ईश्वरादयं कर्तृत्वेनैव कलया न्यूनो, न तु ज्ञत्वेनापीत्यर्थः। शुद्धदेहश्च न मायागर्भाधिकारिवदशुद्धदेहः। सर्वेषां च दशाष्टादशभेदभिन्नानां शिवज्ञानानामुपदेष्टृत्वेन स्थितः, न तु गुर्वन्तरवत्कतिपयानामिति॥ ।चोलो इति नारायणकण्ठात्मजभट्टरामकण्ठविरचितायां श्रीमत्किरणवृत्तौ तृतीयं प्रकरणम्॥ च्ह्अप्तेर् ४ अथ विचारपदार्थस्यैव विस्तरपरीक्षार्थं प्रश्नपूर्वकं प्रकरणान्तरम्। गरुड उवाच शिवशक्तिप्रभावाच्च किलानन्तः प्रबुध्यति । प्रबोधिका च सा शक्तिः सर्वगा परिपठ्यते
īśvarādayaṃ kartṛtvenaiva kalayā nyūno, na tu jñatvenāpītyarthaḥ| śuddhadehaśca na māyāgarbhādhikārivadaśuddhadehaḥ| sarveṣāṃ ca daśāṣṭādaśabhedabhinnānāṃ śivajñānānāmupadeṣṭṛtvena sthitaḥ, na tu gurvantaravatkatipayānāmiti|| /Colo iti nārāyaṇakaṇṭhātmajabhaṭṭarāmakaṇṭhaviracitāyāṃ śrīmatkiraṇavṛttau tṛtīyaṃ prakaraṇam|| CHAPTER 4 atha vicārapadārthasyaiva vistaraparīkṣārthaṃ praśnapūrvakaṃ prakaraṇāntaram| garuḍa uvāca śivaśaktiprabhāvācca kilānantaḥ prabudhyati / prabodhikā ca sā śaktiḥ sarvagā paripaṭhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्येषां सन्निकृष्टापि बोधं सा कुरुते न किम् । योग्यानामुपकारी चेद् रागवान्स्याच्छिवस्तदा
anyeṣāṃ sannikṛṣṭāpi bodhaṃ sā kurute na kim / yogyānāmupakārī ced rāgavānsyācchivastadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र च सूत्रपदार्थप्रकरणसम्बन्धाः प्राग्वदेव द्रष्टव्याः। पाटलिकस्तु विचारपदार्थस्यैवानन्तरं विशेषपरीक्षात्मकः। वाक्यात्मकस्तु प्रोक्तो ऽनन्तो ऽसिते प्रभुरित्यादिभिरनेकविधः। ।क़ुओते प्रोक्तो ऽनन्तो ऽसिते प्रभुः ।किर्। ३:२६द्। अयं चात्र प्रश्नार्थः। तच्छक्तिप्रतिबोधितो ऽनन्तेशादिवर्ग इत्युक्तम्। ।क़ुओते तच्छक्तिप्रतिबोधितः ।किर्। ३:२७द्। ततश्चेश्वरशक्तेर्व्यापकत्वेन सर्वत्र सन्निहितत्वतो विशेषाभावात् सर्वेषामात्मनामनन्तादिरूपता स्यात् न वा कस्यचिदपि। सेवनादियोग्यतापेक्षया तत्करणे च तस्य रागद्वेषादियोगात् पुरुषवदनीश्वरत्वप्रसङ्ग इति। अत्र सिद्धान्तः भगवान् उवाच यथार्करश्मिसम्पर्कात् पद्मबोधः समो न किम् । कानिचित्प्रतिबुध्यन्ति तथान्यानि न जातुचित्
atra ca sūtrapadārthaprakaraṇasambandhāḥ prāgvadeva draṣṭavyāḥ| pāṭalikastu vicārapadārthasyaivānantaraṃ viśeṣaparīkṣātmakaḥ| vākyātmakastu prokto 'nanto 'site prabhurityādibhiranekavidhaḥ| /quote prokto 'nanto 'site prabhuḥ /Kir/ 3:26d. ayaṃ cātra praśnārthaḥ| tacchaktipratibodhito 'nanteśādivarga ityuktam| /quote tacchaktipratibodhitaḥ /Kir/ 3:27d. tataśceśvaraśaktervyāpakatvena sarvatra sannihitatvato viśeṣābhāvāt sarveṣāmātmanāmanantādirūpatā syāt na vā kasyacidapi| sevanādiyogyatāpekṣayā tatkaraṇe ca tasya rāgadveṣādiyogāt puruṣavadanīśvaratvaprasaṅga iti| atra siddhāntaḥ bhagavān uvāca yathārkaraśmisamparkāt padmabodhaḥ samo na kim / kānicitpratibudhyanti tathānyāni na jātucit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागद्वेषौ न चार्कस्य तथेशस्य न तौ यतः । अधिकारान्नियोगो ऽस्य न नियोगं विना स्थितिः
