Ksemendra: Darpadalana 3

तृतीयो विचारः संसारदोषप्रशमैकहेतुः करोति विद्या यदि दर्पमोहम् । तदन्दकाराय भवत्यवश्यं साभ्रे नभस्यंशुमत्ॐशुमाला

tṛtīyo vicāraḥ saṃsāradoṣapraśamaikahetuḥ karoti vidyā yadi darpamoham / tadandakārāya bhavatyavaśyaṃ sābhre nabhasyaṃśumatoṃśumālā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिक्षाभ्यासेन सुव्यक्तं पठन्त्यपि विहंगमाः । क एष विद्यया दर्पः कष्टप्राप्तैकदेशया

śikṣābhyāsena suvyaktaṃ paṭhantyapi vihaṃgamāḥ / ka eṣa vidyayā darpaḥ kaṣṭaprāptaikadeśayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा विद्या या मदं हन्ति सा श्रीर्यार्थिषु वर्षति । धर्मानुसारिणी या च सा बुद्धिरभिधीयते

sā vidyā yā madaṃ hanti sā śrīryārthiṣu varṣati / dharmānusāriṇī yā ca sā buddhirabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो विद्यागुरुरायाति लघुतां शीलविप्लवात् । तस्मै पण्डितमूर्खाय विपरीतात्मने नमः

yo vidyāgururāyāti laghutāṃ śīlaviplavāt / tasmai paṇḍitamūrkhāya viparītātmane namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यां प्राप्य कृतं येन विद्वेषकलुषं मनः । तेनात्मा हन्त मूर्खेण स्नात्वा पांसूत्करैर्वृतः

vidyāṃ prāpya kṛtaṃ yena vidveṣakaluṣaṃ manaḥ / tenātmā hanta mūrkheṇa snātvā pāṃsūtkarairvṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्या श्रीरिव लोभेन द्वेषेणायाति निन्द्यताम् । भाति नम्रतयैवैषा लज्जयेव कुलाङ्गना

vidyā śrīriva lobhena dveṣeṇāyāti nindyatām / bhāti namratayaivaiṣā lajjayeva kulāṅganā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पृहणीया सतां तावद् विद्या संतोषशालिनी । यावन्न पार्थिवास्थान- पण्यस्थाने प्रसारिता

spṛhaṇīyā satāṃ tāvad vidyā saṃtoṣaśālinī / yāvanna pārthivāsthāna- paṇyasthāne prasāritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्गुणाः शुचयस्तावद् यावद्वादेन शोधकैः । प्रक्षाल्य न परीक्ष्यन्ते खलैर्भूपालसंसदि

sadguṇāḥ śucayastāvad yāvadvādena śodhakaiḥ / prakṣālya na parīkṣyante khalairbhūpālasaṃsadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्माप्यहृदयो यस्य गुणसारं परीक्षते । उचितैव सुवर्णस्य तस्याग्निपतने रुचिः

aśmāpyahṛdayo yasya guṇasāraṃ parīkṣate / ucitaiva suvarṇasya tasyāgnipatane ruciḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कविभिर्नृपसेवासु चित्रालंकारहारिणी । वाणी वेश्येव लोभेन परोपकरणीकृता

kavibhirnṛpasevāsu citrālaṃkārahāriṇī / vāṇī veśyeva lobhena paropakaraṇīkṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वादिभिः कलहोदर्क- तर्कसंपर्ककर्कशा । वाणी क्रकचधारेव धर्ममूले निपातिता

vādibhiḥ kalahodarka- tarkasaṃparkakarkaśā / vāṇī krakacadhāreva dharmamūle nipātitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधुतेजोवधायैव तार्किकैः कर्कशीकृता । वाणी विवादिभिः क्रूरैः सौनिकैरिव कर्तरी

sādhutejovadhāyaiva tārkikaiḥ karkaśīkṛtā / vāṇī vivādibhiḥ krūraiḥ saunikairiva kartarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलं नैव बिभर्ति कीर्तिविमले धत्ते न धर्मे धियं मात्सर्येण मनीषिणां प्रतनुते पारुष्यदोषं गिरा । तर्कोक्त्या परलोककर्म नयति प्रायेण संदिग्धतां यस्तस्याफलशास्त्रपाटनपटोर्मूढस्य किं विद्यया

śīlaṃ naiva bibharti kīrtivimale dhatte na dharme dhiyaṃ mātsaryeṇa manīṣiṇāṃ pratanute pāruṣyadoṣaṃ girā / tarkoktyā paralokakarma nayati prāyeṇa saṃdigdhatāṃ yastasyāphalaśāstrapāṭanapaṭormūḍhasya kiṃ vidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये संसत्सु विवादिनः परयशःशल्येन शूलाकुलाः कुर्वन्ति स्वगुणस्तवेन गुणिनां यत्नाद्गुणाच्छादनम् । तेषां रोषकषायितोदरदृशां द्वेषोष्णनिःश्वासिनां दीप्ता रत्नशिखेव कृष्णफणिनां विद्या जनोद्वेगभूः

ye saṃsatsu vivādinaḥ parayaśaḥśalyena śūlākulāḥ kurvanti svaguṇastavena guṇināṃ yatnādguṇācchādanam / teṣāṃ roṣakaṣāyitodaradṛśāṃ dveṣoṣṇaniḥśvāsināṃ dīptā ratnaśikheva kṛṣṇaphaṇināṃ vidyā janodvegabhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोच्यतां यात्यशीलेन विद्वेषेणापवित्रताम् । दर्पशापहता विद्या नश्यत्येव सहायुषा

