Kesava: Kausikapaddhati 1.1

अथ विधिं वक्ष्यामः

atha vidhiṃ vakṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथशब्द आनन्तर्यार्थः । संहिताध्ययनानन्तरं विधेरधिकारः । संहिताविधिं वक्ष्यामः । शान्तिकपौष्टिकाभिचारिकाद्भुतादीनि कर्माणि संहिताविधावुक्तानि । त्रिविधानि कर्माणि । विधिकर्माण्यविधिकर्माण्युच्छ्रयकर्माणि । त्रिप्रमाणको विधिः । प्रत्यक्षमनुमानं शब्दं चेति ॥ स पुनराम्नायप्रत्ययः

athaśabda ānantaryārthaḥ | saṃhitādhyayanānantaraṃ vidheradhikāraḥ | saṃhitāvidhiṃ vakṣyāmaḥ | śāntikapauṣṭikābhicārikādbhutādīni karmāṇi saṃhitāvidhāvuktāni | trividhāni karmāṇi | vidhikarmāṇyavidhikarmāṇyucchrayakarmāṇi | tripramāṇako vidhiḥ | pratyakṣamanumānaṃ śabdaṃ ceti || sa punarāmnāyapratyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स विधिर्वेदप्रत्ययः । गोपथब्राह्मणप्रमाणकः ॥ आम्नायः पुनर्मन्त्राश्च ब्राह्मणानि च

sa vidhirvedapratyayaḥ | gopathabrāhmaṇapramāṇakaḥ || āmnāyaḥ punarmantrāśca brāhmaṇāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आम्नायशब्देन किमुच्यते । तत्राह मन्त्रब्राह्मणमाम्नायशब्देनोच्यते ॥ तद्यथा ब्राह्मणविधिरेवं कर्मलिङ्गा मन्त्राः

āmnāyaśabdena kimucyate | tatrāha mantrabrāhmaṇamāmnāyaśabdenocyate || tadyathā brāhmaṇavidhirevaṃ karmaliṅgā mantrāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा संहिताविधेः कर्मोक्तं तथैवंलिङ्गा मन्त्रा अपि भवन्ति । यथा वाताज्जात (४।१०) इति शङ्खं बध्नाति ॥ तथान्यार्थाः

yathā saṃhitāvidheḥ karmoktaṃ tathaivaṃliṅgā mantrā api bhavanti | yathā vātājjāta (4.10) iti śaṅkhaṃ badhnāti || tathānyārthāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यार्था अपि मन्त्रा भवन्ति । यथा ऽअग्निं ब्रूमो (११।६) उतामृतासुः (५।१।७) शिवास्त (७।४३) इत्यभ्याख्याताय प्रयच्छतिऽ (कौश्स् ४६।१) ॥ तथा ब्राह्मणलिङ्गा मन्त्राः

anyārthā api mantrā bhavanti | yathā 'agniṃ brūmo (11.6) utāmṛtāsuḥ (5.1.7) śivāsta (7.43) ityabhyākhyātāya prayacchati' (KauśS 46.1) || tathā brāhmaṇaliṅgā mantrāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽब्रह्म ह वा इदमग्र आसीत्ऽ (गोब्रा १।१।१) इत्यादि पूर्वब्राह्मणम् । एवंरूपा अपि मन्त्रा भवन्ति । यथा ऽविराड् वा इदमग्र आसीत्ऽ (८।१०।१) इत्याद्यर्थवादार्था अपि मन्त्रा भवन्ति ॥ तदभावे सम्प्रदायः

'brahma ha vā idamagra āsīt' (gobrā 1.1.1) ityādi pūrvabrāhmaṇam | evaṃrūpā api mantrā bhavanti | yathā 'virāḍ vā idamagra āsīt' (8.10.1) ityādyarthavādārthā api mantrā bhavanti || tadabhāve sampradāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संहिताविधौ यन्नाम्नायते तत् सर्वं स्वशाखान्यायेन परम्परया सम्प्रदायेन कर्तव्यम् । तथा चोक्तं भट्टपादैः - न्यायेन सम्प्रदायेन यान्ति कर्माणि मीमांसका इति । तथा नदीवालुकया वेदिकरणं शान्तिककर्मसु शान्तवृक्षकाष्ठेन वेदिमानं च । तथा मीमांसायां स्मृतिपादे स्मृत्याचाराणां प्रमाणमुक्तम् ॥ प्रमुक्तत्त्वाद् ब्राह्मणानाम्

