Kesava: Kausikapaddhati 4

अथ भैषज्यानि

atha bhaiṣajyāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्ग्युपतापो भैषज्यम्

liṅgyupatāpo bhaiṣajyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचनादन्यत्

vacanādanyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽविद्मा शरस्यऽ इति द्वितीयेन द्रुघ्नीं ज्याधनुषं जघने शिश्नदेश ऊर्ध्वं कृत्वा गोदोहन्यामुदकं कृत्वा यवानेकविंशतिं प्रक्षिप्य तेनोदकेन धनुष उपरि फलं सिञ्चति । यथोदकं शिश्ने पतति तथा कार्यम् ॥ [आलबिसोलं फाण्टं पाययति

'vidmā śarasya' iti dvitīyena drughnīṃ jyādhanuṣaṃ jaghane śiśnadeśa ūrdhvaṃ kṛtvā godohanyāmudakaṃ kṛtvā yavānekaviṃśatiṃ prakṣipya tenodakena dhanuṣa upari phalaṃ siñcati | yathodakaṃ śiśne patati tathā kāryam || [ālabisolaṃ phāṇṭaṃ pāyayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽस्तुवानम्ऽ, ऽइदं हविःऽ इति सूक्ताभ्यां तप्तशर्करा अभिमन्त्र्य शयनं वान्तराणि वा गृहं वा ग्रामं वा एषु स्थानेषु परिकिरेत् रक्षोभये । ऽनिःसालाम्ऽ इति सूक्तेन तप्तशर्करा अभिमन्त्र्य गृहादिषु परिकिरति पिशाचभये । ऽअरायक्षयणम्ऽ इति तिसृभिः तप्तशर्करा अभिमन्त्र्य शयनराशिपल्यानि परिकिरति । यत्र पिशाचभयं तत्र परिकिरति । ऽशन्नो देवीऽ इति सूक्तेन तप्तशर्करा अभिमन्त्र्य शयनराशिपल्यानि परिकिरति । ऽआ पश्यतिऽ इति तप्तशर्करा परिकिरति । ऽतान्त्सत्यौजाःऽ, ऽत्वया पूर्वम्ऽ इति सूक्ताभ्यां तप्तशर्करा अभिमन्त्र्य शयनराशिपल्यानि परिकिरति पिशाचभये । ऽपुरस्ताद्युक्तो वहऽ इति सूक्तेन तप्तशर्करा अभिमन्त्र्य शयनराशिपल्यानि परिकिरति पिशाचभये । ऽरक्षोहणम्ऽ इत्यनुवाकेन तप्तशर्करा अभिमन्त्र्य शयनराशिपल्यानि परिकिरति पिशाचभये ॥ [अमावास्यायां सकृद्गृहीतान् यवाननपहतानप्रतीहारपिष्टानाभिचारिकं परिस्तीर्य तार्ष्टाघेध्म आवपति

'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ taptaśarkarā abhimantrya śayanaṃ vāntarāṇi vā gṛhaṃ vā grāmaṃ vā eṣu sthāneṣu parikiret rakṣobhaye | 'niḥsālām' iti sūktena taptaśarkarā abhimantrya gṛhādiṣu parikirati piśācabhaye | 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ taptaśarkarā abhimantrya śayanarāśipalyāni parikirati | yatra piśācabhayaṃ tatra parikirati | 'śanno devī' iti sūktena taptaśarkarā abhimantrya śayanarāśipalyāni parikirati | 'ā paśyati' iti taptaśarkarā parikirati | 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ taptaśarkarā abhimantrya śayanarāśipalyāni parikirati piśācabhaye | 'purastādyukto vaha' iti sūktena taptaśarkarā abhimantrya śayanarāśipalyāni parikirati piśācabhaye | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena taptaśarkarā abhimantrya śayanarāśipalyāni parikirati piśācabhaye || [amāvāsyāyāṃ sakṛdgṛhītān yavānanapahatānapratīhārapiṣṭānābhicārikaṃ paristīrya tārṣṭāghedhma āvapati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य आगच्छेत् तं ब्रूयात् शणशुल्बेन जिह्वां निर्मृजानः शालायाः प्रस्कन्द इति

ya āgacchet taṃ brūyāt śaṇaśulbena jihvāṃ nirmṛjānaḥ śālāyāḥ praskanda iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आज्यतन्त्रमभ्यातानान्तं कृत्वा ऽस्तुवानम्ऽ, ऽइदं हविःऽ इति सूक्ताभ्यां वीरिणतूलमिश्रमिङ्गिडं पूर्णपुटेन जुहोति । तत उत्तरतन्त्रम् । ऽनिःसालाम्ऽ इति सूक्तेन वीरिणपुष्पमिश्रितमिङ्गिडमाज्यं जुहोति पालाशपुटेनाज्यतन्त्रे । उत्तरतन्त्रम् । तन्त्रं कृत्वा ऽअरायक्षयणम्ऽ इति तिसृभिः वीरिणतूलमिश्रितमिङ्गिडं पलाशपुटेन जुहोति । उत्तरतन्त्रम् । तन्त्रं कृत्वा ऽशन्नो देवी पृश्निपर्णीऽ इति सूक्तेन वीरिणतूलमिश्रितमिङ्गिडं प्रपुटेन जुहोति । उत्तरतन्त्रम् । ग्रहस्याभिचारोऽयम् । तन्त्रं कृत्वा ऽआ पश्यतिऽ इति सूक्तेन वीरिणतूलमिश्रितमिङ्गिडं प्रपुटेन जुहोति । उत्तरतन्त्रम् । आज्यतन्त्रं कृत्वा ऽतान्त्सत्यौजाःऽ, ऽत्वया पूर्वम्ऽ इति सूक्ताभ्यां वीरिणतूलमिश्रमिङ्गिडं प्रपुटेन जुहोति । उत्तरतन्त्रम् । पिशाचस्याभिचारकर्म । तन्त्रं कृत्वा ऽपुरस्ताद्युक्तःऽ इति सूक्तेन वीरिणतूलमिश्रितमिङ्गिडं पर्णपुटेन जुहोति । उत्तरतन्त्रम् । ऽरक्षोहणम्ऽ इत्यनुवाकेन वीरिणतूलमिश्रितमिङ्गिडं प्रपुटेन जुहोत्याज्यतन्त्रे । ग्रहाभिचारः समाप्तः ॥ अथास्मिन् गृहे पिशाचोऽस्ति वा न वेति संशये इदं कर्म उच्यते - [इध्माबर्हिः शालायामासजति