śocyatāṃ yātyaśīlena vidveṣeṇāpavitratām / darpaśāpahatā vidyā naśyatyeva sahāyuṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपोवने मुनिवरौ मान्यौ मुनिमनीषिणाम् । पुरा रैभ्यभरद्वाजौ सुहृदौ चक्रतुः स्थितिम्

tapovane munivarau mānyau munimanīṣiṇām / purā raibhyabharadvājau suhṛdau cakratuḥ sthitim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रावभूतां रैभ्यस्य विद्याविमलदर्पणौ । स्पृहणीयौ गुणज्ञानां सर्वावसुपरावसू

putrāvabhūtāṃ raibhyasya vidyāvimaladarpaṇau / spṛhaṇīyau guṇajñānāṃ sarvāvasuparāvasū

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरद्वाजस्य पुत्रो ऽभूद् यवक्रीताभिधः सुताः । भवन्तविद्याः प्रायेण पितृप्रणयलालिताः

bharadvājasya putro 'bhūd yavakrītābhidhaḥ sutāḥ / bhavantavidyāḥ prāyeṇa pitṛpraṇayalālitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स युवा रैभ्यतनयौ सर्वत्र श्रुतिविश्रुतौ । पश्यन्नात्मनि सासूयः पश्चात्तापाकुलो ऽभवत्

sa yuvā raibhyatanayau sarvatra śrutiviśrutau / paśyannātmani sāsūyaḥ paścāttāpākulo 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स गत्वा जाह्नवीतीरं निराहारकृशश्चिरम् । चचार निश्चलतनुस् तीव्रं विद्याप्तये तपः

sa gatvā jāhnavītīraṃ nirāhārakṛśaściram / cacāra niścalatanus tīvraṃ vidyāptaye tapaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं तपस्तापितात्मानं स्वयमेत्य शतक्रतुः । उवाच मिथ्यानिर्बन्धः को ऽयं ते मुनिपुत्रक

taṃ tapastāpitātmānaṃ svayametya śatakratuḥ / uvāca mithyānirbandhaḥ ko 'yaṃ te muniputraka

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनधीता गुरुमुखात् कथं विद्याधिगम्यते । अनभ्यासेन पाण्डित्यं नभःकुसुमशेखरः

anadhītā gurumukhāt kathaṃ vidyādhigamyate / anabhyāsena pāṇḍityaṃ nabhaḥkusumaśekharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना विद्यया किं ते विद्यार्हं शैशवं गतम् । यत्फलं किल विद्यायास् तस्मिन्नवहितो भव

adhunā vidyayā kiṃ te vidyārhaṃ śaiśavaṃ gatam / yatphalaṃ kila vidyāyās tasminnavahito bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलं परहितासक्तिर् अनुत्सेकः क्षमा धृतिः । अलोभश्चेति विद्यायाः परिपाकोज्ज्वलं फलम्

śīlaṃ parahitāsaktir anutsekaḥ kṣamā dhṛtiḥ / alobhaśceti vidyāyāḥ paripākojjvalaṃ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवेकरहिता विद्या द्वेषरोषोष्मशोषिता । दर्पाशनिनिपातेन हता वल्लीव निष्फला

vivekarahitā vidyā dveṣaroṣoṣmaśoṣitā / darpāśaninipātena hatā vallīva niṣphalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदर्थं श्रुते बुद्धिं करोति द्वेषदूषितः । यद्विवादैः करिष्यामि मानम्लानिं मनीषिणाम्

etadarthaṃ śrute buddhiṃ karoti dveṣadūṣitaḥ / yadvivādaiḥ kariṣyāmi mānamlāniṃ manīṣiṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यक्त्वा प्रशमसंतोषौ विद्यायाः प्रथमं फलम् । नानाविपर्ययपथैर् गच्छन्त्यर्थफलार्थिनः

tyaktvā praśamasaṃtoṣau vidyāyāḥ prathamaṃ phalam / nānāviparyayapathair gacchantyarthaphalārthinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपकाराय या पुंसां न परस्य न चात्मनः । पत्रसंचयसंभारैः किं तया भारविद्यया

upakārāya yā puṃsāṃ na parasya na cātmanaḥ / patrasaṃcayasaṃbhāraiḥ kiṃ tayā bhāravidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यायः प्रौढवादेन नीयते न्यायतां यया । न्यायश्चान्यायतां लोभात् किं तया क्षद्रविद्यया

