Vamana: Kavyalamkarasutra, with Vrtti 3

लोकः स्थावरजङ्गमात्मा तस्य वर्तनं वृत्तिमिति

lokaḥ sthāvarajaṅgamātmā tasya vartanaṃ vṛttimiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दस्मृत्यादीनां तत्पूर्वकत्वं पूर्वं काव्यबन्धेष्वपेक्षणीयत्वात्

śabdasmṛtyādīnāṃ tatpūrvakatvaṃ pūrvaṃ kāvyabandheṣvapekṣaṇīyatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दस्मृतेर्व्याकरणाच्छब्दानां शुद्धिः साधुत्वनिश्चयः कर्तव्यः । शुद्धानि हि पदानि निःशङ्कैः कविभिः प्रयुज्यन्ते

śabdasmṛtervyākaraṇācchabdānāṃ śuddhiḥ sādhutvaniścayaḥ kartavyaḥ / śuddhāni hi padāni niḥśaṅkaiḥ kavibhiḥ prayujyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदं हि रचनाप्रप्रवेशयोग्यं भावयन् संदिग्धार्थत्वेन न गृह्णीयान्न वा जह्यादिति काव्यबन्धविघ्नः । तस्मादभिधानकोशतः पदार्थनिश्चयः कर्तव्य इति । अपूर्वाभिधानलाभार्थत्वं त्वयुक्तमभिधानकोशस्य , अप्रयुक्तस्याप्रयोज्यत्वात् । यदि प्रयुक्तं प्रयुज्यते तर्हि किमिति संदिघाथत्वमाशङ्कितं पदस्य ? तन्न ; तत्र सामान्येनार्थावगतिः संभवति । यथा नीवी शब्देन जघनवस्रग्रन्थिरुच्यत इति कस्यचिन्नश्चयः । स्त्रिया वा पुरुषस्य वेति संशयः नीवी संग्रथनं नार्या जघनस्थस्य वाससः इति नाममालाप्रतीकमपश्यत इति । अथ कथं ---- विचित्रभोजनाभोगवर्धमानःदरास्थिभिः । केनचित्पूर्वमुक्तोऽपि नीवीबन्धः श्लथीकृतः ॥ इति प्रयोगः । भ्रान्तेरुपचाराद्वा

padaṃ hi racanāprapraveśayogyaṃ bhāvayan saṃdigdhārthatvena na gṛhṇīyānna vā jahyāditi kāvyabandhavighnaḥ / tasmādabhidhānakośataḥ padārthaniścayaḥ kartavya iti / apūrvābhidhānalābhārthatvaṃ tvayuktamabhidhānakośasya , aprayuktasyāprayojyatvāt / yadi prayuktaṃ prayujyate tarhi kimiti saṃdighāthatvamāśaṅkitaṃ padasya ? tanna ; tatra sāmānyenārthāvagatiḥ saṃbhavati / yathā nīvī śabdena jaghanavasragranthirucyata iti kasyacinnaścayaḥ / striyā vā puruṣasya veti saṃśayaḥ nīvī saṃgrathanaṃ nāryā jaghanasthasya vāsasaḥ iti nāmamālāpratīkamapaśyata iti / atha kathaṃ ---- vicitrabhojanābhogavardhamānaḥdarāsthibhiḥ / kenacitpūrvamukto'pi nīvībandhaḥ ślathīkṛtaḥ // iti prayogaḥ / bhrānterupacārādvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काव्याभ्यासाद्वृत्तसंक्रान्तिर्भवत्येव । किं तु मात्रावृत्तादिषु क्वचित्संशयः स्यात् । अतो वृत्तसंशयच्छेदश्छन्दोविचितेर्विधेय इति

kāvyābhyāsādvṛttasaṃkrāntirbhavatyeva / kiṃ tu mātrāvṛttādiṣu kvacitsaṃśayaḥ syāt / ato vṛttasaṃśayacchedaśchandovicitervidheya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कला गीतनृत्यचित्रादिकास्तासामभिधायकानि शास्त्राणि विशाखिलादिप्रणीतानि कलाशास्त्राणि , तेभ्यः कलातत्त्वस्य संवित् संवेदनम् । न हि कलातत्त्वानुपलब्धौ कलावस्तु सम्यङ्निबन्धुं शक्यमिति

kalā gītanṛtyacitrādikāstāsāmabhidhāyakāni śāstrāṇi viśākhilādipraṇītāni kalāśāstrāṇi , tebhyaḥ kalātattvasya saṃvit saṃvedanam / na hi kalātattvānupalabdhau kalāvastu samyaṅnibandhuṃ śakyamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संवित् इत्यनुवर्तते । कामोपचारस्य संवित् कामशास्त्रत इति । कामोपचारबहुलं हि वस्तु काव्यस्येति