ājyatantramabhyātānāntaṃ kṛtvā 'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāṃ vīriṇatūlamiśramiṅgiḍaṃ pūrṇapuṭena juhoti | tata uttaratantram | 'niḥsālām' iti sūktena vīriṇapuṣpamiśritamiṅgiḍamājyaṃ juhoti pālāśapuṭenājyatantre | uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhiḥ vīriṇatūlamiśritamiṅgiḍaṃ palāśapuṭena juhoti | uttaratantram | tantraṃ kṛtvā 'śanno devī pṛśniparṇī' iti sūktena vīriṇatūlamiśritamiṅgiḍaṃ prapuṭena juhoti | uttaratantram | grahasyābhicāro'yam | tantraṃ kṛtvā 'ā paśyati' iti sūktena vīriṇatūlamiśritamiṅgiḍaṃ prapuṭena juhoti | uttaratantram | ājyatantraṃ kṛtvā 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāṃ vīriṇatūlamiśramiṅgiḍaṃ prapuṭena juhoti | uttaratantram | piśācasyābhicārakarma | tantraṃ kṛtvā 'purastādyuktaḥ' iti sūktena vīriṇatūlamiśritamiṅgiḍaṃ parṇapuṭena juhoti | uttaratantram | 'rakṣohaṇam' ityanuvākena vīriṇatūlamiśritamiṅgiḍaṃ prapuṭena juhotyājyatantre | grahābhicāraḥ samāptaḥ || athāsmin gṛhe piśāco'sti vā na veti saṃśaye idaṃ karma ucyate - [idhmābarhiḥ śālāyāmāsajati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरेद्युर्विकृते पिशाचतो रुगिति

aparedyurvikṛte piśācato rugiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैश्रवणाय नमस्कारं कृत्वा ऽस्तुवानम्ऽ, ऽइदं हविःऽ इति सूक्ताभ्यामुदकमभिमन्त्र्य तमाचामयति सम्प्रोक्षति च । वैश्रवणाय नमस्कारं कृत्वा ऽनिःसालाम्ऽ इति सूक्तेनोदकमभिमन्त्र्याचामयति सम्प्रोक्षति च व्याधितम् । पिशाचग्रहरक्षाकामः । वैश्रवणाय नमस्कारं कृत्वा ऽअरायक्षयणम्ऽ इति तिसृभिरुदकमभिमन्त्र्याचामयति सम्प्रोक्षति च पिशाचगृहीतं पुरुषम् । वैश्रवणाय नमस्कारं कृत्वा ऽशन्नो देवीऽ इति सूक्तेनोदकमभिमन्त्र्याचामयति सम्प्रोक्षति च । पिशाचरक्षार्थम् । वैश्रवणाय नमस्कारं कृत्वा ऽआ पश्यतिऽ इति सूक्तेनोदकमभिमन्त्र्याचामयति सम्प्रोक्षति च व्याधितं मानुषम् । वैश्रवणाय नमस्कारं कृत्वा ऽतान्त्सत्यौजाःऽ, ऽत्वया पूर्वम्ऽ इति सूक्ताभ्यामुदकमभिमन्त्र्य व्याधितमाचामयति सम्प्रोक्षति च । पिशाचभये । वैश्रवणायाञ्जलिं कृत्वा ऽपुरस्ताद्युक्तःऽ इति सूक्तेनोदकमभिमन्त्र्य व्याधितमाचामयति सम्प्रोक्षति च । पिशाचभये रक्षाकामः । वैश्रवणायाञ्जलिं कृत्वा ऽरक्षोहणम्ऽ इत्यनुवाकेनोदकमभिमन्त्र्याचामयति सम्प्रोक्षति च व्याधितम् । पिशाचभये रक्षाकामः । सर्वत्र कर्मणां विकल्पः । पिशाचगृहीतं मनुष्यमन्वारब्धे सर्वत्र होमः कार्यः । भैषज्यकर्म च । गृहे प्रयोगः ॥ रात्रिकर्माण्युच्यन्ते - [निश्युल्मुके सङ्कर्षति