anyāyaḥ prauḍhavādena nīyate nyāyatāṃ yayā / nyāyaścānyāyatāṃ lobhāt kiṃ tayā kṣadravidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वजिह्वास्तुतिभिर्नित्यं पत्नीवोद्घाटितांशुका । क्रियते या सभामध्ये किं तया धृष्टविद्यया

svajihvāstutibhirnityaṃ patnīvodghāṭitāṃśukā / kriyate yā sabhāmadhye kiṃ tayā dhṛṣṭavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुष्ठानेन रहिता पाठमात्रेण केवलम् । रञ्जयत्येव या लोकं किं तया शुकविद्यया

anuṣṭhānena rahitā pāṭhamātreṇa kevalam / rañjayatyeva yā lokaṃ kiṃ tayā śukavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोप्यते या श्रुतज्ञस्य मूर्खस्याग्रे प्रकाश्यते । न दीयते च शिष्येभ्यः किं तया शठविद्यया

gopyate yā śrutajñasya mūrkhasyāgre prakāśyate / na dīyate ca śiṣyebhyaḥ kiṃ tayā śaṭhavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोत्कर्षं समाच्छाद्य विक्रयाय प्रसार्यते । या मुहुर्धनिनामग्रे किं तया पण्यविद्यया

parotkarṣaṃ samācchādya vikrayāya prasāryate / yā muhurdhanināmagre kiṃ tayā paṇyavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तीर्यते यया घोरः संसारमकराकरः । नित्यं चित्तानुबन्धिन्या किं तया मोहविद्यया

na tīryate yayā ghoraḥ saṃsāramakarākaraḥ / nityaṃ cittānubandhinyā kiṃ tayā mohavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्याभ्यासप्रयासेन जीवितं क्षीयते यया । त्रिवर्गस्योपरोधेन किं तया कष्टविद्यया

nityābhyāsaprayāsena jīvitaṃ kṣīyate yayā / trivargasyoparodhena kiṃ tayā kaṣṭavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विवेकोचितां बुद्धिं न वैराग्यमयं मनः । संपादयति या पुंसां किं तया जडविद्यया

na vivekocitāṃ buddhiṃ na vairāgyamayaṃ manaḥ / saṃpādayati yā puṃsāṃ kiṃ tayā jaḍavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शौचाशौचविवादेन त्यक्ता (?) श्रोत्रियता यया । मिथ्याभिमानयोगिन्या किं तया दम्भविद्यया

śaucāśaucavivādena tyaktā (?) śrotriyatā yayā / mithyābhimānayoginyā kiṃ tayā dambhavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमात्सर्यशल्येन व्यथा संजायते यया । सुखनिद्रापहारिण्या किं तया शूलविद्यया

paramātsaryaśalyena vyathā saṃjāyate yayā / sukhanidrāpahāriṇyā kiṃ tayā śūlavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परसूक्तापहारेण स्वसृभाषितवादिना । उत्कर्षः ख्याप्यते यस्याः किं तया चौरविद्यया

parasūktāpahāreṇa svasṛbhāṣitavādinā / utkarṣaḥ khyāpyate yasyāḥ kiṃ tayā cauravidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनभ्यासहतोत्साहा परेण परिभूयते । या लज्जाजननी जाड्यात् किं तया मन्दविद्यया

anabhyāsahatotsāhā pareṇa paribhūyate / yā lajjājananī jāḍyāt kiṃ tayā mandavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोभः प्रभूतवित्तस्य रागः प्रव्रजितस्य च । न यया शान्तिमायाति किं तयालीकविद्यया

lobhaḥ prabhūtavittasya rāgaḥ pravrajitasya ca / na yayā śāntimāyāti kiṃ tayālīkavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यया भूपतिमाश्रित्य परेषां गुणनिन्दकः । दानमानोन्नतिं हन्ति किं तया दोषविद्यया

yayā bhūpatimāśritya pareṣāṃ guṇanindakaḥ / dānamānonnatiṃ hanti kiṃ tayā doṣavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहे धाराधिरुढापि सभायां न प्रवर्तते । प्रतिभाभङ्गसङ्गाद्या किं तया मूकविद्यया

gṛhe dhārādhiruḍhāpi sabhāyāṃ na pravartate / pratibhābhaṅgasaṅgādyā kiṃ tayā mūkavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चण्डं पिण्डार्थिनां द्वेष- पिशुनानां शुनामिव । यया संजायते युद्धं किं तया वधविद्यया

caṇḍaṃ piṇḍārthināṃ dveṣa- piśunānāṃ śunāmiva / yayā saṃjāyate yuddhaṃ kiṃ tayā vadhavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्मृता यावलिप्तस्य कण्ठे कृतगतागता । जीववृत्तिरिव क्षीणा किं तया मृतविद्यया

