samayocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तेन पृष्टः प्रोवाच गाढशब्दार्थनिर्णयम् । लक्षत्रयप्रमाणं न शस्त्रं तीर्थिकदुर्लभम्

sa tena pṛṣṭaḥ provāca gāḍhaśabdārthanirṇayam / lakṣatrayapramāṇaṃ na śastraṃ tīrthikadurlabham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतः पारे ऽतिवर्तन्ते क्क च वर्त्मातिवर्तते । सुखदुःखे च लोकस्य क्कचित् समभिबन्धतः

kutaḥ pāre 'tivartante kka ca vartmātivartate / sukhaduḥkhe ca lokasya kkacit samabhibandhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति गम्भीरशब्दार्थं शास्तुर्भगवतो वचः । अनुपासितसर्वज्ञैर्ज्ञायते न यथा तथा

iti gambhīraśabdārthaṃ śāsturbhagavato vacaḥ / anupāsitasarvajñairjñāyate na yathā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदाकर्ण्य कपिलः श्लोकगाम्भीर्यविस्मितः । ययौ भगवतः पुण्यं काश्यपस्य तपोवनम्

etadākarṇya kapilaḥ ślokagāmbhīryavismitaḥ / yayau bhagavataḥ puṇyaṃ kāśyapasya tapovanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा भिक्षुगणं दृष्ट्वा प्रसन्नहृदयाननः । अचिन्तयत् तदश्रद्धां विहाय गतमत्सरः

tathā bhikṣugaṇaṃ dṛṣṭvā prasannahṛdayānanaḥ / acintayat tadaśraddhāṃ vihāya gatamatsaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषां द्वेषकालुष्यात् क्रौर्यं कः कर्तुमर्हति । येषां संदर्शनेनैव वैमल्यं लभते मनः

eteṣāṃ dveṣakāluṣyāt krauryaṃ kaḥ kartumarhati / yeṣāṃ saṃdarśanenaiva vaimalyaṃ labhate manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति संचिन्त्य स चिरं तद्विवादपराङ्मुखः । दूराध्वखिन्नः स्वगृहं गत्वा प्रोवाच मातरम्

iti saṃcintya sa ciraṃ tadvivādaparāṅmukhaḥ / dūrādhvakhinnaḥ svagṛhaṃ gatvā provāca mātaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्यैवाहं त्वया मातः प्रेरितः कलिकर्मणि । अजयाः श्रमणा लोके गूढार्थग्रन्थवादिनः

mithyaivāhaṃ tvayā mātaḥ preritaḥ kalikarmaṇi / ajayāḥ śramaṇā loke gūḍhārthagranthavādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लोकमात्रं मया श्रुत्वा भिक्षोरेकस्य वर्त्मनि । अज्ञातार्थेन वैलक्ष्यात् सुचिरं वीक्षितां क्षितिः

ślokamātraṃ mayā śrutvā bhikṣorekasya vartmani / ajñātārthena vailakṣyāt suciraṃ vīkṣitāṃ kṣitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्ग्रन्थेष्वकॄताभ्यासस्तान् वक्तुं कह् प्रगल्भते । कथयन्ति स्वशस्त्रं ते न हि प्रव्रजितादृते

tadgrantheṣvakṝtābhyāsastān vaktuṃ kah pragalbhate / kathayanti svaśastraṃ te na hi pravrajitādṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तेनोदितं श्रुत्वा जननी तमभाषत । आयासिताहं भवता गर्भभारेण केवलम्

iti tenoditaṃ śrutvā jananī tamabhāṣata / āyāsitāhaṃ bhavatā garbhabhāreṇa kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संघर्षमर्षशून्येन दैन्यात् सर्वप्रणामिना । धर्षणानिर्विमर्षेण क्रियते पुरुषेण किम्

saṃgharṣamarṣaśūnyena dainyāt sarvapraṇāminā / dharṣaṇānirvimarṣeṇa kriyate puruṣeṇa kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोके सकलरत्नानां तेजसैव महार्घता । को ह्यर्थः पुरुषप्राणैस्तेजोजीवनवर्जितैः

loke sakalaratnānāṃ tejasaiva mahārghatā / ko hyarthaḥ puruṣaprāṇaistejojīvanavarjitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्या तद्ग्रन्थलाब्ःआय प्रव्रज्या गृह्यते न किम् । मूर्ध्नि कृत्तेषु जायन्ते किं केशेषु कुशः पुनः

mithyā tadgranthalābḥāya pravrajyā gṛhyate na kim / mūrdhni kṛtteṣu jāyante kiṃ keśeṣu kuśaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति मातुर्गिरा तस्य मनः कलुषतां ययौ । सहसा कालवातालीरजोरुद्धमिवाम्बरम्

iti māturgirā tasya manaḥ kaluṣatāṃ yayau / sahasā kālavātālīrajoruddhamivāmbaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स कूटप्रशमप्रणयी भिक्षुकाननम् । गत्वा गृहीत्वा प्रव्रज्यां शास्त्रं सौगतमाप्तवान्

tataḥ sa kūṭapraśamapraṇayī bhikṣukānanam / gatvā gṛhītvā pravrajyāṃ śāstraṃ saugatamāptavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालेन धर्मकथकः स विद्वान् गुणगौरवात् । सिंहासनं समारुह्य विदधे धर्मदेशनाम्

kālena dharmakathakaḥ sa vidvān guṇagauravāt / siṃhāsanaṃ samāruhya vidadhe dharmadeśanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनन्या प्रेरितस्तस्यां देशनायां क्रमेण सः । भिक्षुधर्मविरुद्धार्थं अव्क्तुं समुपचक्रमे