vaiśravaṇāya namaskāraṃ kṛtvā 'stuvānam', 'idaṃ haviḥ' iti sūktābhyāmudakamabhimantrya tamācāmayati samprokṣati ca | vaiśravaṇāya namaskāraṃ kṛtvā 'niḥsālām' iti sūktenodakamabhimantryācāmayati samprokṣati ca vyādhitam | piśācagraharakṣākāmaḥ | vaiśravaṇāya namaskāraṃ kṛtvā 'arāyakṣayaṇam' iti tisṛbhirudakamabhimantryācāmayati samprokṣati ca piśācagṛhītaṃ puruṣam | vaiśravaṇāya namaskāraṃ kṛtvā 'śanno devī' iti sūktenodakamabhimantryācāmayati samprokṣati ca | piśācarakṣārtham | vaiśravaṇāya namaskāraṃ kṛtvā 'ā paśyati' iti sūktenodakamabhimantryācāmayati samprokṣati ca vyādhitaṃ mānuṣam | vaiśravaṇāya namaskāraṃ kṛtvā 'tāntsatyaujāḥ', 'tvayā pūrvam' iti sūktābhyāmudakamabhimantrya vyādhitamācāmayati samprokṣati ca | piśācabhaye | vaiśravaṇāyāñjaliṃ kṛtvā 'purastādyuktaḥ' iti sūktenodakamabhimantrya vyādhitamācāmayati samprokṣati ca | piśācabhaye rakṣākāmaḥ | vaiśravaṇāyāñjaliṃ kṛtvā 'rakṣohaṇam' ityanuvākenodakamabhimantryācāmayati samprokṣati ca vyādhitam | piśācabhaye rakṣākāmaḥ | sarvatra karmaṇāṃ vikalpaḥ | piśācagṛhītaṃ manuṣyamanvārabdhe sarvatra homaḥ kāryaḥ | bhaiṣajyakarma ca | gṛhe prayogaḥ || rātrikarmāṇyucyante - [niśyulmuke saṅkarṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधितशिरो मौञ्जवेष्टितं कृत्वा वामेन हस्तेन पवनं लाजसहितं गृहीत्वा । दक्षिणेन हस्तेन तान् लाजान् प्रगृह्य ऽजरायुजःऽ इति सूक्तेन लाजान् प्रकिरन् व्रजति व्याधिदेशं यावत् । तत्रैव मुञ्जप्रश्नलाजापवनानां प्रक्षेपः ॥ [सव्येन तितौप्रश्नौ दक्षिणेन ज्यां द्रुघ्नीम्

vyādhitaśiro mauñjaveṣṭitaṃ kṛtvā vāmena hastena pavanaṃ lājasahitaṃ gṛhītvā | dakṣiṇena hastena tān lājān pragṛhya 'jarāyujaḥ' iti sūktena lājān prakiran vrajati vyādhideśaṃ yāvat | tatraiva muñjapraśnalājāpavanānāṃ prakṣepaḥ || [savyena titaupraśnau dakṣiṇena jyāṃ drughnīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र व्याधिरुत्पन्नस्तत्र स्थाने गत्वा ऽजरायुजःऽ इति सूक्तं जपित्वा मौञ्जप्रश्नं पवनं च प्रक्षिपति व्याधितः ॥ [ज्यां च

yatra vyādhirutpannastatra sthāne gatvā 'jarāyujaḥ' iti sūktaṃ japitvā mauñjapraśnaṃ pavanaṃ ca prakṣipati vyādhitaḥ || [jyāṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो मृन्मय आमपात्रे होमशेषः सर्वौषधीः कृत्वा पक्षिणो यस्मिन् वृक्षे वसन्ति तत्र त्रिपादे शिक्ये कृत्वा बध्नाति । गन्धर्वयक्षराक्षसभैषज्यम् । ऽइमं मे अग्नेऽ इति सूक्तेन नदीमध्ये वल्लणिकायां सर्वौषधीर्घृताक्ता जुहोति प्रत्यृचम् । ततः कर्ता तमवसिञ्चति व्याधितम् ऽइमं मेऽ इति चतसृभिः । पश्चादामपात्र ओप्यासिच्य मौञ्जे त्रिपादे वयोनिवेशने वृक्षे बध्नाति । रक्षोग्रहे यक्षग्रहे गन्धर्वग्रहेऽप्सरोग्रहे राजसे ग्रहे तामसे ग्रहे ग्रहभैषज्यानि समाप्तानि ॥ अथ लौकिके शापे वैदिके शापे च स्त्रीणामाक्रोशे पुरुषाणां च भैषज्यमुच्यते - [अघद्विष्टा (२।७), शं नो देवी (२।२५), वरणः (६।८५), पिप्पली (६।१०९), विद्रधस्य (६।१२७), या बभ्रवः (८।७) इति

tato mṛnmaya āmapātre homaśeṣaḥ sarvauṣadhīḥ kṛtvā pakṣiṇo yasmin vṛkṣe vasanti tatra tripāde śikye kṛtvā badhnāti | gandharvayakṣarākṣasabhaiṣajyam | 'imaṃ me agne' iti sūktena nadīmadhye vallaṇikāyāṃ sarvauṣadhīrghṛtāktā juhoti pratyṛcam | tataḥ kartā tamavasiñcati vyādhitam 'imaṃ me' iti catasṛbhiḥ | paścādāmapātra opyāsicya mauñje tripāde vayoniveśane vṛkṣe badhnāti | rakṣograhe yakṣagrahe gandharvagrahe'psarograhe rājase grahe tāmase grahe grahabhaiṣajyāni samāptāni || atha laukike śāpe vaidike śāpe ca strīṇāmākrośe puruṣāṇāṃ ca bhaiṣajyamucyate - [aghadviṣṭā (2.7), śaṃ no devī (2.25), varaṇaḥ (6.85), pippalī (6.109), vidradhasya (6.127), yā babhravaḥ (8.7) iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपोत्तमेन पलाशस्य चतुरङ्गुलेनालिम्पति