vismṛtā yāvaliptasya kaṇṭhe kṛtagatāgatā / jīvavṛttiriva kṣīṇā kiṃ tayā mṛtavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसायनी जराजीर्णश् चिररोगी यया भिषक् । धातुवादी दरिद्रश्च किं तया हास्यविद्यया

rasāyanī jarājīrṇaś cirarogī yayā bhiṣak / dhātuvādī daridraśca kiṃ tayā hāsyavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यया मुग्धमृगाः कूटैः पीड्यन्ते तीव्रमार्गणैः । आशापाशावलम्बिन्या किं तया लुब्धविद्यया

yayā mugdhamṛgāḥ kūṭaiḥ pīḍyante tīvramārgaṇaiḥ / āśāpāśāvalambinyā kiṃ tayā lubdhavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोपतापः क्रियते वश्यादिकुहकैर्यया । यन्त्रतन्त्रानुसारिण्या किं तया व्याजविद्यया

paropatāpaḥ kriyate vaśyādikuhakairyayā / yantratantrānusāriṇyā kiṃ tayā vyājavidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुर्गर्वात्कविर्द्वेषाद् यतिर्भोगपरिग्रहात् । नृपः पापाद्द्विजः क्रोधात् सा विद्या वार्यते यया

gururgarvātkavirdveṣād yatirbhogaparigrahāt / nṛpaḥ pāpāddvijaḥ krodhāt sā vidyā vāryate yayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यागुणास्ते विदुषां ये विवेकनिबन्धनम् । स्वल्पशिल्पकलातुल्याः शेषा जीवितहेतवः

vidyāguṇāste viduṣāṃ ye vivekanibandhanam / svalpaśilpakalātulyāḥ śeṣā jīvitahetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीणेव श्रोत्रहीनस्य लोलाक्षीव विचक्षुषः । व्यसोः कुसुममालेव विद्या स्तब्धस्य निष्फला

vīṇeva śrotrahīnasya lolākṣīva vicakṣuṣaḥ / vyasoḥ kusumamāleva vidyā stabdhasya niṣphalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वेषदर्पहता विद्या कामक्रोधहता मतिः । लोभमोहहता वृत्तिर् येषां तेषां किमायुषा

dveṣadarpahatā vidyā kāmakrodhahatā matiḥ / lobhamohahatā vṛttir yeṣāṃ teṣāṃ kimāyuṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरे व्याकरणं कुरुष्व विषमं धातुक्षयक्षोभितं मीमांसा विरसा न शोषयति किं तर्कैरलं कर्कशैः । न क्षीबः पतति स्मरभ्रमकरैः किं नव्यकाव्यासवैस् तस्मान्नित्यहिताय शान्तमनसां वैराग्यमारोग्यदम्

dūre vyākaraṇaṃ kuruṣva viṣamaṃ dhātukṣayakṣobhitaṃ mīmāṃsā virasā na śoṣayati kiṃ tarkairalaṃ karkaśaiḥ / na kṣībaḥ patati smarabhramakaraiḥ kiṃ navyakāvyāsavais tasmānnityahitāya śāntamanasāṃ vairāgyamārogyadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तः सुरराजेन निश्चयान्न चचाल सः । अभिमानगृहीतानां दुर्निवारो हि दुर्ग्रहः

ityuktaḥ surarājena niścayānna cacāla saḥ / abhimānagṛhītānāṃ durnivāro hi durgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वृद्धद्विजो भूत्वा सिकतामुष्टिभिः शनैः । शक्रः प्रचक्रमे कर्तुं गङ्गायां सेतुबन्धनम्

atha vṛddhadvijo bhūtvā sikatāmuṣṭibhiḥ śanaiḥ / śakraḥ pracakrame kartuṃ gaṅgāyāṃ setubandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दृष्ट्वा निष्फलक्लेश- विफलोद्योगनिश्चलम् । मुनिसूनुः कृपाविष्टः पप्रच्छाभ्येत्य सस्मितः

taṃ dṛṣṭvā niṣphalakleśa- viphalodyoganiścalam / munisūnuḥ kṛpāviṣṭaḥ papracchābhyetya sasmitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मन्क एष निर्बन्धस् तव वन्ध्यसमुद्यमे । निष्फलं विपुलायासं न प्राज्ञाः कर्म कुर्वते

brahmanka eṣa nirbandhas tava vandhyasamudyame / niṣphalaṃ vipulāyāsaṃ na prājñāḥ karma kurvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्कुटिलकल्लोल- दोलाविक्षोभिते ऽम्भसि । हास्यहेतुः कथं सेतुः सिकतामुष्टिभिर्भवेत्

asminkuṭilakallola- dolāvikṣobhite 'mbhasi / hāsyahetuḥ kathaṃ setuḥ sikatāmuṣṭibhirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्ते मुनिपुत्रेण ब्राह्मणस्तमभाषत । अहो परोपदेशेषु सर्वो भवति पण्डितः

ityukte muniputreṇa brāhmaṇastamabhāṣata / aho paropadeśeṣu sarvo bhavati paṇḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनधीतां बलाद्विद्यां तपसा प्राप्तुमिच्छसि । यथा त्वं निष्फलारम्भस् तथाहमपरो जडः