rāgadveṣau na cārkasya tatheśasya na tau yataḥ / adhikārānniyogo 'sya na niyogaṃ vinā sthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यम्। व्यापिका शक्तिर्योग्यतापेक्षया चानुग्राहिका। न च तया रागद्वेषानुमानम्। तथाभूतायास्तस्या अत्रासिद्धत्वाद्यतो ऽधिकारिणामधिकारो मलस्य पक्वत्वमत्र योग्यता। पक्वमलानां सा बोधप्रदेत्युच्यते। यथा सवित्रा प्रतिबोधयोग्यं प्रतिबोध्यते। तस्मादधिकाराद्योग्यतालक्षणादनन्तस्य नियोगस्तन्नियोगं विना बहिरङ्गकार्यस्य न व्यवस्थानमुपपद्यत इत्युक्तं यतः। न च तथाभूतस्य योग्यतानुसरणस्य रागद्वेषाद्यविनाभावः सिद्ध इति न ततो ऽत्रानीश्वरत्वप्रसङ्गः। अधुनात्रैव परीक्षान्तराय प्रश्नः। गरुड उवाच सर्वज्ञत्वं तनौ सत्याम् अनन्तस्य न युज्यते
satyam| vyāpikā śaktiryogyatāpekṣayā cānugrāhikā| na ca tayā rāgadveṣānumānam| tathābhūtāyāstasyā atrāsiddhatvādyato 'dhikāriṇāmadhikāro malasya pakvatvamatra yogyatā| pakvamalānāṃ sā bodhapradetyucyate| yathā savitrā pratibodhayogyaṃ pratibodhyate| tasmādadhikārādyogyatālakṣaṇādanantasya niyogastanniyogaṃ vinā bahiraṅgakāryasya na vyavasthānamupapadyata ityuktaṃ yataḥ| na ca tathābhūtasya yogyatānusaraṇasya rāgadveṣādyavinābhāvaḥ siddha iti na tato 'trānīśvaratvaprasaṅgaḥ| adhunātraiva parīkṣāntarāya praśnaḥ| garuḍa uvāca sarvajñatvaṃ tanau satyām anantasya na yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदुक्तं सर्वज्ञः शुद्धदेहश्चानन्त इत्येतन्नोपपद्यते। यतः प्रागुक्तनयेन प्रतिनियतकार्यकरणात्मकशरीरयोगः प्रतिनियतग्राहकत्वेन व्याप्तः सर्वशरीरिगततया सिद्धः। अतः शरीरित्वेन विरुद्धव्याप्योपलब्ध्या सर्वज्ञत्वनिषेधः क्रियत इत्यर्थः। नन्वसिद्धो ऽयं हेतुरन्यत्वात्कार्यकरणादेः शुद्धदेहत्वेनानन्तस्योक्तत्वादिति। अत्रोच्यते मायात्मकं शरीरं तच् छिष्टकर्मनिमित्तजम्
yaduktaṃ sarvajñaḥ śuddhadehaścānanta ityetannopapadyate| yataḥ prāguktanayena pratiniyatakāryakaraṇātmakaśarīrayogaḥ pratiniyatagrāhakatvena vyāptaḥ sarvaśarīrigatatayā siddhaḥ| ataḥ śarīritvena viruddhavyāpyopalabdhyā sarvajñatvaniṣedhaḥ kriyata ityarthaḥ| nanvasiddho 'yaṃ heturanyatvātkāryakaraṇādeḥ śuddhadehatvenānantasyoktatvāditi| atrocyate māyātmakaṃ śarīraṃ tac chiṣṭakarmanimittajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तु सर्वज्ञत्वमतो नायमसिद्धो हेतुरिति पूर्वः पक्षः। अत्र सिद्धान्तः। भगवान् उवाच शुद्धयोनिमयं तस्य वपुरुक्तमकर्मजम्
na tu sarvajñatvamato nāyamasiddho heturiti pūrvaḥ pakṣaḥ| atra siddhāntaḥ| bhagavān uvāca śuddhayonimayaṃ tasya vapuruktamakarmajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरीरस्य मायात्मकत्वेनेह व्याप्तिरसिद्धा, शुद्धविद्यात्मनो ऽपि सम्भवादित्युक्तं शुद्धे ऽध्वनि शिवः कर्ता इत्यादिना। ।क़ुओते शुद्धे ऽध्वनि शिवः कर्ता ।किर्। ३:२६च्। अत एव न तत् कर्मजं मायाधिकरणत्वात् कर्मणां तत्रासम्भवात्। अपि त्वधिकारनिबन्धनमेव। तस्यानन्तस्यैवमुक्तेन प्रकारेण पाशैर्मायात्मकैर्मुक्तत्वात्सर्वज्ञत्वं केन वारयितुं शक्यमित्यविरोधः। अस्तु वा शुद्धयोनेरपि पाशत्वं दीक्षया विच्छेद्यत्वात्। तथापि तत्स्थं सर्पं विषं यद्वत् तद्गतं न विबाधते