upottamena palāśasya caturaṅgulenālimpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमेन मन्त्रोक्तं बध्नाति

prathamena mantroktaṃ badhnāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीयेन मन्त्रोक्तस्य सम्पातवतानुलिम्पति

dvitīyena mantroktasya sampātavatānulimpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयेन मन्त्रोक्तं बध्नाति

tṛtīyena mantroktaṃ badhnāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्थेनाशयति

caturthenāśayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चमेन वरुणगृहीतस्य मूर्ध्नि सम्पातानानयति

pañcamena varuṇagṛhītasya mūrdhni sampātānānayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽनमस्ते लाङ्गलेभ्यःऽ इत्यृचोदकघटमभिमन्त्र्य वृषभयुक्तस्य हलस्याधस्तात् कृत्वा व्याधितं ततोऽभिषिञ्चति । क्षेत्रियस्य भैषज्यम् ॥ [नमः सनिस्रसाक्षेभ्यः (२।८।५) इति शून्यशालायामप्सु सम्पातानानयति

'namaste lāṅgalebhyaḥ' ityṛcodakaghaṭamabhimantrya vṛṣabhayuktasya halasyādhastāt kṛtvā vyādhitaṃ tato'bhiṣiñcati | kṣetriyasya bhaiṣajyam || [namaḥ sanisrasākṣebhyaḥ (2.8.5) iti śūnyaśālāyāmapsu sampātānānayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरं जरत्खाते सशालातृणे

uttaraṃ jaratkhāte saśālātṛṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽक्षेत्रियात्त्वाऽ इति सूक्तेनोदकघटं सह पिञ्जूलीभिरभिमन्त्र्य चतुष्पथे व्याधितं कृत्वावसिञ्चति । क्षेत्रिये ग्रहे काम्पीलशकलैर्बन्धयित्वा । क्षेत्रियभैषज्यम् । समाप्तानि क्षेत्रियभैषज्यानि ॥ उदकतृषाक्रान्तभैषज्यमुच्यते - [पार्थिवस्य (२।२९) इत्युद्यति पृष्ठसंहितावुपवेशयति

'kṣetriyāttvā' iti sūktenodakaghaṭaṃ saha piñjūlībhirabhimantrya catuṣpathe vyādhitaṃ kṛtvāvasiñcati | kṣetriye grahe kāmpīlaśakalairbandhayitvā | kṣetriyabhaiṣajyam | samāptāni kṣetriyabhaiṣajyāni || udakatṛṣākrāntabhaiṣajyamucyate - [pārthivasya (2.29) ityudyati pṛṣṭhasaṃhitāvupaveśayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राङ्मुखं व्याधितं प्रत्यङ्मुखमव्याधितं शाखासूपवेश्य वैतसे चमस उपमन्थनीभ्यां तृष्णागृहीतस्य शिरसि मन्थमुपमथ्यातृषिताय प्रयच्छति

prāṅmukhaṃ vyādhitaṃ pratyaṅmukhamavyādhitaṃ śākhāsūpaveśya vaitase camasa upamanthanībhyāṃ tṛṣṇāgṛhītasya śirasi manthamupamathyātṛṣitāya prayacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽइन्द्रस्य या महीऽ इति सूक्तेन पालाशौदुम्बराद्याः समिध आदधाति । समाप्ता उदरकृमय उदरगण्डुलकाश्च दृष्टकृमयश्च तेषां भैषज्यम् ॥ अथ गोकृमिभैषज्यान्युच्यन्ते - [उद्यन्नादित्यः (२।३२) इत्युद्यति गोनामेत्याह असौ इति

'indrasya yā mahī' iti sūktena pālāśaudumbarādyāḥ samidha ādadhāti | samāptā udarakṛmaya udaragaṇḍulakāśca dṛṣṭakṛmayaśca teṣāṃ bhaiṣajyam || atha gokṛmibhaiṣajyānyucyante - [udyannādityaḥ (2.32) ityudyati gonāmetyāha asau iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्तान्ते ते हताः इति

sūktānte te hatāḥ iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽउद्यन्नादित्यःऽ इति सूक्तेन घृतमिश्रान् कृष्णचणकाञ्जुहोति । कृमिभैषज्यम् । ऽउद्यन्नादित्यःऽ इति सूक्तेन कल्माषं शरं गोवालवेष्टितं धारयति । ततः पाषाणेन चूर्णयति । ततः सूक्तेन प्रतपति । ततः सूक्तेन जपित्वाग्नावादधाति जुहोतीत्यर्थः । कृमिभैषज्यम् । ऽउद्यन्नादित्यःऽ इति सूक्तेन पांसूनभिमन्त्र्य वामे हस्ते कृत्वा दक्षिणामुखः पांसुना कृमिव्रणं मर्दयति । ऽउद्यन्नादित्यःऽ इति सूक्तेन पलाशवृक्षादिसमिध आदधाति । समाप्तं सर्वकृमिभैषज्यम् मनुष्यगजहस्त्यश्वादियूकालिक्षादिषु कृमिभैषज्यम् ॥ सर्वव्याधिभैषज्यमुच्यते - [अक्षीभ्यां ते (२।३३) इति वीबर्हम्