anadhītāṃ balādvidyāṃ tapasā prāptumicchasi / yathā tvaṃ niṣphalārambhas tathāhamaparo jaḍaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्द्विजवचः श्रुत्वा यथार्थं स्थगितोत्तरः । तथापि दृढसंकल्पः स्वकृत्यान्न चचाल सः

etaddvijavacaḥ śrutvā yathārthaṃ sthagitottaraḥ / tathāpi dṛḍhasaṃkalpaḥ svakṛtyānna cacāla saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथास्य तीव्रतपसा शक्रः प्रादाद्वरं वरम् । सर्वविद्यानिधिर्येन सहसैव बभूव सः

athāsya tīvratapasā śakraḥ prādādvaraṃ varam / sarvavidyānidhiryena sahasaiva babhūva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तविद्यः स सोत्साहस् तूर्णं गत्वा स्वमाश्रमम् । निजां तपःफलावाप्ति- कथां पित्रे न्यवेदयत्

prāptavidyaḥ sa sotsāhas tūrṇaṃ gatvā svamāśramam / nijāṃ tapaḥphalāvāpti- kathāṃ pitre nyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं मदाक्रान्तमश्रान्त- वृत्तसंस्कृतवादिनम् । भरद्वाजः प्रमोदे ऽपि स्वेदाकुल इवावदत्

taṃ madākrāntamaśrānta- vṛttasaṃskṛtavādinam / bharadvājaḥ pramode 'pi svedākula ivāvadat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्र प्राप्ता त्वया विद्या तपस्तापात्किमुच्यते । किं त्वागामिभयादेतन् न युक्तं प्रतिभाति मे

putra prāptā tvayā vidyā tapastāpātkimucyate / kiṃ tvāgāmibhayādetan na yuktaṃ pratibhāti me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतः समीपे रैभ्यस्य कोपनस्य तपोवनम् । विद्यामदान्धौ तत्पुत्राव्- अर्वावसुपरावसू

itaḥ samīpe raibhyasya kopanasya tapovanam / vidyāmadāndhau tatputrāv- arvāvasuparāvasū

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावश्रान्तश्रुतोन्मादौ त्वं चाभिनवपण्डितः । तत्संगमे द्वेषमयः सदा संनिहितः कलिः

tāvaśrāntaśrutonmādau tvaṃ cābhinavapaṇḍitaḥ / tatsaṃgame dveṣamayaḥ sadā saṃnihitaḥ kaliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रीवास्तम्भभृतः परोन्नतिकथामात्रे शिरःशूलिनः सोद्वेगभ्रमणप्रलापविपुलक्षोभाभिभूतस्थितेः । अन्तर्द्वेषविषप्रवेशविषमक्रोधोष्णनिःश्वासिनः कष्टा नूतनपण्डितस्य विकृतिर्भीमज्वरारम्भभूः

grīvāstambhabhṛtaḥ paronnatikathāmātre śiraḥśūlinaḥ sodvegabhramaṇapralāpavipulakṣobhābhibhūtasthiteḥ / antardveṣaviṣapraveśaviṣamakrodhoṣṇaniḥśvāsinaḥ kaṣṭā nūtanapaṇḍitasya vikṛtirbhīmajvarārambhabhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तव तत्र प्रयातस्य युक्तायुक्तविवादिनः । भविष्यति मुनेः शापाद् अवश्यं मदनिग्रहः

tava tatra prayātasya yuktāyuktavivādinaḥ / bhaviṣyati muneḥ śāpād avaśyaṃ madanigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्तिकारजतज्ञान- नीलपीतादिदर्शनैः । उन्मादं जनयत्येव विद्यादर्पपिशाचिका

śuktikārajatajñāna- nīlapītādidarśanaiḥ / unmādaṃ janayatyeva vidyādarpapiśācikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष विद्योपदेशेन विनाशः प्रार्थितस्त्वया । रैभ्याश्रमो न गन्तव्यः कर्तव्यं यदि मद्वचः

eṣa vidyopadeśena vināśaḥ prārthitastvayā / raibhyāśramo na gantavyaḥ kartavyaṃ yadi madvacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तो ऽप्यसकृत्पित्रा स गत्वा रैभ्यपुत्रयोः । व्यधाद्विवादनिर्वेदैः सदा विद्यामदक्षितिम्

ityukto 'pyasakṛtpitrā sa gatvā raibhyaputrayoḥ / vyadhādvivādanirvedaiḥ sadā vidyāmadakṣitim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दर्पमत्तं साकोप- भीमभ्रूभङ्गदुर्मुखौ । तावूचतुर्मनःसक्त- विद्याविद्वेषशूलिनौ

taṃ darpamattaṃ sākopa- bhīmabhrūbhaṅgadurmukhau / tāvūcaturmanaḥsakta- vidyāvidveṣaśūlinau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कनीयानावयोर्यस्माद् वयसा त्वं श्रुतेन च । करोषि वादैराक्षेपं तस्मादायुःक्षयो ऽस्तु ते