jananyā preritastasyāṃ deśanāyāṃ krameṇa saḥ / bhikṣudharmaviruddhārthaṃ avktuṃ samupacakrame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मप्रहारव्यथितैर्भिक्षुभिः स पदे पदे । निवार्यमाणस्तानूचे कृत्वा विकृतमाननम्

dharmaprahāravyathitairbhikṣubhiḥ sa pade pade / nivāryamāṇastānūce kṛtvā vikṛtamānanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञात्वा दर्पमुखरैरयथा बहुवादिभिः । भवद्भिः स्थूलदन्तोष्ठैर्व्याख्या मम विसूदिता

ajñātvā darpamukharairayathā bahuvādibhiḥ / bhavadbhiḥ sthūladantoṣṭhairvyākhyā mama visūditā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यूयं गर्दभमर्कटोष्ट्रवदना द्वीप्यास्यपश्वानना मार्जारैणवराहकुक्कुरमुखा दुर्दर्शवक्र्क्रः परम् । सह्या मौनजुषो ऽपि नैव विकटाटोपं रटन्तः किमु भ्रूभङ्गैरिति भिक्षुसंघमसकृन्निर्भर्त्सयन् सो ऽभ्यधात्

yūyaṃ gardabhamarkaṭoṣṭravadanā dvīpyāsyapaśvānanā mārjāraiṇavarāhakukkuramukhā durdarśavakrkraḥ param / sahyā maunajuṣo 'pi naiva vikaṭāṭopaṃ raṭantaḥ kimu bhrūbhaṅgairiti bhikṣusaṃghamasakṛnnirbhartsayan so 'bhyadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य वाक्यशरैस्तीक्ष्णैर्विकृत्ता इव भिक्षवः । अनुक्त्वैव प्रतिवचस्त्यक्त्वा तं ययुरन्यतः

tasya vākyaśaraistīkṣṇairvikṛttā iva bhikṣavaḥ / anuktvaiva prativacastyaktvā taṃ yayuranyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन वाक्पातकेनाथ पश्चात्तापमुपागतः । तत्याज जननीमेव प्रव्रज्याम् न तु तां द्विजः

tena vākpātakenātha paścāttāpamupāgataḥ / tatyāja jananīmeva pravrajyām na tu tāṃ dvijaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रमणैर्मे हृतः पुत्र इति सा विप्रलापिनी । उन्मादिनी तनुं त्यक्त्वा प्रपेदे नरकस्थितिम्

śramaṇairme hṛtaḥ putra iti sā vipralāpinī / unmādinī tanuṃ tyaktvā prapede narakasthitim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कालेन कपिलः स्वयं कलितकिल्बिषः । देहान्ते वाक्यपारुष्यादिमां मकरतां गतः

tataḥ kālena kapilaḥ svayaṃ kalitakilbiṣaḥ / dehānte vākyapāruṣyādimāṃ makaratāṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्येतानि मुखान्यस्य यान्यूचे भिक्षुभर्त्सने । फलं सदृशरूपं हि कर्मबीजात् प्रजायते

tānyetāni mukhānyasya yānyūce bhikṣubhartsane / phalaṃ sadṛśarūpaṃ hi karmabījāt prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा तत्र भगवान् धर्ममादिश्य शाश्वतम् । जनस्यानुग्रहं चक्रे नानाबोधिविधायकम्

ityuktvā tatra bhagavān dharmamādiśya śāśvatam / janasyānugrahaṃ cakre nānābodhividhāyakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रयाते स्वपदं जिने तन्मयमानसः । कमरः प्रोज्झिताहारस्त्यक्त्वा देहं दिवं ययौ

tataḥ prayāte svapadaṃ jine tanmayamānasaḥ / kamaraḥ projjhitāhārastyaktvā dehaṃ divaṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चातुर्महाराजिकेषु देवेषु विशदद्युतिः । श्रीमान् स जातः सुगते क्षणं चित्तप्रसादनात्

cāturmahārājikeṣu deveṣu viśadadyutiḥ / śrīmān sa jātaḥ sugate kṣaṇaṃ cittaprasādanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पूर्णेन्दुवदनः स्रग्वी रुचिरकुण्डलह् । स साकार इवानन्दः सुगतं द्रष्टुमाययौ

tataḥ pūrṇenduvadanaḥ sragvī rucirakuṇḍalah / sa sākāra ivānandaḥ sugataṃ draṣṭumāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकीर्णदिव्यकुसुमः किरीटस्पृष्टभूतलः । प्रभापूरितदिक्चक्रस्तं भक्त्या प्रणनाम सः

prakīrṇadivyakusumaḥ kirīṭaspṛṣṭabhūtalaḥ / prabhāpūritadikcakrastaṃ bhaktyā praṇanāma saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चक्रे तस्योपविष्टस्य भगवान् धर्मदेशनाम् । यया स्रोतःफलं प्राप्य सत्यदर्शी जगाम सः

cakre tasyopaviṣṭasya bhagavān dharmadeśanām / yayā srotaḥphalaṃ prāpya satyadarśī jagāma saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृणमिव गुरुकायो ऽप्युद्धृतः पापपङ्काद् इति स जननिकायः सो ऽपि दुःखाज्जिनेन । व्यसननिपतितानां लीलया पुण्यशीला निखिलमतुलमूलं क्लेशमुन्मूलयन्ति

tṛṇamiva gurukāyo 'pyuddhṛtaḥ pāpapaṅkād iti sa jananikāyaḥ so 'pi duḥkhājjinena / vyasananipatitānāṃ līlayā puṇyaśīlā nikhilamatulamūlaṃ kleśamunmūlayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.