'udyannādityaḥ' iti sūktena ghṛtamiśrān kṛṣṇacaṇakāñjuhoti | kṛmibhaiṣajyam | 'udyannādityaḥ' iti sūktena kalmāṣaṃ śaraṃ govālaveṣṭitaṃ dhārayati | tataḥ pāṣāṇena cūrṇayati | tataḥ sūktena pratapati | tataḥ sūktena japitvāgnāvādadhāti juhotītyarthaḥ | kṛmibhaiṣajyam | 'udyannādityaḥ' iti sūktena pāṃsūnabhimantrya vāme haste kṛtvā dakṣiṇāmukhaḥ pāṃsunā kṛmivraṇaṃ mardayati | 'udyannādityaḥ' iti sūktena palāśavṛkṣādisamidha ādadhāti | samāptaṃ sarvakṛmibhaiṣajyam manuṣyagajahastyaśvādiyūkālikṣādiṣu kṛmibhaiṣajyam || sarvavyādhibhaiṣajyamucyate - [akṣībhyāṃ te (2.33) iti vībarham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्त्रं कृत्वा ऽदिवे स्वाहाऽ इति सूक्तेन चतुर उदपात्रे सम्पातानानयति ॥ [द्वौ पृथिव्याम्

tantraṃ kṛtvā 'dive svāhā' iti sūktena catura udapātre sampātānānayati || [dvau pṛthivyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तक्षकाय नमस्कारं कृत्वा ऽददिर्हिऽ इत्यृचोदकमभिमन्त्र्याचामयति सर्पादिविषभैषज्यम् । तक्षकाय नमस्कारं कृत्वा ऽददिर्हिऽ इत्यृचोदकमभिमन्त्र्यावसिञ्चति विषदष्टम् । विषभैषज्यम् । ऽददिर्हिऽ इत्यृचा कृमुकवृक्षशकलं सङ्घृष्य तत उदकं च प्रक्षिप्य ततोऽभिमन्त्र्यावसिञ्चति विषधारितम् । ऽददिर्हिऽ इत्यृचोदकं चर्माग्निप्रज्वालितमभिमन्त्र्य व्याधितमवसिञ्चति । ऽददिर्हिऽ इत्यृचा हरिणजीर्णचर्मावज्वालितमुदकमभिमन्त्र्यावसिञ्चति । ऽददिर्हिऽ इत्यृचा मार्जनिकावकरतृणावज्वालितोदकमभिमन्त्र्या- वसिञ्चति । जङ्गमविषभैषज्यम् । अभ्यातानान्तं कृत्वा ऽददिर्हिऽ इत्यृचोदपात्रं सम्पात्य ततः पाययति । ऽददिर्हिऽ इत्यृचा सक्तुमन्थमूर्ध्वफलाभ्यां विषलिप्ताभ्यां मथित्वाभिमन्त्र्य पाययति सर्पदष्टम् । जङ्गमविषभैषज्यम् । ऽददिर्हिऽ इत्यृचा मदनफलमभिमन्त्र्य भक्षयति छर्दनार्थम् । जङ्गमविषभैषज्यम् । ऽददिर्हिऽ इत्यृचा हरिद्रां घृतं च सहाभिमन्त्र्य पाययति । जङ्गमविषभैषज्यम्। [द्वितीयया ग्रहणी

takṣakāya namaskāraṃ kṛtvā 'dadirhi' ityṛcodakamabhimantryācāmayati sarpādiviṣabhaiṣajyam | takṣakāya namaskāraṃ kṛtvā 'dadirhi' ityṛcodakamabhimantryāvasiñcati viṣadaṣṭam | viṣabhaiṣajyam | 'dadirhi' ityṛcā kṛmukavṛkṣaśakalaṃ saṅghṛṣya tata udakaṃ ca prakṣipya tato'bhimantryāvasiñcati viṣadhāritam | 'dadirhi' ityṛcodakaṃ carmāgniprajvālitamabhimantrya vyādhitamavasiñcati | 'dadirhi' ityṛcā hariṇajīrṇacarmāvajvālitamudakamabhimantryāvasiñcati | 'dadirhi' ityṛcā mārjanikāvakaratṛṇāvajvālitodakamabhimantryā- vasiñcati | jaṅgamaviṣabhaiṣajyam | abhyātānāntaṃ kṛtvā 'dadirhi' ityṛcodapātraṃ sampātya tataḥ pāyayati | 'dadirhi' ityṛcā saktumanthamūrdhvaphalābhyāṃ viṣaliptābhyāṃ mathitvābhimantrya pāyayati sarpadaṣṭam | jaṅgamaviṣabhaiṣajyam | 'dadirhi' ityṛcā madanaphalamabhimantrya bhakṣayati chardanārtham | jaṅgamaviṣabhaiṣajyam | 'dadirhi' ityṛcā haridrāṃ ghṛtaṃ ca sahābhimantrya pāyayati | jaṅgamaviṣabhaiṣajyam. [dvitīyayā grahaṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽपञ्च च याःऽ इति सूक्तेन शङ्खं घृष्ट्वा ततोऽभिमन्त्र्य गण्डमालां प्रलिम्पति । ऽपञ्च च याःऽ इति सूक्तेन श्वानकुवकुरलालामभिमन्त्र्य प्रलिम्पति । ऽपञ्च च याःऽ इति सूक्तेन जलौकामभिमन्त्र्य गण्डमालायां संसर्जयति । रुधिरप्रवाहणार्थम् । ऽपञ्च च याःऽ इति सूक्तेन गृहगोधिकादि मत्स्यादि अभिमन्त्र्य गण्डमालायां संसर्जयति ॥ [निशि अव मा पाप्मन् (६।२६) इति तितौनि पूल्यान्यवसिच्यापविध्य

