Kesava: Kausikapaddhati 1.7

परिभाषाव्याख्यानं क्रियते- अश्नात्यनादेशे स्थालीपाकः

paribhāṣāvyākhyānaṃ kriyate- aśnātyanādeśe sthālīpākaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्टिकर्मसु सारूपवत्से

puṣṭikarmasu sārūpavatse

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्टिकर्मसु सारूपवत्सः स्थालीपाकः । अश्नात्यनादेशे जानीयात् । यथा ऽहरितबर्हिषमश्नातिऽ (कौश्स् १८।२०) । तृतीयेऽध्याये (कौश्स् १८।२४) पौष्टिकानि कर्माण्युक्तानि ॥ आज्यं जुहोति

puṣṭikarmasu sārūpavatsaḥ sthālīpākaḥ | aśnātyanādeśe jānīyāt | yathā 'haritabarhiṣamaśnāti' (KauśS 18.20) | tṛtīye'dhyāye (KauśS 18.24) pauṣṭikāni karmāṇyuktāni || ājyaṃ juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जुहोत्यनादेश आज्यं द्रव्यं जानीयात् । यथा ऽपृथिव्यै श्रोत्राय (६।१०।१) इति जुहोतिऽ (कौश्स् १२।३) ॥ समिधमादधाति

juhotyanādeśa ājyaṃ dravyaṃ jānīyāt | yathā 'pṛthivyai śrotrāya (6.10.1) iti juhoti' (KauśS 12.3) || samidhamādadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादेशे जानीयात् । यथा ऽअन्वक्ताः प्रादेशमात्रीरादधातिऽ (कौश्स् १८।२१) । सर्वत्र प्रादेशमात्र्यः समिधः । सर्वत्र घृताक्ताः । सर्वत्र पालाशादयो वृक्षाः । विकल्पः ॥ आवपति व्रीहियवतिलान्

anādeśe jānīyāt | yathā 'anvaktāḥ prādeśamātrīrādadhāti' (KauśS 18.21) | sarvatra prādeśamātryaḥ samidhaḥ | sarvatra ghṛtāktāḥ | sarvatra pālāśādayo vṛkṣāḥ | vikalpaḥ || āvapati vrīhiyavatilān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्रानादेशे जानीयात् । यथा ऽसप्त मर्यादा (५।१।६) इति तिसृणां प्रातरावपतेऽ (कौश्स् ७९।१) । द्रव्यादिविकल्पः सर्वत्र ॥ भक्षयति क्षीरौदनपुरोडाशरसान्

sarvatrānādeśe jānīyāt | yathā 'sapta maryādā (5.1.6) iti tisṛṇāṃ prātarāvapate' (KauśS 79.1) | dravyādivikalpaḥ sarvatra || bhakṣayati kṣīraudanapuroḍāśarasān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादेशे जानीयात् । यथा ऽत्वं नो मेघे (६।१०८) द्यौश्च म (१२।१।५३) इति भक्षयतिऽ (कौश्स् १०।२०) । द्रव्यविकल्पः ॥ मन्थौदनौ प्रयच्छति

anādeśe jānīyāt | yathā 'tvaṃ no meghe (6.108) dyauśca ma (12.1.53) iti bhakṣayati' (KauśS 10.20) | dravyavikalpaḥ || manthaudanau prayacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादेशे जानीयात् । यथा ऽउतामृतासुः (५।१।७) शिवास्त (७।४३) इत्यभ्याख्याताय प्रयच्छतिऽ (कौश्स् ४६।१) । सक्तूदकं द्विशलाकया समिधा मथितं मन्थ इत्युच्यते । द्रव्यविकल्पः ॥ पूर्वं त्रिषप्तीयम्

anādeśe jānīyāt | yathā 'utāmṛtāsuḥ (5.1.7) śivāsta (7.43) ityabhyākhyātāya prayacchati' (KauśS 46.1) | saktūdakaṃ dviśalākayā samidhā mathitaṃ mantha ityucyate | dravyavikalpaḥ || pūrvaṃ triṣaptīyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादेशे जानीयात् । यथा ऽपूर्वस्य मेधाजननानिऽ (कौश्स् १०।१) । ऽपूर्वस्य ब्रह्मचारिसाम्पदानिऽ (कौश्स् ११।१)। पूर्वस्य ऽममाग्ने वर्चःऽ (५।३।१) इति (कौश्स् १२।१०) । ऽपूर्वस्य हस्तित्रसनानिऽ (कौश्स् १४।१) । ऽपूर्वस्य पूर्वस्यां पौर्णमास्याम्ऽ (कौश्स् १८।१) । ऽपूर्वस्य चित्राकर्मऽ (कौश्स् १८।१९) । ऽपूर्वस्योदपात्रेणऽ (कौश्स् २५।४) । ऽपूर्वस्य पुत्रकामावतोकयोःऽ (कौश्स् ३२।२८) । ऽत्रिषप्तीयं च पच्छो वाचयेत्ऽ (कौश्स् १३९।१०) । सर्वत्र ऽये त्रिषप्ताःऽ (१।१) इति ॥ उदकचोदनायामुदपात्रं प्रतीयात्

anādeśe jānīyāt | yathā 'pūrvasya medhājananāni' (KauśS 10.1) | 'pūrvasya brahmacārisāmpadāni' (KauśS 11.1). pūrvasya 'mamāgne varcaḥ' (5.3.1) iti (KauśS 12.10) | 'pūrvasya hastitrasanāni' (KauśS 14.1) | 'pūrvasya pūrvasyāṃ paurṇamāsyām' (KauśS 18.1) | 'pūrvasya citrākarma' (KauśS 18.19) | 'pūrvasyodapātreṇa' (KauśS 25.4) | 'pūrvasya putrakāmāvatokayoḥ' (KauśS 32.28) | 'triṣaptīyaṃ ca paccho vācayet' (KauśS 139.10) | sarvatra 'ye triṣaptāḥ' (1.1) iti || udakacodanāyāmudapātraṃ pratīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा ऽपिञ्जूलीभिराप्लावयतिऽ (कौश्स् २७।७) । घटं वा कांस्यपात्रं वा ॥ पुरस्तादुत्तरतः सम्भारमाहरति

yathā 'piñjūlībhirāplāvayati' (KauśS 27.7) | ghaṭaṃ vā kāṃsyapātraṃ vā || purastāduttarataḥ sambhāramāharati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादेशे जानीयात् । दर्भसमित्पात्रादिसम्भाराः ॥ गोरनभिप्रापाद्वनस्पतीनाम्

anādeśe jānīyāt | darbhasamitpātrādisambhārāḥ || goranabhiprāpādvanaspatīnām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्योदयनतः

sūryodayanataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरदेशाद् वृक्षसम्भारा आहर्तव्याः । सूर्योदयकाले ॥ पुरस्तादुत्तरतोऽरण्ये कर्मणां प्रयोगः

dūradeśād vṛkṣasambhārā āhartavyāḥ | sūryodayakāle || purastāduttarato'raṇye karmaṇāṃ prayogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यनैमित्तिककाम्यानां कर्मणां प्रयोगः । अरण्यं शान्तिकल्पे उक्तम् । यत्र ग्रामशब्दो न श्रूयते तत्रारण्यम् ॥ उत्तरत उदकान्ते प्रयुज्य कर्माणि। सर्वाणि कर्माणि नित्यनैमित्तिककाम्यानि । उत्तरत उदकसमीपे कार्याणि जपहोमस्नानादीनि प्रयुज्य कर्माणि ॥ अपां सूक्तैराप्लुत्य प्रदक्षिणमावृत्याप उपस्पृश्यानवेक्षमाणा ग्राममुदाव्रजन्ति

nityanaimittikakāmyānāṃ karmaṇāṃ prayogaḥ | araṇyaṃ śāntikalpe uktam | yatra grāmaśabdo na śrūyate tatrāraṇyam || uttarata udakānte prayujya karmāṇi. sarvāṇi karmāṇi nityanaimittikakāmyāni | uttarata udakasamīpe kāryāṇi japahomasnānādīni prayujya karmāṇi || apāṃ sūktairāplutya pradakṣiṇamāvṛtyāpa upaspṛśyānavekṣamāṇā grāmamudāvrajanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं होमकर्म समाप्यते । ततोऽवभृथं कुर्यात् । सर्वत्र पुंसवनादिषु संस्कारेषु गृहे प्रयोगः । ऽनावभृथःऽ इति रुद्रभाष्यमतम् ॥ आश्यबन्ध्याप्लवनयानभक्ष्याणि सम्पातवन्ति