kanīyānāvayoryasmād vayasā tvaṃ śrutena ca / karoṣi vādairākṣepaṃ tasmādāyuḥkṣayo 'stu te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तो ऽपि क्रुधा ताभ्यां न दर्पाद्विरराम सः । न प्रसन्नं न च क्रुद्धं गणयन्ति मदोद्धताः

ityukto 'pi krudhā tābhyāṃ na darpādvirarāma saḥ / na prasannaṃ na ca kruddhaṃ gaṇayanti madoddhatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे भ्रमद्भृङ्ग- मालाभ्रूभङ्गविभ्रमः । कालः प्रोषितकान्तानां पुष्पकालः समाययौ

atrāntare bhramadbhṛṅga- mālābhrūbhaṅgavibhramaḥ / kālaḥ proṣitakāntānāṃ puṣpakālaḥ samāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षिप्तपत्त्राः सुमनसां रजःकलुषितेक्षणाः । सद्वेषा इव विद्वांसश् चेरुर्मलयमारुताः

kṣiptapattrāḥ sumanasāṃ rajaḥkaluṣitekṣaṇāḥ / sadveṣā iva vidvāṃsaś cerurmalayamārutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माधुर्यललितोदार- वाणीविलसितैर्मुहुः । कवीनामिव संघर्षः कोकिलानामजायत

mādhuryalalitodāra- vāṇīvilasitairmuhuḥ / kavīnāmiva saṃgharṣaḥ kokilānāmajāyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रैभ्ये प्रयाते पुत्राभ्यां सह स्नातुं सरित्तटम् । भरद्वाजात्मजो ऽभ्येत्य प्रविवेश तदाश्रमम्

raibhye prayāte putrābhyāṃ saha snātuṃ sarittaṭam / bharadvājātmajo 'bhyetya praviveśa tadāśramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पुष्पोच्चयव्यग्रां धर्मपत्नीं पुरावसोः । सो ऽपश्यत्सुप्रभां नाम रूपदर्पापहां रतेः

tatra puṣpoccayavyagrāṃ dharmapatnīṃ purāvasoḥ / so 'paśyatsuprabhāṃ nāma rūpadarpāpahāṃ rateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उटजाङ्गनसक्तानां हरिणीनां विलोकने । विलासदीक्षां कुर्वाणां तरलापाङ्गमङ्गिभिः

uṭajāṅganasaktānāṃ hariṇīnāṃ vilokane / vilāsadīkṣāṃ kurvāṇāṃ taralāpāṅgamaṅgibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां दृष्ट्वा चन्द्रवदनां मदनानन्ददेवताम् । बभूवोत्क्रान्तमर्यादः सहसैव मुनेः सुतः

tāṃ dṛṣṭvā candravadanāṃ madanānandadevatām / babhūvotkrāntamaryādaḥ sahasaiva muneḥ sutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ब्रह्मचारी कामेन नवेन तरलीकृतः । अभिलाषोचितं वक्तुम् अनभिज्ञो ऽप्युवाच ताम्

sa brahmacārī kāmena navena taralīkṛtaḥ / abhilāṣocitaṃ vaktum anabhijño 'pyuvāca tām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मादनमिदं रूपम् अनुरूपं मनोभुवः । समुत्सिक्तमिवासक्तं करोति मम मानसम्

unmādanamidaṃ rūpam anurūpaṃ manobhuvaḥ / samutsiktamivāsaktaṃ karoti mama mānasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याविनयमुत्सृज्य संत्यज्य गुरुयन्त्रणाम् । त्वयि प्रवृत्तं चित्तं मे प्राग्जन्मप्रेमबन्धनम्

vidyāvinayamutsṛjya saṃtyajya guruyantraṇām / tvayi pravṛttaṃ cittaṃ me prāgjanmapremabandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानामि यत्कृतस्यास्य विपाके कर्मणः फलम् । तथाप्यभिमतं धर्तुं न शक्नोमि करोमि किम्

jānāmi yatkṛtasyāsya vipāke karmaṇaḥ phalam / tathāpyabhimataṃ dhartuṃ na śaknomi karomi kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न श्रुतेन न वित्तेन न वृत्तेन न कर्मणा । प्रवृत्तं शक्यते रोद्धुं मनोभवपथे मनः

na śrutena na vittena na vṛttena na karmaṇā / pravṛttaṃ śakyate roddhuṃ manobhavapathe manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा तां भयोद्भ्रान्त- नयनामाश्रमोन्मुखीम् । गन्तुं प्रवृत्तां सो ऽभ्येत्य जग्राहांशुकपल्लवे

ityuktvā tāṃ bhayodbhrānta- nayanāmāśramonmukhīm / gantuṃ pravṛttāṃ so 'bhyetya jagrāhāṃśukapallave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदली कुञ्जरेणेव तरसा तेन निर्जने । कृष्यमाणा तमवदत् सा निषेधचलाङ्गुलिः

kadalī kuñjareṇeva tarasā tena nirjane / kṛṣyamāṇā tamavadat sā niṣedhacalāṅguliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा मा मलिनय स्वच्छं शीलं मम तथात्मनः । विद्याया निरवद्यायाः किमेतदुचितं फलम्

mā mā malinaya svacchaṃ śīlaṃ mama tathātmanaḥ / vidyāyā niravadyāyāḥ kimetaducitaṃ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलशुक्लांशुकां त्यक्त्वा लज्जां निजवधूमिव । गृह्णासि परनारीणां पाणिना पटपल्लवम्