śarīrasya māyātmakatveneha vyāptirasiddhā, śuddhavidyātmano 'pi sambhavādityuktaṃ śuddhe 'dhvani śivaḥ kartā ityādinā| /quote śuddhe 'dhvani śivaḥ kartā /Kir/ 3:26c. ata eva na tat karmajaṃ māyādhikaraṇatvāt karmaṇāṃ tatrāsambhavāt| api tvadhikāranibandhanameva| tasyānantasyaivamuktena prakāreṇa pāśairmāyātmakairmuktatvātsarvajñatvaṃ kena vārayituṃ śakyamityavirodhaḥ| astu vā śuddhayonerapi pāśatvaṃ dīkṣayā vicchedyatvāt| tathāpi tatsthaṃ sarpaṃ viṣaṃ yadvat tadgataṃ na vibādhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा हि विषस्रष्टुः सर्पस्य शरीरस्थमपि विषं सर्पान्तराद्वा प्रतिसंक्रान्तं तन्न विषतया बाधकं तथानन्तस्य ।च्रुx तत्स्थानसाधकगतः शरीरादिजनकत्वाक्षिप्तशुद्धविद्याकर्तृत्वात्तदात्मकः।च्रुx। पाशसञ्चयः शरीरात्मको न बाधक इति। एवं माया गर्भाधिकारिणो ऽपि वीरभद्रादयो न मायापाशसञ्चयेन बाध्यन्त इत्युक्तं भवति। तदुक्तं गुरुभिः कलायोगे ऽपि नो वश्याः कलानां पशुसङ्घवत्। ।क़ुओते कालयोगे ऽपि।देव्दोत् तदुपर्यतः ।मोक्स। ८२च्--८३ब्। अल्सो क़ुओतेद् अद् ।नर्। २:८, प्।१३३। वश्यास्ताः पशुभिः सार्धं तेषां ते तदुपर्यतः। इति। यद्येवं पाशान्तरवच्छुद्धविद्यापि पाशत्वेनानन्तस्य भगवतो विच्छिन्नेति कथं ततो ऽयं शरीरात्मकः पाशसञ्चय इति। तत्रोच्यते छिन्ना छिन्नोद्भवा यद्वत् स्थानाश्रयवशाद्भवेत्
yathā hi viṣasraṣṭuḥ sarpasya śarīrasthamapi viṣaṃ sarpāntarādvā pratisaṃkrāntaṃ tanna viṣatayā bādhakaṃ tathānantasya /crux tatsthānasādhakagataḥ śarīrādijanakatvākṣiptaśuddhavidyākartṛtvāttadātmakaḥ/crux/ pāśasañcayaḥ śarīrātmako na bādhaka iti| evaṃ māyā garbhādhikāriṇo 'pi vīrabhadrādayo na māyāpāśasañcayena bādhyanta ityuktaṃ bhavati| taduktaṃ gurubhiḥ kalāyoge 'pi no vaśyāḥ kalānāṃ paśusaṅghavat| /quote kālayoge 'pi/devdot taduparyataḥ /Moksa/ 82c--83b. Also quoted ad /Nar/ 2:8, p.133. vaśyāstāḥ paśubhiḥ sārdhaṃ teṣāṃ te taduparyataḥ| iti| yadyevaṃ pāśāntaravacchuddhavidyāpi pāśatvenānantasya bhagavato vicchinneti kathaṃ tato 'yaṃ śarīrātmakaḥ pāśasañcaya iti| tatrocyate chinnā chinnodbhavā yadvat sthānāśrayavaśādbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा छिन्नोद्भवा गडूची मूलतो विच्छिन्नापि स्थानविशेषमाश्रयमाश्रित्य पुनः प्ररोहं याति। एवं शुद्धविद्यापि छिन्नापि अनन्तस्य तदधिकारित्वलक्षणं स्थानविशेषमाश्रित्य तच्छरीराद्यात्मना पुनः प्ररोहमायातीत्यधिकारसामर्थ्यादनन्तेशस्यानिच्छतो ऽपि बलादिव शरीरधारणमित्यविरोधः। यदपि तच्छरीरस्य कर्मजत्वे ऽनुमानमुक्तं तदप्यनैकान्तिकमित्युच्यते। मन्त्रशक्त्या यथा देहो विधृतस्तिष्ठते चिरम्
yathā chinnodbhavā gaḍūcī mūlato vicchinnāpi sthānaviśeṣamāśrayamāśritya punaḥ prarohaṃ yāti| evaṃ śuddhavidyāpi chinnāpi anantasya tadadhikāritvalakṣaṇaṃ sthānaviśeṣamāśritya taccharīrādyātmanā punaḥ prarohamāyātītyadhikārasāmarthyādananteśasyānicchato 'pi balādiva śarīradhāraṇamityavirodhaḥ| yadapi taccharīrasya karmajatve 'numānamuktaṃ tadapyanaikāntikamityucyate| mantraśaktyā yathā deho vidhṛtastiṣṭhate ciram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्नोत्यभीप्सितं स्थानं कालदष्टो ऽपि शक्तितः । एवं तच्छक्तिसामर्थ्याद् आस्ते तस्य वपुर्यतः
prāpnotyabhīpsitaṃ sthānaṃ kāladaṣṭo 'pi śaktitaḥ / evaṃ tacchaktisāmarthyād āste tasya vapuryataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मरणकाल एव यो दष्टः सर्पेण स कालदष्टः क्षीणकर्मेत्यर्थः। तस्य यथा मन्त्रशक्त्यैव धृतो देहश्चिरं तिष्ठत्यभीप्सितञ्च स्थानं प्राप्नोति प्रागुक्तस्यैव पुंसः शक्त्या ज्ञानक्रियात्मिकया तथेश्वरशक्तिसामर्थ्यादधिकाराख्यादनन्तेशस्य शरीरमकर्मजमेवेति। अतस्तत्पूर्वयुक्त्या च कार्ममायीयलक्षणैः। असंस्पृष्टं मलैर्ज्ञेयं पद्मपत्रमिवाम्भसा॥ इति। अस्मदादीनामपि केषाञ्चिदकर्मजदेहदर्शनाच्छरीरत्वादित्यस्य हेतोरत्रानैकान्तिकत्वमित्युक्तं भवति। ननु बोधायतनं शरीरमस्मदादीनामिव तस्येति किमुच्यते हठवत्तनुधारणमिति तदर्थमेतत्। तन्त्रैरुपकृतः कल्यो यथा देहगतो रसः