saṃhitāvidhau yannāmnāyate tat sarvaṃ svaśākhānyāyena paramparayā sampradāyena kartavyam | tathā coktaṃ bhaṭṭapādaiḥ - nyāyena sampradāyena yānti karmāṇi mīmāṃsakā iti | tathā nadīvālukayā vedikaraṇaṃ śāntikakarmasu śāntavṛkṣakāṣṭhena vedimānaṃ ca | tathā mīmāṃsāyāṃ smṛtipāde smṛtyācārāṇāṃ pramāṇamuktam || pramuktattvād brāhmaṇānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचारसम्प्रदायविषये विस्मृतानि ब्राह्मणानि । शिष्यैः सम्प्रदायो रक्षितः । उपवर्षाचार्येणोक्तं मीमांसायां स्मृतिपादे कल्पसूत्राधिकरणे। नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः। चतुर्थोऽङ्गिरसां कल्पः शान्तिकल्पस्तु पञ्चमः ॥ इति । ऽएते कल्पा वेदतुल्या हिऽ इति भगवतोपवर्षाचार्येण प्रतिपादितम् । अन्ये कल्पाः स्मृतितुल्याः ॥ यज्ञं व्याख्यास्यामो देवानां पितॄणां च

ācārasampradāyaviṣaye vismṛtāni brāhmaṇāni | śiṣyaiḥ sampradāyo rakṣitaḥ | upavarṣācāryeṇoktaṃ mīmāṃsāyāṃ smṛtipāde kalpasūtrādhikaraṇe. nakṣatrakalpo vaitānastṛtīyaḥ saṃhitāvidhiḥ. caturtho'ṅgirasāṃ kalpaḥ śāntikalpastu pañcamaḥ || iti | 'ete kalpā vedatulyā hi' iti bhagavatopavarṣācāryeṇa pratipāditam | anye kalpāḥ smṛtitulyāḥ || yajñaṃ vyākhyāsyāmo devānāṃ pitṝṇāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाकतन्त्रमाज्यतन्त्रं च यज्ञशब्देनोच्यते । तं व्याख्यास्यामः । देवानां यज्ञः शान्तिकपौष्टिकादि । पितॄणां पितृमेधपिण्डपितृयज्ञादि ॥ प्राङ्मुख उपांशु करोति

pākatantramājyatantraṃ ca yajñaśabdenocyate | taṃ vyākhyāsyāmaḥ | devānāṃ yajñaḥ śāntikapauṣṭikādi | pitṝṇāṃ pitṛmedhapiṇḍapitṛyajñādi || prāṅmukha upāṃśu karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राङ्मुखः सर्वकर्माणि करोति । नित्यनैमित्तिककाम्यानि कर्माणि । उपांशु च । एकपुरुषान्तरं द्वितीयः पुरुषः शृणोति शब्दं तदुपांश्वित्युच्यते ॥ यज्ञोपवीती देवानाम्

prāṅmukhaḥ sarvakarmāṇi karoti | nityanaimittikakāmyāni karmāṇi | upāṃśu ca | ekapuruṣāntaraṃ dvitīyaḥ puruṣaḥ śṛṇoti śabdaṃ tadupāṃśvityucyate || yajñopavītī devānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राचीनावीती पितॄणाम्

prācīnāvītī pitṝṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञोपवीती भूत्वा नित्यं नैमित्तिकं काम्यं च कर्म कुर्यात् । अपसव्यं कृत्वा पितृकर्म कुर्यात् पिण्डपितृयज्ञादि ॥ प्रागुदग्वा देवानाम्

yajñopavītī bhūtvā nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ ca karma kuryāt | apasavyaṃ kṛtvā pitṛkarma kuryāt piṇḍapitṛyajñādi || prāgudagvā devānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणा पितॄणाम्

dakṣiṇā pitṝṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राङ्मुखो वोदङ्मुखो वा देवकर्माणि सर्वाणि कुर्यात् । दक्षिणामुखः पितृकर्माणि कुर्यात् । केचित् दक्षिणपूर्वमन्तर्देशमभिमुखः पितृकर्म कुर्यात् ॥ प्रागुदगपवर्गं देवानाम्

prāṅmukho vodaṅmukho vā devakarmāṇi sarvāṇi kuryāt | dakṣiṇāmukhaḥ pitṛkarmāṇi kuryāt | kecit dakṣiṇapūrvamantardeśamabhimukhaḥ pitṛkarma kuryāt || prāgudagapavargaṃ devānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणप्रत्यगपवर्गं पितॄणाम्