śīlaśuklāṃśukāṃ tyaktvā lajjāṃ nijavadhūmiva / gṛhṇāsi paranārīṇāṃ pāṇinā paṭapallavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमेतदित्यनुचितं दृष्ट्वा नूनं कमण्डलुः । उद्ग्रीवः कौतुकेनेव मुखं तव निरीक्षते

kimetadityanucitaṃ dṛṣṭvā nūnaṃ kamaṇḍaluḥ / udgrīvaḥ kautukeneva mukhaṃ tava nirīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बिभ्रतो ऽन्तर्गतरसां कुसुमेषुरुचिं नवाम् । जटावल्कलभारस्ते तरोरिव न शान्तये

bibhrato 'ntargatarasāṃ kusumeṣuruciṃ navām / jaṭāvalkalabhāraste taroriva na śāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पापसंकल्पमात्रेण त्रपयाधोमुखी तव । पतिता स्पर्शभीत्येव कम्पलोलाक्षमालिका

pāpasaṃkalpamātreṇa trapayādhomukhī tava / patitā sparśabhītyeva kampalolākṣamālikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसनाब्जे सरस्वत्या जपलोलरदच्छदे । दुर्नयोक्तिर्न युक्तेयं मुखे तव मनीषिणः

āsanābje sarasvatyā japalolaradacchade / durnayoktirna yukteyaṃ mukhe tava manīṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं तपोवनमही विवेकजननी कथम् । जनयत्यभिलाषं ते जननीवाजितात्मनः

iyaṃ tapovanamahī vivekajananī katham / janayatyabhilāṣaṃ te jananīvājitātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्मदो (दुर्दमो) यौवनभरस् तुरङ्ग इव हारकः । सर्वथा शिथिलात्मानम् अवटे क्षिपति क्षणात्

durmado (durdamo) yauvanabharas turaṅga iva hārakaḥ / sarvathā śithilātmānam avaṭe kṣipati kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धिग्धियं किं विवेकेन दूरे विश्राम्यतु श्रुतम् । धार्यते यैर्न संसार- विकारस्खलितं मनः

dhigdhiyaṃ kiṃ vivekena dūre viśrāmyatu śrutam / dhāryate yairna saṃsāra- vikāraskhalitaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व विद्या विदिताशेष- कार्याकार्यविमर्शधीः । मूढता क्व च दुष्कर्म- महापापकुटुम्बिनी

kva vidyā viditāśeṣa- kāryākāryavimarśadhīḥ / mūḍhatā kva ca duṣkarma- mahāpāpakuṭumbinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युच्यमानो ऽपि यदा न स तत्याज दुर्ग्रहम् । शीलापहारसंत्रस्ता सा तदा समचिन्तयत्

ityucyamāno 'pi yadā na sa tatyāja durgraham / śīlāpahārasaṃtrastā sā tadā samacintayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं करोम्यजने लब्धा विवशाहं प्रमादिना । उत्सृष्टधर्मनिमयाः किं न कुर्वन्त्यवारिताः

kiṃ karomyajane labdhā vivaśāhaṃ pramādinā / utsṛṣṭadharmanimayāḥ kiṃ na kurvantyavāritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं स्मरातुरस्तावद् वचसा न निवर्तते । वञ्च्यन्ते सान्त्ववादेन कामक्रोधमदोद्धता

ayaṃ smarāturastāvad vacasā na nivartate / vañcyante sāntvavādena kāmakrodhamadoddhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ध्यात्वा तमवदत् सा शनैर्मृदुवादिनी । गच्छ त्वं स्वयमेष्यामि निशि शून्यलतागृहे

iti dhyātvā tamavadat sā śanairmṛduvādinī / gaccha tvaṃ svayameṣyāmi niśi śūnyalatāgṛhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नात्वा सपुत्रः काले ऽस्मिन् नायाति श्वशुरो मम । ज्वलज्ज्वलनतुल्यस्य तस्याग्रे किं करिष्यसि

snātvā saputraḥ kāle 'smin nāyāti śvaśuro mama / jvalajjvalanatulyasya tasyāgre kiṃ kariṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तः स तया प्रायात् सत्यं विज्ञाय तद्वचः । दुष्प्रापमपि मन्यन्ते सुलभं काममोहिताः