maraṇakāla eva yo daṣṭaḥ sarpeṇa sa kāladaṣṭaḥ kṣīṇakarmetyarthaḥ| tasya yathā mantraśaktyaiva dhṛto dehaściraṃ tiṣṭhatyabhīpsitañca sthānaṃ prāpnoti prāguktasyaiva puṃsaḥ śaktyā jñānakriyātmikayā tatheśvaraśaktisāmarthyādadhikārākhyādananteśasya śarīramakarmajameveti| atastatpūrvayuktyā ca kārmamāyīyalakṣaṇaiḥ| asaṃspṛṣṭaṃ malairjñeyaṃ padmapatramivāmbhasā|| iti| asmadādīnāmapi keṣāñcidakarmajadehadarśanāccharīratvādityasya hetoratrānaikāntikatvamityuktaṃ bhavati| nanu bodhāyatanaṃ śarīramasmadādīnāmiva tasyeti kimucyate haṭhavattanudhāraṇamiti tadarthametat| tantrairupakṛtaḥ kalyo yathā dehagato rasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा कलने गतौ साधुः कल्यो ऽत्यन्तानवस्थितः शरीरे रसः पारतः स एव तन्त्रैस्तत्कुटुम्बधारणादिभिर्द्रव्यान्तरैरुपकृतः ।क़ुओते तत्रि कुटुम्बधारणे धातुपाठ १०:१३९। तस्मिञ्छरीरे तिष्ठति तथैवानन्तेशस्येश्वरेच्छाशक्त्यात्मकैः तन्त्रैरुपकृतो ऽपि बोधो महाबलो ऽपि विच्छिन्नमलत्वेन सर्वार्थः शरीरे तिष्ठति। एतदुक्तं भवति---अविच्छिन्नमलानां बोधाभिव्यञ्जनाय शरीरमुपपद्यते न तु विच्छिन्नमलानामीश्वरतत्त्वाश्रितानामपीत्यनन्तस्य न बोधोपकाराय शरीरधारणमिति हठतः प्रोक्तम्। किं सर्वथा तस्यैतदनुपकारकमेव। नेत्युच्यते यथा भेषजसामर्थ्याद् अशक्तानां बलं परम्
yathā kalane gatau sādhuḥ kalyo 'tyantānavasthitaḥ śarīre rasaḥ pārataḥ sa eva tantraistatkuṭumbadhāraṇādibhirdravyāntarairupakṛtaḥ /quote tatri kuṭumbadhāraṇe Dhātupāṭha 10:139. tasmiñcharīre tiṣṭhati tathaivānanteśasyeśvarecchāśaktyātmakaiḥ tantrairupakṛto 'pi bodho mahābalo 'pi vicchinnamalatvena sarvārthaḥ śarīre tiṣṭhati| etaduktaṃ bhavati---avicchinnamalānāṃ bodhābhivyañjanāya śarīramupapadyate na tu vicchinnamalānāmīśvaratattvāśritānāmapītyanantasya na bodhopakārāya śarīradhāraṇamiti haṭhataḥ proktam| kiṃ sarvathā tasyaitadanupakārakameva| netyucyate yathā bheṣajasāmarthyād aśaktānāṃ balaṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याति तच्छक्तिसामर्थ्याद् अनन्तस्य परे बलम् । तेन सामर्थ्ययोगेन योनिं प्रेरयते क्षणात्
yāti tacchaktisāmarthyād anantasya pare balam / tena sāmarthyayogena yoniṃ prerayate kṣaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशक्तानां यथौषधादिसामर्थ्याच्छक्तिरुपचयं याति। एवं तस्य शरीरस्य या शक्तिः तया यत्सामर्थ्यं कर्तृत्वसमर्थनं तस्मादनन्तेशस्य परस्मिञ्छिवतत्त्वे बलं संस्कार्यसंयोजनाद्यात्मकं यातीति। अयमर्थः---सर्वज्ञत्वे ऽपि तस्य शिवात्कलया कर्तृत्वन्यूनत्वेनात्र संस्कार्यसंयोजनादिव्यापारानुपपत्तेरवश्यं तावतो ऽपि कर्तृत्वांशस्याभिव्यञ्जनायास्मदादेरिव शरीरमुपयुज्यत इत्यदोषः। अत्रैव परीक्षान्तराय प्रश्नः गरुड उवाच प्रेरको ऽधस्तने मार्गे मायायाः प्रेरकेण किम् । स्वत एव विकारेण जगत्यस्मिन्विकारिणी