dakṣiṇapratyagapavargaṃ pitṝṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रागुदग्वा कर्मसमाप्तिर्दैवकर्मसु । दक्षिणा प्रत्यग्वा समाप्तिः पितृकर्मसु । केचित्-प्रागुदगन्तराले समाप्तिः ॥ सकृत् कर्म पितॄणां त्र्यवरार्धं देवानाम्

prāgudagvā karmasamāptirdaivakarmasu | dakṣiṇā pratyagvā samāptiḥ pitṛkarmasu | kecit-prāgudagantarāle samāptiḥ || sakṛt karma pitṝṇāṃ tryavarārdhaṃ devānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आचमनप्रोक्षणादिषु पितॄणां सकृत् कर्म कुर्यात् । देवानां चतुर्वा त्रिर्वा सर्वं कर्म कुर्यात् । निर्वपणपरिस्तरणाज्यग्रहणादि कर्म ॥ यथादिष्टं वा

ācamanaprokṣaṇādiṣu pitṝṇāṃ sakṛt karma kuryāt | devānāṃ caturvā trirvā sarvaṃ karma kuryāt | nirvapaṇaparistaraṇājyagrahaṇādi karma || yathādiṣṭaṃ vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथापठितं वा कर्म कुर्यात् । यथा ऽपरि त्वाग्ने पुरं वयम् (७।७१।१) इति त्रिः पर्यग्नि करोतिऽ (कौश्स् २।१०) ॥ अभिदक्षिणमाचारो देवानां प्रसव्यं पितॄणाम्

yathāpaṭhitaṃ vā karma kuryāt | yathā 'pari tvāgne puraṃ vayam (7.71.1) iti triḥ paryagni karoti' (KauśS 2.10) || abhidakṣiṇamācāro devānāṃ prasavyaṃ pitṝṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदक्षिणं देवानां कर्म कुर्यात् । अप्रदक्षिणं पितृकर्म ॥ स्वाहाकारवषट्कारप्रदाना देवाः

pradakṣiṇaṃ devānāṃ karma kuryāt | apradakṣiṇaṃ pitṛkarma || svāhākāravaṣaṭkārapradānā devāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वधाकारनमस्कारप्रदानाः पितरः

svadhākāranamaskārapradānāḥ pitaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवानां हविर्दीयते स्वाहाकारेण वषट्कारेण वा । ऽस्वाहान्ताभिः प्रत्यृचं होमाःऽ (कौश्स् ४।११) सर्वत्र । स्वधाकारेण नमस्कारेण पितॄणां दीयते ॥ उपमूललूनं बर्हिः पितॄणाम्

devānāṃ havirdīyate svāhākāreṇa vaṣaṭkāreṇa vā | 'svāhāntābhiḥ pratyṛcaṃ homāḥ' (KauśS 4.11) sarvatra | svadhākāreṇa namaskāreṇa pitṝṇāṃ dīyate || upamūlalūnaṃ barhiḥ pitṝṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्वसु देवानाम्

parvasu devānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वधाकारनमस्कारप्रदाना पितरः

svadhākāranamaskārapradānā pitaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमूललूनं बर्हिः पितॄणाम्

upamūlalūnaṃ barhiḥ pitṝṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽओषधीर्दान्तु पर्वन्ऽ इत्यादिशेषेण बर्हिर्लूत्वा तूष्णीमाहृत्योत्तरतोऽग्नेरुपसादयति । आवसथ्याग्नेरुत्तरतो बर्हिरुपसादयति । केचिद् व्रतोपायनान्तं कृत्वा बर्हिर्लवनं कुर्वन्ति । कर्मणां द्व्यहकालत्वात् ॥ नाग्निं विपर्यावर्तेत

'oṣadhīrdāntu parvan' ityādiśeṣeṇa barhirlūtvā tūṣṇīmāhṛtyottarato'gnerupasādayati | āvasathyāgneruttarato barhirupasādayati | kecid vratopāyanāntaṃ kṛtvā barhirlavanaṃ kurvanti | karmaṇāṃ dvyahakālatvāt || nāgniṃ viparyāvarteta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निं पृष्ठतो न वसेत । नाप्रदक्षिणं कुर्यात्। नान्तरा यज्ञाङ्गानि व्यवेयात्

agniṃ pṛṣṭhato na vaseta | nāpradakṣiṇaṃ kuryāt. nāntarā yajñāṅgāni vyaveyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तरा मध्ये न गच्छेत् । अग्नौ यज्ञपात्रेषु ब्राह्मणेषु व्यवायं न कुर्यात् ॥ दक्षिणं जानु प्रभुज्य जुहोति

antarā madhye na gacchet | agnau yajñapātreṣu brāhmaṇeṣu vyavāyaṃ na kuryāt || dakṣiṇaṃ jānu prabhujya juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