'pañca ca yāḥ' iti sūktena śaṅkhaṃ ghṛṣṭvā tato'bhimantrya gaṇḍamālāṃ pralimpati | 'pañca ca yāḥ' iti sūktena śvānakuvakuralālāmabhimantrya pralimpati | 'pañca ca yāḥ' iti sūktena jalaukāmabhimantrya gaṇḍamālāyāṃ saṃsarjayati | rudhirapravāhaṇārtham | 'pañca ca yāḥ' iti sūktena gṛhagodhikādi matsyādi abhimantrya gaṇḍamālāyāṃ saṃsarjayati || [niśi ava mā pāpman (6.26) iti titauni pūlyānyavasicyāpavidhya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

[यस्ते मदः (६।३०।२) इति शमीलूनपापलक्षणयोः शमीशम्याकेनाभ्युद्य वापयति

[yaste madaḥ (6.30.2) iti śamīlūnapāpalakṣaṇayoḥ śamīśamyākenābhyudya vāpayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिशिरः

adhiśiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्दावे (६।३२) इति समन्तमग्नः कर्ष्वामुष्णपूर्णायां जपंस्त्रिः परिक्रम्य पुरोडाशं जुहोति

antardāve (6.32) iti samantamagnaḥ karṣvāmuṣṇapūrṇāyāṃ japaṃstriḥ parikramya puroḍāśaṃ juhoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पादर्शने यतो दष्टस्ततः प्रक्षिपत्युल्मुकम् । समाप्तं सर्पविषभैषज्यम् ॥ अथानूक्तेषु कौशिकीयेषु सर्वव्याधिभैषज्येषूक्तेष्वनूक्तेषु वा पठितेषु तत्र सर्वत्र भैषज्यमुच्यते । सर्वव्याधिभैषज्येषु मन्त्राः ॥ ओषधिवनस्पतीनामनूक्तान्यप्रतिषिद्धानि भैषज्यानाम्

sarpādarśane yato daṣṭastataḥ prakṣipatyulmukam | samāptaṃ sarpaviṣabhaiṣajyam || athānūkteṣu kauśikīyeṣu sarvavyādhibhaiṣajyeṣūkteṣvanūkteṣu vā paṭhiteṣu tatra sarvatra bhaiṣajyamucyate | sarvavyādhibhaiṣajyeṣu mantrāḥ || oṣadhivanaspatīnāmanūktānyapratiṣiddhāni bhaiṣajyānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंहोलिङ्गाभिः

aṃholiṅgābhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पश्चादेवाभिमुख इषीका निःसारयति ॥ [छिद्यमानासु संशयः

tataḥ paścādevābhimukha iṣīkā niḥsārayati || [chidyamānāsu saṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽअत्र तव राध्यताम्ऽ इति मन्त्रेणौषध्यग्रं तत्रैव दधाति ॥ [इह मम इति मूलमुपयच्छति

'atra tava rādhyatām' iti mantreṇauṣadhyagraṃ tatraiva dadhāti || [iha mama iti mūlamupayacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्भेण वेष्टयित्वा रात्रावोषधिखननं करोति । छत्रेण वान्तर्धाय खनति ॥ [एवं ह विवृहशाकवृषे

darbheṇa veṣṭayitvā rātrāvoṣadhikhananaṃ karoti | chatreṇa vāntardhāya khanati || [evaṃ ha vivṛhaśākavṛṣe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत उत्तरतन्त्रम् कृत्वा मण्डपमग्निना ज्वालयति ॥ [एवं पूर्वयोः पृथक्सम्भार्ये

tata uttaratantram kṛtvā maṇḍapamagninā jvālayati || [evaṃ pūrvayoḥ pṛthaksambhārye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽनिःसालाम्ऽ इति सूक्तेनोदकान्ते शान्तौषधिसहोदकमभिमन्त्र्यावसिञ्चति । ततो गृहेऽभ्यातानान्तं कृत्वा ऽनिःसालाम्ऽ इति सूक्तेन पुरोडाशप्रमन्दालङ्कारान् सम्पातवतः प्रयच्छति । मृतापत्याविषये द्वितीयं कर्म । समाप्ता मृतापत्याशान्तिः । गर्भपतिते बालमरणे युवाने वा मृते एकस्मिन् वा मृते बहुषु वा मृतेषु स्त्रीणां शान्तिः कर्तव्या ॥ पतिलाभकर्माण्युच्यन्ते - [पतिवेदनानि