aśaktānāṃ yathauṣadhādisāmarthyācchaktirupacayaṃ yāti| evaṃ tasya śarīrasya yā śaktiḥ tayā yatsāmarthyaṃ kartṛtvasamarthanaṃ tasmādananteśasya parasmiñchivatattve balaṃ saṃskāryasaṃyojanādyātmakaṃ yātīti| ayamarthaḥ---sarvajñatve 'pi tasya śivātkalayā kartṛtvanyūnatvenātra saṃskāryasaṃyojanādivyāpārānupapatteravaśyaṃ tāvato 'pi kartṛtvāṃśasyābhivyañjanāyāsmadāderiva śarīramupayujyata ityadoṣaḥ| atraiva parīkṣāntarāya praśnaḥ garuḍa uvāca prerako 'dhastane mārge māyāyāḥ prerakeṇa kim / svata eva vikāreṇa jagatyasminvikāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगद्योनिर्यतः प्रोक्ता तद्विकाराः कलादयः । विकारात्सर्वनाशः स्याद् विकारो न जगत्कथम्
jagadyoniryataḥ proktā tadvikārāḥ kalādayaḥ / vikārātsarvanāśaḥ syād vikāro na jagatkatham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु चायं प्रश्नो ऽनुपपन्नः पूर्वमेवेश्वरसिद्धौ न्यायनिराकृतत्वात्समाधिरपि प्रागुक्त एव यतः। यदुक्तं कर्म चेन्न ह्यचेतनमिति। ।क़ुओते कर्म चेन्न ह्यचेतनम् ।किर्। ३:१२द्। अथ किमत्र प्रयोज्येन प्रेरकान्तरेणेति प्रश्नः। सो ऽपि यथा भूमण्डलेशेनेत्यादिना निराकृतत्वादयुक्त एव। ।क़ुओते यथा भूमण्डलेशेन ।किर्। ३:२७अ। नापि सांख्यदृशात्र पुनरीश्वराक्षेप इति युक्तं व्याख्यातुम्। पूर्वमेव स्थूलं विचित्रकं कार्यमित्यादिना तद्दृष्टेरपि निरासस्य सम्भवात्। ।क़ुओते स्थूलं विचित्रकं कार्यम् ।किर्। ३:१२अ। तदसम्भवे हि प्रश्नान्तरमुपपद्येतापि नान्यथा कलादेरपि प्रसङ्गादिति। तत्रोच्यते अन्य एवायमभ्युपगतः महाप्रलयापेक्षयात्रेश्वराभावप्रसाधनप्रसङ्गः प्रश्नार्थः। महाप्रलये ह्यनन्तादीनामुपसंहृतत्वाद्भगवतश्चेश्वराद्यवस्थातिरस्कारेण शान्ततयैवावस्थितेः प्रेरकाभावे सति जगद्योनित्वान्माया यथा स्वत एव सूक्ष्मसूक्ष्मतराद्यवस्थाविकारेण स्वकार्यव्यक्तियोग्यतया परिणामिनी समभ्युपगम्यते तथैव सर्गारम्भकाले कलादिकार्यात्मना भविष्यतीति किं तस्याः प्रेरकेण कल्पितेनेति। अथ तदापि प्रेरकोपसंहारो नेष्यते महाप्रलयानुपपत्तिरविशेषादिति प्रसङ्गविपर्ययः। किञ्च विकारित्वान्मायाया निरंशत्वे सति सर्वात्मना परिणामतः क्षीरदध्यादीनामिव कार्यकाले विनाशप्रसङ्गः। सांशत्वे हि तस्या घटादिवत्कारणपूर्वकत्वेन परमकारणत्वाभावः। अथ विकारस्तस्या नेष्यते ततो ऽनुपादानत्वाज्जगत उत्पत्त्यभाव इति प्रसङ्गद्वयेन पूर्वः पक्षः। अत्र सिद्धान्तः भगवान् उवाच अचेतनत्वात्प्रेर्या सा पुरुषार्थेन हेतुना । स्वतो न विकृतिस्तस्माद् अनन्तो ऽस्याः प्रचोदकः
nanu cāyaṃ praśno 'nupapannaḥ pūrvameveśvarasiddhau nyāyanirākṛtatvātsamādhirapi prāgukta eva yataḥ| yaduktaṃ karma cenna hyacetanamiti| /quote karma cenna hyacetanam /Kir/ 3:12d. atha kimatra prayojyena prerakāntareṇeti praśnaḥ| so 'pi yathā bhūmaṇḍaleśenetyādinā nirākṛtatvādayukta eva| /quote yathā bhūmaṇḍaleśena /Kir/ 3:27a. nāpi sāṃkhyadṛśātra punarīśvarākṣepa iti yuktaṃ vyākhyātum| pūrvameva sthūlaṃ vicitrakaṃ kāryamityādinā taddṛṣṭerapi nirāsasya sambhavāt| /quote sthūlaṃ vicitrakaṃ kāryam /Kir/ 3:12a. tadasambhave hi praśnāntaramupapadyetāpi nānyathā kalāderapi prasaṅgāditi| tatrocyate anya evāyamabhyupagataḥ mahāpralayāpekṣayātreśvarābhāvaprasādhanaprasaṅgaḥ praśnārthaḥ| mahāpralaye hyanantādīnāmupasaṃhṛtatvādbhagavataśceśvarādyavasthātiraskāreṇa śāntatayaivāvasthiteḥ prerakābhāve sati jagadyonitvānmāyā yathā svata eva sūkṣmasūkṣmatarādyavasthāvikāreṇa svakāryavyaktiyogyatayā pariṇāminī samabhyupagamyate tathaiva sargārambhakāle kalādikāryātmanā bhaviṣyatīti kiṃ tasyāḥ prerakeṇa kalpiteneti| atha tadāpi prerakopasaṃhāro neṣyate mahāpralayānupapattiraviśeṣāditi