होमकर्मकाले दक्षिणं जानु प्रपात्य ततो होमः कार्यः ॥ या पूर्वा पौर्णमासी सानुमतिर्योत्तरा सा राका

homakarmakāle dakṣiṇaṃ jānu prapātya tato homaḥ kāryaḥ || yā pūrvā paurṇamāsī sānumatiryottarā sā rākā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या पूर्वामावास्या सा सिनीवाली योत्तरा सा कुहूः

yā pūrvāmāvāsyā sā sinīvālī yottarā sā kuhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साङ्ख्यायनीये ब्राह्मणे उक्तं ऽद्वे पौर्णमास्यौ द्वे अमावास्येऽ (शाम्ब्रा ४।४) इति । पौर्णमासी प्रतिपदिति । अमावास्या प्रतिपदिति । पूर्वोपोष्योत्तरा याज्या । केचित् पूर्वा चतुर्दशी मन्यन्ते । केचिच्चतुर्दशीमिश्रा पौर्णमास्यमावास्येति । तिथिभेदे चतुर्दशीमिश्रोपोष्या प्रतिपन्मिश्रा याज्या ॥ अद्योपवसथ इत्युपवत्स्यद्भक्तमश्नाति

sāṅkhyāyanīye brāhmaṇe uktaṃ 'dve paurṇamāsyau dve amāvāsye' (śāmbrā 4.4) iti | paurṇamāsī pratipaditi | amāvāsyā pratipaditi | pūrvopoṣyottarā yājyā | kecit pūrvā caturdaśī manyante | keciccaturdaśīmiśrā paurṇamāsyamāvāsyeti | tithibhede caturdaśīmiśropoṣyā pratipanmiśrā yājyā || adyopavasatha ityupavatsyadbhaktamaśnāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिथिभेदे मुख्या पौर्णमासी । भेदे या पूर्वा सोपोष्या । उपवासं करोति । उपवासो वेदे भक्तमशनम् । येन यागं करोति तन्नाश्नाति यजमानः ॥ मधुलवणमांसमाषवर्जम्

tithibhede mukhyā paurṇamāsī | bhede yā pūrvā sopoṣyā | upavāsaṃ karoti | upavāso vede bhaktamaśanam | yena yāgaṃ karoti tannāśnāti yajamānaḥ || madhulavaṇamāṃsamāṣavarjam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतान्युपवसथे नाश्नीयात् । एतानि द्रव्याणि प्रसिद्धानि । व्रतोपायनान्तं कृत्वा ततो व्रतग्रहणं करोति । ब्रह्मचर्यादि करोति । त्रिविधानि कर्माणि । विधिकर्माण्यविधिकर्माण्युच्छ्रयकर्माणि । मेधाजननादि पिण्डपितृयज्ञान्तं (कौश्स् १०-८९) विधिकर्मत्वम् । अनध्यायकण्डिका (कौश्स् १४१) च । मधुपर्कादीन्द्रमहान्तम् (कौश्स् ९०-१४०) अविधिकर्मत्वम् । यत्र सूक्तविनियोगं कृत्वा पुनरृचां विनियोगस्तत्रोच्छ्रयकर्मत्वं यथा ऽउदुत्तमम्ऽ (७।८८।३) इति । परिभाषा प्रथमेऽध्याये सर्वार्था विधिकर्मार्थाऽविधिकर्मार्था च । परिशिष्टानां परिभाषात्वम् । पञ्चकल्पानां विधिकर्मत्वम् । अद्भुतेषु द्वितीया परिभाषा । कुलं वा ग्रामो वा जनपदो वा तत्र राजा भूमिपतिर्विद्वांसं भूग्वङ्गिरसं वृणीयात् इत्यादि तत्रोक्तम् । कौशिकोक्तानां कर्मणां विदुषां हितार्थायानुष्ठानपद्धतिः क्रियते ॥ ऽअव्यसश्चऽ (१९।६८।१) बर्हिर्लवनवेद्युत्तरवेद्यग्निप्रतिष्ठापनान्तं कृत्वा - [ममाग्ने वर्चः (५।३।१) इति समिध आधाय व्रतमुपैति