tato 'niḥsālām' iti sūktenodakānte śāntauṣadhisahodakamabhimantryāvasiñcati | tato gṛhe'bhyātānāntaṃ kṛtvā 'niḥsālām' iti sūktena puroḍāśapramandālaṅkārān sampātavataḥ prayacchati | mṛtāpatyāviṣaye dvitīyaṃ karma | samāptā mṛtāpatyāśāntiḥ | garbhapatite bālamaraṇe yuvāne vā mṛte ekasmin vā mṛte bahuṣu vā mṛteṣu strīṇāṃ śāntiḥ kartavyā || patilābhakarmāṇyucyante - [pativedanāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यातानान्तं कृत्वा ऽआ नो अग्नेऽ इति सूक्तेन सप्तदामतन्त्र्यां सम्पातवत्यां वत्सान् बन्धयित्वाभिमन्त्र्य कुमारी मोचयति स्वयं न कर्ता । उत्तरतन्त्रम् । दिशा पतिवेदनं च । यदि प्रदक्षिणं मोचयति तदा पतिलाभः ॥ [अहतेन सम्पातवता ऋषभमभ्यस्यति

abhyātānāntaṃ kṛtvā 'ā no agne' iti sūktena saptadāmatantryāṃ sampātavatyāṃ vatsān bandhayitvābhimantrya kumārī mocayati svayaṃ na kartā | uttaratantram | diśā pativedanaṃ ca | yadi pradakṣiṇaṃ mocayati tadā patilābhaḥ || [ahatena sampātavatā ṛṣabhamabhyasyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंसवनान्युच्यन्ते - [पुंसवनानि

puṃsavanānyucyante - [puṃsavanāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽयेन वेहत्ऽ इति सूक्तेन फालचमसे सारूपवत्साया दुग्धे व्रीहियवाववधाय मूर्च्छयित्वाध्यण्डे बृहतीपलाशविदर्यौ वा एकत्र पिष्ट्वाभिमन्त्र्य दक्षिणेनाङ्गुष्ठेन दक्षिणस्यां नासिकायां नस्तं ददाति । पुत्रार्थं कर्म पुंसवनमित्युच्यते । समाप्तं पुंसवनम् ॥ अथ गर्भाधानमुच्यते - [पर्वताद्दिवः (५।२५) इत्यागमकृशरमाशयति

'yena vehat' iti sūktena phālacamase sārūpavatsāyā dugdhe vrīhiyavāvavadhāya mūrcchayitvādhyaṇḍe bṛhatīpalāśavidaryau vā ekatra piṣṭvābhimantrya dakṣiṇenāṅguṣṭhena dakṣiṇasyāṃ nāsikāyāṃ nastaṃ dadāti | putrārthaṃ karma puṃsavanamityucyate | samāptaṃ puṃsavanam || atha garbhādhānamucyate - [parvatāddivaḥ (5.25) ityāgamakṛśaramāśayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽयन्तासिऽ इति सूक्तेन हस्तावर्तं कङ्कणादिकं सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । आज्यतन्त्रे । समाप्तं गर्भाधानम् ॥ अथ गर्भदृंहणान्युच्यन्ते - [ऋधङ्मन्त्रः (५।१।१) इत्येका यथेयं पृथिवी (६।१७) अच्युता इति गर्भदृंहणानि

'yantāsi' iti sūktena hastāvartaṃ kaṅkaṇādikaṃ sampātyābhimantrya badhnāti | ājyatantre | samāptaṃ garbhādhānam || atha garbhadṛṃhaṇānyucyante - [ṛdhaṅmantraḥ (5.1.1) ityekā yatheyaṃ pṛthivī (6.17) acyutā iti garbhadṛṃhaṇāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वापनविघ्नशमनम् । स्त्रीस्वापनकर्मोच्यते - [सहस्रशृङ्गः (४।५) इति स्वापनम्

svāpanavighnaśamanam | strīsvāpanakarmocyate - [sahasraśṛṅgaḥ (4.5) iti svāpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदपात्रेण सम्पातवता शालां सम्प्रोक्ष्यापरस्मिन् द्वारपक्षे न्युब्जति ॥ कौश्स् ४,१२ ३६ ।२ ॥] अभ्यातानान्तं कृत्वा ऽसहस्रशृङ्गःऽ इति सूक्तेनोदपात्रं सम्पात्य शालां सम्प्रोक्षति । शयनशालां सर्वां प्रोक्षति । अभ्यन्तरद्वारे शेषमुदकं न्युब्जति । अभ्यातानाद्युत्तरतन्त्रम् । स्वापनकर्म ॥ [एवं नग्नः

udapātreṇa sampātavatā śālāṃ samprokṣyāparasmin dvārapakṣe nyubjati || KauśS 4,12 36 .2 ||] abhyātānāntaṃ kṛtvā 'sahasraśṛṅgaḥ' iti sūktenodapātraṃ sampātya śālāṃ samprokṣati | śayanaśālāṃ sarvāṃ prokṣati | abhyantaradvāre śeṣamudakaṃ nyubjati | abhyātānādyuttaratantram | svāpanakarma || [evaṃ nagnaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उलूखलमुत्तरां स्रक्तिं दक्षिणशयनपादं तन्तूनभिमन्त्रयते ॥ कौश्स् ४,१२ ३६ ।४ ॥] ऽसहस्रशृङ्गःऽ इति सूक्तेन नग्नो भूत्वोलूखलमभिमन्त्रयते । ऽसहस्रशृङ्गःऽ इति सूक्तेन गृहस्योत्तरं कोणमभिमन्त्रयते । ऽसहस्रशृङ्गःऽ इति सूक्तेन स्त्रियाः खटवाया दक्षिणं पादमभिमन्त्रयते । ऽसहस्रशृङ्गःऽ इति सूक्तेन खट्वाया रज्जुमभिमन्त्रयते । कर्मणां विकल्पः । स्त्रीस्वापनम् । पुरुषस्य विषये काम उत्पद्यते । कामविषये स्त्रीस्वापनं समाप्तम् । लज्जाप्रच्छादनं न भवतीत्यर्थः । स्वापनं सर्वेषां मानुषाणां निद्राकामानां निद्रा भवति । मैथुनमाचरतो विघ्नं न भवति । अन्तःस्वापनमित्युच्यते । मैथुनान्निद्रेच्छा भवतीत्यर्थः ॥ अथ पलायिन्याः स्त्रियो बन्धनकर्म तन्त्रक्रमेण क्रियते । रज्जुः कल्पते । तद्रज्जुवेष्टनमुच्यते । पलायमानाया निरोधकरणं कर्मोच्यते - [अस्थाद् द्यौः (६।७७) इति निवेष्टनम्