prasaṅgaviparyayaḥ| kiñca vikāritvānmāyāyā niraṃśatve sati sarvātmanā pariṇāmataḥ kṣīradadhyādīnāmiva kāryakāle vināśaprasaṅgaḥ| sāṃśatve hi tasyā ghaṭādivatkāraṇapūrvakatvena paramakāraṇatvābhāvaḥ| atha vikārastasyā neṣyate tato 'nupādānatvājjagata utpattyabhāva iti prasaṅgadvayena pūrvaḥ pakṣaḥ| atra siddhāntaḥ bhagavān uvāca acetanatvātpreryā sā puruṣārthena hetunā / svato na vikṛtistasmād ananto 'syāḥ pracodakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाप्रलयश्च बहिरङ्गकलादिकार्योपसंहारः। तत्रैव चानन्तादेः कर्तृत्वमित्युक्तं यतः। नापि द्वितीयप्रसङ्ग इत्युच्यते वायुवेगाद्यथोदन्वान् उपर्येव विकारभाक् । अक्षोभ्यत्वात्तथा माया सविकारा कलादिभिः
mahāpralayaśca bahiraṅgakalādikāryopasaṃhāraḥ| tatraiva cānantādeḥ kartṛtvamityuktaṃ yataḥ| nāpi dvitīyaprasaṅga ityucyate vāyuvegādyathodanvān uparyeva vikārabhāk / akṣobhyatvāttathā māyā savikārā kalādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकृतानामप्यविकृतानामिव शक्तीनां तत्सहभावित्वादक्षोभे तासामपि विकारानुपपत्तेः कार्यानुपपत्तिरित्यवश्यं सर्वैव क्षुब्धाभ्युपगन्तव्येत्यक्षोभ्यत्वादित्ययं हेतुरत्रासिद्ध इति। अत्र सिद्धान्तः। क्षोभो ऽस्याः स्यात्तदीरणम् । सा शक्तिः प्रेरिता तेन नित्यं कार्यकरी भवेत्
vikṛtānāmapyavikṛtānāmiva śaktīnāṃ tatsahabhāvitvādakṣobhe tāsāmapi vikārānupapatteḥ kāryānupapattirityavaśyaṃ sarvaiva kṣubdhābhyupagantavyetyakṣobhyatvādityayaṃ heturatrāsiddha iti| atra siddhāntaḥ| kṣobho 'syāḥ syāttadīraṇam / sā śaktiḥ preritā tena nityaṃ kāryakarī bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं सामान्यक्षोभः सर्वशक्तिविषयः प्रेरणात्मकस्तस्या अभ्युपगम्यत एव। कार्यात्मकस्तु विशेषक्षोभः कस्याश्चिदेव शक्तेरिति। एवञ्च नात्रासिद्धतेत्युच्यते उक्ताक्षोभ्या विभुत्वात्सा कारणं जगतः स्थिता । यथा मायाधिका व्याप्य न तत्कार्यगणो ऽध्वनि । भावान्कलादिकान्व्याप्य स्थिताक्षोभ्या ततःस्मृता
ayaṃ sāmānyakṣobhaḥ sarvaśaktiviṣayaḥ preraṇātmakastasyā abhyupagamyata eva| kāryātmakastu viśeṣakṣobhaḥ kasyāścideva śakteriti| evañca nātrāsiddhatetyucyate uktākṣobhyā vibhutvātsā kāraṇaṃ jagataḥ sthitā / yathā māyādhikā vyāpya na tatkāryagaṇo 'dhvani / bhāvānkalādikānvyāpya sthitākṣobhyā tataḥsmṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभुत्वेन सर्वशक्त्यात्मना न कार्यतया क्षोभ्यत इत्यक्षोभ्यत्वेनोक्ता भवति। जगत्कारणात्मनानुमीयते। तेन रूपेणाक्षोभ्यैव यतो भवन्तीति भावास्तत्कार्यात्मकाः कलादयः तान्व्याप्य स्थिता। घृतकीटन्यायेन तद्गर्भ एव तेषामुत्पत्तिरित्यर्थः न तु तद्भावभावित्वात्। घटादेः कार्यस्य मृदादिद्रव्यमेव कारणं लोके दृष्टं न तु तच्छक्तिः। तत्किमुच्यते शक्तिः कार्यकरीति। तत्रोच्यते तत्कार्यकारिका शक्तिः क्रियाख्या सूक्ष्मरूपिणी । स्थूलकार्यासु सूक्ष्मापि स्थिता न्यग्रोधबीजवत्