etānyupavasathe nāśnīyāt | etāni dravyāṇi prasiddhāni | vratopāyanāntaṃ kṛtvā tato vratagrahaṇaṃ karoti | brahmacaryādi karoti | trividhāni karmāṇi | vidhikarmāṇyavidhikarmāṇyucchrayakarmāṇi | medhājananādi piṇḍapitṛyajñāntaṃ (KauśS 10-89) vidhikarmatvam | anadhyāyakaṇḍikā (KauśS 141) ca | madhuparkādīndramahāntam (KauśS 90-140) avidhikarmatvam | yatra sūktaviniyogaṃ kṛtvā punarṛcāṃ viniyogastatrocchrayakarmatvaṃ yathā 'uduttamam' (7.88.3) iti | paribhāṣā prathame'dhyāye sarvārthā vidhikarmārthā'vidhikarmārthā ca | pariśiṣṭānāṃ paribhāṣātvam | pañcakalpānāṃ vidhikarmatvam | adbhuteṣu dvitīyā paribhāṣā | kulaṃ vā grāmo vā janapado vā tatra rājā bhūmipatirvidvāṃsaṃ bhūgvaṅgirasaṃ vṛṇīyāt ityādi tatroktam | kauśikoktānāṃ karmaṇāṃ viduṣāṃ hitārthāyānuṣṭhānapaddhatiḥ kriyate || 'avyasaśca' (19.68.1) barhirlavanavedyuttaravedyagnipratiṣṭhāpanāntaṃ kṛtvā - [mamāgne varcaḥ (5.3.1) iti samidha ādhāya vratamupaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रतेन त्वं व्रतपते (७।७४।४) इति वा

vratena tvaṃ vratapate (7.74.4) iti vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुलवणमांसमाषवर्जम्

madhulavaṇamāṃsamāṣavarjam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मचारी व्रत्यधः शयीत ॥ कौश्स् १,१।३५ ॥] ऽममाग्ने वर्चःऽ इति समिध आधाय ऽव्रतेन त्वं व्रतपतेऽ इत्यृचा भक्तं जुहोति । एतत् कृत्वा ततो द्वितीयेऽहनीदं करोति ॥ [प्रातर्हुतेऽग्नौ कर्मणे वां वेषाय वां सुकृताय वाम् इति पाणी प्रक्षाल्यापरेणाग्नेर्दर्भानास्तीर्य तेषूत्तरमानडुहं रोहितं चर्म प्राग्ग्रीवमुत्तरलोम प्रस्तीर्य पवित्रे कुरुते

brahmacārī vratyadhaḥ śayīta || KauśS 1,1.35 ||] 'mamāgne varcaḥ' iti samidha ādhāya 'vratena tvaṃ vratapate' ityṛcā bhaktaṃ juhoti | etat kṛtvā tato dvitīye'hanīdaṃ karoti || [prātarhute'gnau karmaṇe vāṃ veṣāya vāṃ sukṛtāya vām iti pāṇī prakṣālyāpareṇāgnerdarbhānāstīrya teṣūttaramānaḍuhaṃ rohitaṃ carma prāggrīvamuttaraloma prastīrya pavitre kurute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

<व्रतेन त्वां व्रतपते [७।७४।४]> इति वा

<vratena tvāṃ vratapate [7.74.4]> iti vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मचारी व्रती

brahmacārī vratī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधः शयीत

adhaḥ śayīta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रातर्हुते अग्नौ <कर्मणे वां वेषाय वां सुकृताय वाम् [च्फ़्। त्स् १।१।४।१ एत्च्।, कौश्स् ५८।५]> इति पाणी प्रक्षाल्यापरेणाग्नेर् दर्भान् आस्तीर्य तेषूत्तरम् आनडुहं रोहितं चर्म प्राग्ग्रीवम् उत्तरलोम प्रस्तीर्य पवित्रे कुरुते

prātarhute agnau <karmaṇe vāṃ veṣāya vāṃ sukṛtāya vām [cf. TS 1.1.4.1 etc., KauśS 58.5]> iti pāṇī prakṣālyāpareṇāgner darbhān āstīrya teṣūttaram ānaḍuhaṃ rohitaṃ carma prāggrīvam uttaraloma prastīrya pavitre kurute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्भौ अप्रछिन्नान्तौ प्रक्षाल्यानुलोमम् अनुमार्ष्टि <विष्णोर् मनसा पूते स्थः [प्स् २०।४५।६, म्स् ४।१।५:७।१५ एत्च्।]> इति

darbhau aprachinnāntau prakṣālyānulomam anumārṣṭi <viṣṇor manasā pūte sthaḥ [PS 20.45.6, MS 4.1.5:7.15 etc.]> iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.