ityuktaḥ sa tayā prāyāt satyaṃ vijñāya tadvacaḥ / duṣprāpamapi manyante sulabhaṃ kāmamohitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रैभ्यं ततः समायातम् अग्न्यागाराग्रतः स्थितम् । स्नुषा प्रोवाच कोपाग्नि- धूमेनेवाश्रुवर्षिणी

raibhyaṃ tataḥ samāyātam agnyāgārāgrataḥ sthitam / snuṣā provāca kopāgni- dhūmenevāśruvarṣiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भरद्वाजात्मजस्तात पापस्तव सुहृत्सुतः । ममाद्य विजने शील- विप्लवे ऽभ्यर्थितां गतः

bharadvājātmajastāta pāpastava suhṛtsutaḥ / mamādya vijane śīla- viplave 'bhyarthitāṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स मया दुर्ग्रहग्रस्तः समेष्यामीति वञ्चितः । विमुच्ये नान्यथा हस्तात् तस्य स्वस्तिमती सती

sa mayā durgrahagrastaḥ sameṣyāmīti vañcitaḥ / vimucye nānyathā hastāt tasya svastimatī satī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदाकर्ण्य सहसा प्रज्वलन्मन्युना मुनिः । बभूव दुर्निमित्तोल्का- पातक्रूरे इवांशुमान्

etadākarṇya sahasā prajvalanmanyunā muniḥ / babhūva durnimittolkā- pātakrūre ivāṃśumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यावतां स्फुरत्यन्तर्- विवेकः स्वस्थचेतसाम् । विकारकाले संमोहश् चित्ते विद्या च पुस्तके

vidyāvatāṃ sphuratyantar- vivekaḥ svasthacetasām / vikārakāle saṃmohaś citte vidyā ca pustake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स निःश्वसन्नथ क्रोध- ज्वरारम्भारुणेक्षणः । अभिचारजपेनेव कम्पमानाधरो ऽभ्यधात्

sa niḥśvasannatha krodha- jvarārambhāruṇekṣaṇaḥ / abhicārajapeneva kampamānādharo 'bhyadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो बत भरद्वाजः पुत्रस्याध्ययने व्यधात् । धर्मोपदेशं यत्नेन नग्नीकर्तुं पराङ्गनः

aho bata bharadvājaḥ putrasyādhyayane vyadhāt / dharmopadeśaṃ yatnena nagnīkartuṃ parāṅganaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वामर्षसंरम्भाद् अपरं वक्तुमक्षमः । स प्रविश्याग्निसदनं प्रतीकारपरो ऽभवत्

ityuktvāmarṣasaṃrambhād aparaṃ vaktumakṣamaḥ / sa praviśyāgnisadanaṃ pratīkāraparo 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पाट्य विकटाटोप- कोपः प्रौढाग्निपिङ्गलम् । स जुहाव जटां वह्नौ क्रूरक्रोधसटामिव

utpāṭya vikaṭāṭopa- kopaḥ prauḍhāgnipiṅgalam / sa juhāva jaṭāṃ vahnau krūrakrodhasaṭāmiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयायां हुतायां च शूलभृद्घोरराक्षसः । कृत्यासखः समुद्भूतः प्रोवाच प्रणतो मुनिम्

dvitīyāyāṃ hutāyāṃ ca śūlabhṛdghorarākṣasaḥ / kṛtyāsakhaḥ samudbhūtaḥ provāca praṇato munim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं करोमि मुने कस्य विनाशायास्मि निर्मितः । त्रैलोक्यमपि निर्दग्धुं संनद्धो ऽहं त्वदाज्ञया

kiṃ karomi mune kasya vināśāyāsmi nirmitaḥ / trailokyamapi nirdagdhuṃ saṃnaddho 'haṃ tvadājñayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्रुवाणं तं रैभ्यः क्रूराकारमभाषत । भरद्वाजसुतं गच्छ कवलीकुर्वपण्डितम्

iti bruvāṇaṃ taṃ raibhyaḥ krūrākāramabhāṣata / bharadvājasutaṃ gaccha kavalīkurvapaṇḍitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तेन समादिष्टः स व्रजन्कम्पितावनिः । अर्धशौचं मुनिसुतं दृष्ट्वा दुरात्समाद्रवत्

iti tena samādiṣṭaḥ sa vrajankampitāvaniḥ / ardhaśaucaṃ munisutaṃ dṛṣṭvā durātsamādravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्नभिद्रुते वेगाद् दीप्तशूले निशाचरे । भयभग्नगतिः प्राप शरणं न मुनेः सुतः

tasminnabhidrute vegād dīptaśūle niśācare / bhayabhagnagatiḥ prāpa śaraṇaṃ na muneḥ sutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पलायमानः संप्राप्तः स जवात्पितुराश्रमत् । अग्न्यागारं विशन्रुद्धः शूद्रेणाशौचदूषितः

palāyamānaḥ saṃprāptaḥ sa javātpiturāśramat / agnyāgāraṃ viśanruddhaḥ śūdreṇāśaucadūṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.