saṃvit ityanuvartate / kāmopacārasya saṃvit kāmaśāstrata iti / kāmopacārabahulaṃ hi vastu kāvyasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डनीतेरर्थशास्त्रान्नयस्यापनयस्य च संविदिति । तत्र षाड्गुण्यस्य यथावतोरयोगो नयः । तद्विपरीतोऽपनयः । न हि तावविज्ञाय नायकप्रतिनायकयोर्वृत्तं शक्यं काव्ये निबन्धुमिति

daṇḍanīterarthaśāstrānnayasyāpanayasya ca saṃviditi / tatra ṣāḍguṇyasya yathāvatorayogo nayaḥ / tadviparīto'panayaḥ / na hi tāvavijñāya nāyakapratināyakayorvṛttaṃ śakyaṃ kāvye nibandhumiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतिहासादिरितिवृत्तं काव्यशरीरम् , तस्य कुटिलत्वं ततो दण्डनीतेर्बलीवस्त्वाबलीयस्त्वादिप्रयोगो व्युत्पत्तिमूलत्वात्तस्याः । एवमन्यासामपि विद्यानां यथास्वमुपयोगो वर्णनीय इति

itihāsādiritivṛttaṃ kāvyaśarīram , tasya kuṭilatvaṃ tato daṇḍanīterbalīvastvābalīyastvādiprayogo vyutpattimūlatvāttasyāḥ / evamanyāsāmapi vidyānāṃ yathāsvamupayogo varṇanīya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्येषां काव्येषु परिचयो लक्ष्यज्ञत्वम् । ततो हि काव्यबन्धस्य व्युत्पत्तिर्भवति

anyeṣāṃ kāvyeṣu paricayo lakṣyajñatvam / tato hi kāvyabandhasya vyutpattirbhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बन्धनं बन्धः , काव्यस्य बन्धो रचना काव्यबन्धः । तत्रोद्यमोऽभियोगः । स हि कवित्वप्रकर्षमादधाति

bandhanaṃ bandhaḥ , kāvyasya bandho racanā kāvyabandhaḥ / tatrodyamo'bhiyogaḥ / sa hi kavitvaprakarṣamādadhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काव्योपदेशे गुरव उपदेष्टारः । तेषां शुश्रूषणं वृद्धसेवा । ततः काव्यविद्यायाः संक्रान्तिर्भवति

kāvyopadeśe gurava upadeṣṭāraḥ / teṣāṃ śuśrūṣaṇaṃ vṛddhasevā / tataḥ kāvyavidyāyāḥ saṃkrāntirbhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदस्याधानं न्यासः , उद्धरणमपसारणम् । तयोः खल्ववेक्षणम् । अत्र श्लोकौ ---- आधानोद्धरणे तावद्यावद्दोलायते मनः । पदस्य स्थापिते स्थैर्ये हन्त सिद्धा सरस्वती ॥ यत्पदानि त्यजन्त्येव परिवृत्तिसहिष्णुताम् । तं शब्दन्यासनिष्णाताः शब्दपाकं प्रचक्षते ॥

padasyādhānaṃ nyāsaḥ , uddharaṇamapasāraṇam / tayoḥ khalvavekṣaṇam / atra ślokau ---- ādhānoddharaṇe tāvadyāvaddolāyate manaḥ / padasya sthāpite sthairye hanta siddhā sarasvatī // yatpadāni tyajantyeva parivṛttisahiṣṇutām / taṃ śabdanyāsaniṣṇātāḥ śabdapākaṃ pracakṣate //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तस्यैकाग्र्यं बाह्यार्थनिवृत्तिः तदवधानम् । अवहितं हि चित्तमर्थान् पश्यति

cittasyaikāgryaṃ bāhyārthanivṛttiḥ tadavadhānam / avahitaṃ hi cittamarthān paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् अवधानं देशात्कालाच्च समुत्पद्यते

tat avadhānaṃ deśātkālācca samutpadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविक्तो निर्जनः

vivikto nirjanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रात्रेर्यामो रात्रियामः प्रहरः तुरीयश्चतुर्थः काल इति । तद्वशाद्विषयोपरतं चित्तं प्रसन्नमवधत्ते

rātreryāmo rātriyāmaḥ praharaḥ turīyaścaturthaḥ kāla iti / tadvaśādviṣayoparataṃ cittaṃ prasannamavadhatte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गद्यस्य पूर्वं निर्देशो दुर्लक्ष्यविषयत्वेन दुर्बन्धत्वात् । यथाहुः ---- गद्यं कवीनां निकषं वदन्ति इति