sarvaṃ homakarma samāpyate | tato'vabhṛthaṃ kuryāt | sarvatra puṃsavanādiṣu saṃskāreṣu gṛhe prayogaḥ | 'nāvabhṛthaḥ' iti rudrabhāṣyamatam || āśyabandhyāplavanayānabhakṣyāṇi sampātavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषु नित्यमभ्यातानान्तं तन्त्रं भवति । आश्यादिषु यथा ऽमादानकश्रृतं क्षीरौदनमश्नातिऽ (कौश्स् १२।१) । ऽएहि जीवम् (४।९) इत्याञ्जनमणिं बध्नातिऽ (कौश्स् ५८।८) । ऽसर्वैराप्लावयतिऽ (कौश्स् १३।९) । ऽयानेनाभियातिऽ (कौश्स् १४।३) । ऽआग्रहायण्यां भक्षयतिऽ (कौश्स् १०।२२) । आश्यादिषु सर्वत्र सम्पाताभिमन्त्रणं भवत्याज्यतन्त्रे ॥ सर्वाण्यभिमन्त्र्याणि

eteṣu nityamabhyātānāntaṃ tantraṃ bhavati | āśyādiṣu yathā 'mādānakaśrṛtaṃ kṣīraudanamaśnāti' (KauśS 12.1) | 'ehi jīvam (4.9) ityāñjanamaṇiṃ badhnāti' (KauśS 58.8) | 'sarvairāplāvayati' (KauśS 13.9) | 'yānenābhiyāti' (KauśS 14.3) | 'āgrahāyaṇyāṃ bhakṣayati' (KauśS 10.22) | āśyādiṣu sarvatra sampātābhimantraṇaṃ bhavatyājyatantre || sarvāṇyabhimantryāṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे पदार्था अभिमन्त्र्य कर्तव्याः । यथा ऽसीरा युञ्जन्ति (३।१७) इति युगलाङ्गलं प्रतनोतिऽ (कौश्स् २०।१) । अभिमन्त्र्य कर्तव्यम् ॥ स्त्रीव्याधितावाप्लुतावसिक्तौ शिरस्तः प्रकम्या प्रपदात् प्रमार्ष्टि

sarve padārthā abhimantrya kartavyāḥ | yathā 'sīrā yuñjanti (3.17) iti yugalāṅgalaṃ pratanoti' (KauśS 20.1) | abhimantrya kartavyam || strīvyādhitāvāplutāvasiktau śirastaḥ prakamyā prapadāt pramārṣṭi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्री च व्याधितः पुरुषः व्याधिता स्त्री च । एतावाप्लुतावसिक्तौ वस्त्रेण मार्जयति ॥ पूर्वं प्रपाद्य प्रयच्छति

strī ca vyādhitaḥ puruṣaḥ vyādhitā strī ca | etāvāplutāvasiktau vastreṇa mārjayati || pūrvaṃ prapādya prayacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं पुरुषमग्रे कृत्वा गृहे प्रवेश्य ततो मन्थौदनौ प्रयच्छति । यथा ऽउतामृतासुः (५।१।७) शिवास्त (७।४३) इत्यभ्याख्याताय प्रयच्छतिऽ (कौश्स् ४६।१) मन्त्रेण ॥ त्रयोदश्यादयस्तिस्रो दधिमधुनि वासयित्वा बध्नाति

taṃ puruṣamagre kṛtvā gṛhe praveśya tato manthaudanau prayacchati | yathā 'utāmṛtāsuḥ (5.1.7) śivāsta (7.43) ityabhyākhyātāya prayacchati' (KauśS 46.1) mantreṇa || trayodaśyādayastisro dadhimadhuni vāsayitvā badhnāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र वासितं बध्नाति तत्र सर्वत्र त्रयोदश्यादि भवति । यथा ऽयुग्मकृष्णलं वासितं बध्नातिऽ (कौश्स् ११।१९) ॥ आशयति