ulūkhalamuttarāṃ sraktiṃ dakṣiṇaśayanapādaṃ tantūnabhimantrayate || KauśS 4,12 36 .4 ||] 'sahasraśṛṅgaḥ' iti sūktena nagno bhūtvolūkhalamabhimantrayate | 'sahasraśṛṅgaḥ' iti sūktena gṛhasyottaraṃ koṇamabhimantrayate | 'sahasraśṛṅgaḥ' iti sūktena striyāḥ khaṭavāyā dakṣiṇaṃ pādamabhimantrayate | 'sahasraśṛṅgaḥ' iti sūktena khaṭvāyā rajjumabhimantrayate | karmaṇāṃ vikalpaḥ | strīsvāpanam | puruṣasya viṣaye kāma utpadyate | kāmaviṣaye strīsvāpanaṃ samāptam | lajjāpracchādanaṃ na bhavatītyarthaḥ | svāpanaṃ sarveṣāṃ mānuṣāṇāṃ nidrākāmānāṃ nidrā bhavati | maithunamācarato vighnaṃ na bhavati | antaḥsvāpanamityucyate | maithunānnidrecchā bhavatītyarthaḥ || atha palāyinyāḥ striyo bandhanakarma tantrakrameṇa kriyate | rajjuḥ kalpate | tadrajjuveṣṭanamucyate | palāyamānāyā nirodhakaraṇaṃ karmocyate - [asthād dyauḥ (6.77) iti niveṣṭanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवेष्टनेन वंशाग्रमवबध्य मध्यमायां बध्नाति ॥ कौश्स् ४,१२ ३६ ।६ ॥] ऽअस्थाद् द्यौःऽ इति सूक्तेन द्वितीयेन रज्जुवेष्टनमभिमन्त्र्य वंशाग्रे बद्ध्वा मध्यमस्थूणे बध्नाति ॥ [शयनपादमुत्पले च

āveṣṭanena vaṃśāgramavabadhya madhyamāyāṃ badhnāti || KauśS 4,12 36 .6 ||] 'asthād dyauḥ' iti sūktena dvitīyena rajjuveṣṭanamabhimantrya vaṃśāgre baddhvā madhyamasthūṇe badhnāti || [śayanapādamutpale ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकृष्टे च

ākṛṣṭe ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्त्रं कृत्वा ऽअयं दर्भःऽ इति सूक्तेन दर्भमूलमोषधिवत् खात्वा सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति मन्युके । तत उत्तरतन्त्रम् । मन्युविनाशम् । स्त्रीविषये मन्युविनाशो भवति । समाप्तानि स्त्रीमन्युविनाशकानि ॥ अवीरजननमुच्यते । अपुत्रजननमित्यर्थः - [अग्ने जातान् (७।३४) इति न वीरं जनयेत् प्रान्यान् (७।३५) इति न विजायेतेत्यश्वतरीमूत्रमश्ममण्डलाभ्यां सङ्घृष्य भक्तेऽलङ्कारे

tantraṃ kṛtvā 'ayaṃ darbhaḥ' iti sūktena darbhamūlamoṣadhivat khātvā sampātyābhimantrya badhnāti manyuke | tata uttaratantram | manyuvināśam | strīviṣaye manyuvināśo bhavati | samāptāni strīmanyuvināśakāni || avīrajananamucyate | aputrajananamityarthaḥ - [agne jātān (7.34) iti na vīraṃ janayet prānyān (7.35) iti na vijāyetetyaśvatarīmūtramaśmamaṇḍalābhyāṃ saṅghṛṣya bhakte'laṅkāre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽतृष्टिकःऽ इति द्व्यर्चेन सूक्तेन बाणापर्णीं लोहिताजाया द्रप्सेन सन्नीयाभिमन्त्र्य शयनमनु परिकिरति । पुरुषस्त्रीशयने च । समाप्तं विद्वेषणकरणं स्त्रीपुरुषस्योभयरुचिविनाशकरणम् ॥ अथ दौर्भाग्यकरणमुच्यते - [आ ते ददे (७।११४।१) इति मन्त्रोक्तानि संस्पृशति

'tṛṣṭikaḥ' iti dvyarcena sūktena bāṇāparṇīṃ lohitājāyā drapsena sannīyābhimantrya śayanamanu parikirati | puruṣastrīśayane ca | samāptaṃ vidveṣaṇakaraṇaṃ strīpuruṣasyobhayarucivināśakaraṇam || atha daurbhāgyakaraṇamucyate - [ā te dade (7.114.1) iti mantroktāni saṃspṛśati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.