gadyasya pūrvaṃ nirdeśo durlakṣyaviṣayatvena durbandhatvāt / yathāhuḥ ---- gadyaṃ kavīnāṃ nikaṣaṃ vadanti iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्यस्य भागाः पद्यभागास्तद्वत् वृत्तगन्धि । यथा पातालतालुतलवासिषु दानवेषु इति । अत्र हि वसन्ततिलकाख्यस्य वृत्तस्य भागः प्रत्यभिज्ञायते

padyasya bhāgāḥ padyabhāgāstadvat vṛttagandhi / yathā pātālatālutalavāsiṣu dānaveṣu iti / atra hi vasantatilakākhyasya vṛttasya bhāgaḥ pratyabhijñāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाविद्धान्यदीर्घसमासानि ललितान्यनुद्धतानि पदानि यस्मिंस्तदनाविद्धललितपदं चूर्णमिति । यथा ---- अभ्यासो हि कर्मणां कौशलमावहति । न हि सकृन्निपातमात्रेणोदबिन्दुरपि ग्रावणि निम्नतामादधाति ।

anāviddhānyadīrghasamāsāni lalitānyanuddhatāni padāni yasmiṃstadanāviddhalalitapadaṃ cūrṇamiti / yathā ---- abhyāso hi karmaṇāṃ kauśalamāvahati / na hi sakṛnnipātamātreṇodabindurapi grāvaṇi nimnatāmādadhāti /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरीतमाविद्धोतपदमुत्कलिलाप्रायम् । यथा ---- कुलिशशिखरखरनखरप्रचण्डपेटापाटितमत्तमातङ्गकुम्भस्थलगलन्मदच्छटाच्छरितचारुकेसरभारभासुरमुखे केसरिणि इति

viparītamāviddhotapadamutkalilāprāyam / yathā ---- kuliśaśikharakharanakharapracaṇḍapeṭāpāṭitamattamātaṅgakumbhasthalagalanmadacchaṭāccharitacārukesarabhārabhāsuramukhe kesariṇi iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्यं खल्वनेकेन समार्धसमविषमादिना भेदेन भिन्नं भवति

padyaṃ khalvanekena samārdhasamaviṣamādinā bhedena bhinnaṃ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदिदं गद्यपद्यरूपं काव्यमनिबद्धं निबद्धं च । अनयोः प्रसिद्धत्वाल्लक्षणं नोक्तम्

tadidaṃ gadyapadyarūpaṃ kāvyamanibaddhaṃ nibaddhaṃ ca / anayoḥ prasiddhatvāllakṣaṇaṃ noktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तयोरित्यनिबद्धं निबद्धं च परामृश्यते । क्रमेण सिद्धिः क्रमसिद्धिः । अनिबद्धसिद्धौ निबद्धसिद्धैः स्रगुत्तंसवत् । यथा स्रजि मालाया सिद्धायामुत्तंसः शेखरः सिध्यति

tayorityanibaddhaṃ nibaddhaṃ ca parāmṛśyate / krameṇa siddhiḥ kramasiddhiḥ / anibaddhasiddhau nibaddhasiddhaiḥ sraguttaṃsavat / yathā sraji mālāyā siddhāyāmuttaṃsaḥ śekharaḥ sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न खल्वनिबद्धं काव्यं चकास्ति दीप्यते । यथैकतेजःपरमाणुरिति । अत्र श्लोकः ---- असंकलितरूपाणां काव्यानां नास्ति चारुता । न प्रत्येकं प्रकाशन्ते तैजसाः परमाणवः ॥

na khalvanibaddhaṃ kāvyaṃ cakāsti dīpyate / yathaikatejaḥparamāṇuriti / atra ślokaḥ ---- asaṃkalitarūpāṇāṃ kāvyānāṃ nāsti cārutā / na pratyekaṃ prakāśante taijasāḥ paramāṇavaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संदर्भेषु प्रबन्धेषु दशरूपकं नाटकादि श्रेयः

saṃdarbheṣu prabandheṣu daśarūpakaṃ nāṭakādi śreyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्दशरूपकं हि यस्माञ्चित्रं चित्रपटचत् । विशेषाणां साकल्यात्

taddaśarūpakaṃ hi yasmāñcitraṃ citrapaṭacat / viśeṣāṇāṃ sākalyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दशरूपकादन्येषां भेदानां कॢप्तिः कल्पनमिति । दशरूपकस्यैव हीदं सर्वं विलसितम् , यच्च कथाख्यायिके महाकाव्यमिति । तल्लक्षणं च नातीव हृदयङ्गममित्युपेक्षितमस्माभिः । तदन्यतो ग्राह्यम्

tato daśarūpakādanyeṣāṃ bhedānāṃ kḷptiḥ kalpanamiti / daśarūpakasyaiva hīdaṃ sarvaṃ vilasitam , yacca kathākhyāyike mahākāvyamiti / tallakṣaṇaṃ ca nātīva hṛdayaṅgamamityupekṣitamasmābhiḥ / tadanyato grāhyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.