yatra vāsitaṃ badhnāti tatra sarvatra trayodaśyādi bhavati | yathā 'yugmakṛṣṇalaṃ vāsitaṃ badhnāti' (KauśS 11.19) || āśayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मणिं बद्ध्वा तद्दधिमध्वाशयति ॥ अन्वारब्धायाभिमन्त्रणहोमाः

maṇiṃ baddhvā taddadhimadhvāśayati || anvārabdhāyābhimantraṇahomāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वारब्धे यजमाने कर्तव्याः । अभिमन्त्रणम् । यजमान उत्तरतो भूत्वा दर्भैरन्वारभते ॥ पश्चादग्नेश्चर्मणि हविषां संस्कारः

anvārabdhe yajamāne kartavyāḥ | abhimantraṇam | yajamāna uttarato bhūtvā darbhairanvārabhate || paścādagneścarmaṇi haviṣāṃ saṃskāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा ऽआवपति ब्रीहियवतिलान्ऽ (कौश्स् ७।५) इत्यादि । तथा ऽअष्टकायाम्ऽ (कौश्स् १३८।१) ॥ आनडुहः शकृत्पिण्डः

yathā 'āvapati brīhiyavatilān' (KauśS 7.5) ityādi | tathā 'aṣṭakāyām' (KauśS 138.1) || ānaḍuhaḥ śakṛtpiṇḍaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तवृषभगोमयपिण्ड इत्यर्थः । यथा ऽस्योनम् (१४।१।४७) इति॥। शकृत्पिण्डेऽश्मानं निदधातिऽ (कौश्स् ७७।१७) ॥ जीवघात्यं चर्म

raktavṛṣabhagomayapiṇḍa ityarthaḥ | yathā 'syonam (14.1.47) iti... śakṛtpiṇḍe'śmānaṃ nidadhāti' (KauśS 77.17) || jīvaghātyaṃ carma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समर्थवृषभचर्म । यथा ऽपश्चादग्नेश्चर्मणि हविषां संस्कारःऽ (कौश्स् ७।२२) ॥ अकर्णोऽश्मा

samarthavṛṣabhacarma | yathā 'paścādagneścarmaṇi haviṣāṃ saṃskāraḥ' (KauśS 7.22) || akarṇo'śmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जानीयात् । यथा ऽअश्मानं निदधातिऽ (कौश्स् ७७।१७) ॥ आप्लवनावसेचनानामाचामयति च

jānīyāt | yathā 'aśmānaṃ nidadhāti' (KauśS 77.17) || āplavanāvasecanānāmācāmayati ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्राप्लवनमवसेचनं च तत्राचमनं भवति मार्जनं च ॥ सम्पातवतामश्नाति न्यङ्क्ते वा

yatrāplavanamavasecanaṃ ca tatrācamanaṃ bhavati mārjanaṃ ca || sampātavatāmaśnāti nyaṅkte vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बन्ध्यं मणिम् । सम्पातवन्तम् । वासनं कृत्वा ततो बध्नाति । आप्लावयति । यानेनाभियाति अक्षिणी आङ्क्ते । यथा यत् सम्पात्यते तत् सर्वं प्राश्य ततो बन्धनादि करोति ॥ अभ्याधेयानां धूमं नियच्छति

bandhyaṃ maṇim | sampātavantam | vāsanaṃ kṛtvā tato badhnāti | āplāvayati | yānenābhiyāti akṣiṇī āṅkte | yathā yat sampātyate tat sarvaṃ prāśya tato bandhanādi karoti || abhyādheyānāṃ dhūmaṃ niyacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समित्पुरोडाशचरुव्रीहियवतिलादीन्यभ्याधेयानि । यजमानो धूमं भक्षयति कर्मसमाप्तौ ॥ शुचिना कर्मप्रयोगः

samitpuroḍāśacaruvrīhiyavatilādīnyabhyādheyāni | yajamāno dhūmaṃ bhakṣayati karmasamāptau || śucinā karmaprayogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.