vibhutvena sarvaśaktyātmanā na kāryatayā kṣobhyata ityakṣobhyatvenoktā bhavati| jagatkāraṇātmanānumīyate| tena rūpeṇākṣobhyaiva yato bhavantīti bhāvāstatkāryātmakāḥ kalādayaḥ tānvyāpya sthitā| ghṛtakīṭanyāyena tadgarbha eva teṣāmutpattirityarthaḥ na tu tadbhāvabhāvitvāt| ghaṭādeḥ kāryasya mṛdādidravyameva kāraṇaṃ loke dṛṣṭaṃ na tu tacchaktiḥ| tatkimucyate śaktiḥ kāryakarīti| tatrocyate tatkāryakārikā śaktiḥ kriyākhyā sūkṣmarūpiṇī / sthūlakāryāsu sūkṣmāpi sthitā nyagrodhabījavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येनैवमनेकशक्तिरूपापि माया न सर्वशक्त्यात्मना परिणमत इत्युक्तं तेन कारणेन सा काचिदेव शक्तिरस्य स्थूलस्य कलादेः कार्यस्य सामस्त्येन कारणं प्रोक्ता। न तु शक्त्यन्तरमिति द्वितीयो ऽपि प्रसङ्गो ऽनुपपन्न इति। अथ किं सर्वस्य जगतः साक्षात्कारणम्। नेत्युच्यते तस्मात्कला तुटिः संस्था बोधिनी ह्यभिलाषकृत्
yenaivamanekaśaktirūpāpi māyā na sarvaśaktyātmanā pariṇamata ityuktaṃ tena kāraṇena sā kācideva śaktirasya sthūlasya kalādeḥ kāryasya sāmastyena kāraṇaṃ proktā| na tu śaktyantaramiti dvitīyo 'pi prasaṅgo 'nupapanna iti| atha kiṃ sarvasya jagataḥ sākṣātkāraṇam| netyucyate tasmātkalā tuṭiḥ saṃsthā bodhinī hyabhilāṣakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूक्ष्मं चातो गुणास्तेभ्यो बुद्धिर्बुद्धेरहंकृतिः । तस्मादेकादशाक्षाणि पञ्च तन्मात्रकाणि च । तेभ्यो भूतानि जातानि सर्वमीशः सृजत्यधः
sūkṣmaṃ cāto guṇāstebhyo buddhirbuddherahaṃkṛtiḥ / tasmādekādaśākṣāṇi pañca tanmātrakāṇi ca / tebhyo bhūtāni jātāni sarvamīśaḥ sṛjatyadhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कला च कला चेत्येकशेषः। कालश्च कला च कालकले। तत्रैकः कलाशब्दो नियतिमभिधत्ते, द्वितीयस्तु कलामेव। कथं कलाशब्दो नियतिमभिधत्ते। यतः सापि कलयति प्रेरयतीति नियतिः कर्मफलभोजकत्वेन। कलाशब्देन तत्र नियतेरप्युपादानात्। बोधनी तु प्रागुक्ता विद्या। हीति यस्मात्कारणादुत्पन्ना तस्मादेवाभिलाषकृत् प्रागुक्तो रागः। सूक्ष्मं च गुणकारणतया प्रागुक्तं प्रधानमुत्पन्नं तत एव। प्रक्रमान्तरनिर्देशान्न मायातः किन्तु कार्यप्रक्रमात्पूर्वश्रुतायाः कलात एव। यदुक्तं श्रीमद्रौरवे कलातत्त्वाद्रागविद्ये द्वे तत्त्वे सम्बभूवतुः। ।क़ुओते कलातत्त्वाद्रागविद्ये।देव्दोत् अव्यक्तं च ।रौस्। २:१५। अव्यक्तं चेति अत इति सूक्ष्मपदोपात्तात्तत्त्वात्प्रधानाद्गुणाः सत्त्वादयस्त्रयस्तेभ्यो बुद्धिरिति गुणेभ्यः। बुद्ध्यादेः सामान्यशास्त्रप्रसिद्धस्य तत्त्वादिवस्तुनः प्रकारविशेषपरिग्रहार्थमनुवाद इति दर्शितं प्रागेव। प्रोक्तं च सांख्यैः प्रकृतेर्महांस्ततो ऽहंकारस्तस्माद्गणश्च षोडशकः। ।क़ुओते प्रकृतेर्महांस्ततो।देव्दोत् पञ्चभूतानि ।सन्ख्। २२। तस्मादपि षोडशकात्पञ्चभ्यः पञ्चभूतानि॥ इति। सर्वमिति भूतभावभुवनात्मकम्। यच्चाधः स्थूलभूतमयं ब्रह्माण्डं तदप्यसृजत्। तदेवं सो ऽसृजद्भगवानीशः शिवशक्तिसमन्वितः । ।क़ुओते च्फ़्। ।रौस्। २:१९च् अन्द् ।स्वयम्। २:११च्, अन्द् ।रौस्। १:१२द् अन्द् ।स्वयम्। २:१०द्। कृत्स्नं मायात्मकं कार्यं शुद्धाशुद्धविमिश्रितम्
kalā ca kalā cetyekaśeṣaḥ| kālaśca kalā ca kālakale| tatraikaḥ kalāśabdo niyatimabhidhatte, dvitīyastu kalāmeva| kathaṃ kalāśabdo niyatimabhidhatte| yataḥ sāpi kalayati prerayatīti niyatiḥ karmaphalabhojakatvena| kalāśabdena tatra niyaterapyupādānāt| bodhanī tu prāguktā vidyā| hīti yasmātkāraṇādutpannā tasmādevābhilāṣakṛt prāgukto rāgaḥ| sūkṣmaṃ ca guṇakāraṇatayā prāguktaṃ pradhānamutpannaṃ tata eva| prakramāntaranirdeśānna māyātaḥ kintu kāryaprakramātpūrvaśrutāyāḥ kalāta eva| yaduktaṃ śrīmadraurave kalātattvādrāgavidye dve tattve sambabhūvatuḥ| /quote kalātattvādrāgavidye/devdot avyaktaṃ ca /RauS/ 2:15. avyaktaṃ ceti ata iti sūkṣmapadopāttāttattvātpradhānādguṇāḥ sattvādayastrayastebhyo buddhiriti guṇebhyaḥ| buddhyādeḥ sāmānyaśāstraprasiddhasya tattvādivastunaḥ prakāraviśeṣaparigrahārthamanuvāda iti darśitaṃ prāgeva| proktaṃ ca sāṃkhyaiḥ prakṛtermahāṃstato 'haṃkārastasmādgaṇaśca ṣoḍaśakaḥ| /quote prakṛtermahāṃstato/devdot pañcabhūtāni /Sankh/ 22. tasmādapi ṣoḍaśakātpañcabhyaḥ pañcabhūtāni|| iti| sarvamiti bhūtabhāvabhuvanātmakam| yaccādhaḥ sthūlabhūtamayaṃ brahmāṇḍaṃ tadapyasṛjat| tadevaṃ so 'sṛjadbhagavānīśaḥ śivaśaktisamanvitaḥ / /quote Cf. /RauS/ 2:19c and /Svayam/ 2:11c, and /RauS/ 1:12d and /Svayam/ 2:10d. kṛtsnaṃ māyātmakaṃ kāryaṃ śuddhāśuddhavimiśritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योनिर्माया तज्जत्वेनाविशेषात् सर्वमेव ।च्रुx शुद्धानां शरीरं शुद्धं ।बेगिन्सुप्प्ल्य् शुद्धं ।एन्द्सुप्प्ल्य् वा भुवनं स्यात्।च्रुx । एकरूपमेवेत्यर्थः। किञ्चित्त्वशुद्धानामशुद्धं वा मिश्रितं वेत्येवं द्विधा कथमसृजत्। असंभवात्। यदाहुः नोपादानं विरुद्धस्येति। ।क़ुओते नोपादानं विरुद्धस्य प्रमाणवार्त्तिक , प्रत्यक्षपरिच्छेद २६३च्। अथैकस्माद्द्वितयमेतत्प्रकारतया भिद्यते। यथान्नादोदनापूपाविति। ततो नानयोर्विरोधसम्भव इति। तदयुक्तमित्युच्यते बुद्धिभेदाच्चेति। बुद्धिभेदे ह्यन्नादोदनादेस्तत्प्रकारतया द्वितयत्वम्। यस्य त्वेकस्माद्बुद्धिभेदे ऽसत्यनेकत्वं नासौ तत्प्रकारतया द्विधा भवति। घट इव तदभावतया। बुद्धिभेदे ऽसत्यनेकत्वं च। प्रागुक्तादशुद्धाच्छुद्धं शुद्धाच्चाशुद्धम्। अतस्तदपि तत्प्रकारतया द्विधा कथम्। नैवेति। प्रकारभेदाभावादत्र घटतदभावयोरिव वस्तुभेद एव। अतो नोपादानं विरुद्धस्येति युक्त एव प्रश्नः। सिद्धान्तस्तु दृष्टं खद्योतकादेस्तद् विरुद्धं चैकहेतुकम्
yonirmāyā tajjatvenāviśeṣāt sarvameva /crux śuddhānāṃ śarīraṃ śuddhaṃ /beginsupply śuddhaṃ /endsupply vā bhuvanaṃ syāt/crux | ekarūpamevetyarthaḥ| kiñcittvaśuddhānāmaśuddhaṃ vā miśritaṃ vetyevaṃ dvidhā kathamasṛjat| asaṃbhavāt| yadāhuḥ nopādānaṃ viruddhasyeti| /quote nopādānaṃ viruddhasya Pramāṇavārttika , pratyakṣapariccheda 263c. athaikasmāddvitayametatprakāratayā bhidyate| yathānnādodanāpūpāviti| tato nānayorvirodhasambhava iti| tadayuktamityucyate buddhibhedācceti| buddhibhede hyannādodanādestatprakāratayā dvitayatvam| yasya tvekasmādbuddhibhede 'satyanekatvaṃ nāsau tatprakāratayā dvidhā bhavati| ghaṭa iva tadabhāvatayā| buddhibhede 'satyanekatvaṃ ca| prāguktādaśuddhācchuddhaṃ śuddhāccāśuddham| atastadapi tatprakāratayā dvidhā katham| naiveti| prakārabhedābhāvādatra ghaṭatadabhāvayoriva vastubheda eva| ato nopādānaṃ viruddhasyeti yukta eva praśnaḥ| siddhāntastu dṛṣṭaṃ khadyotakādestad viruddhaṃ caikahetukam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेकबीजभूतयोनिशक्तिनिमित्तत्वे ऽपि शुद्धाशुद्धामित पक्षस्थं भिन्नसंस्थानं भिन्नप्रकारतया ज्ञेयम्। न घटतदभाववद्भेदेनेति। अथ प्रकृतोपसंहारः एवमेतत्समादिष्टं तत्कार्यं विग्रहाश्रयम्
evamekabījabhūtayoniśaktinimittatve 'pi śuddhāśuddhāmita pakṣasthaṃ bhinnasaṃsthānaṃ bhinnaprakāratayā jñeyam| na ghaṭatadabhāvavadbhedeneti| atha prakṛtopasaṃhāraḥ evametatsamādiṣṭaṃ tatkāryaṃ vigrahāśrayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विग्रहे ऽस्मिन्स्थूलशरीरे सूक्ष्मदेहतयाश्रयो यस्य तन्मायाकार्यं कलादि सूक्ष्मदेहतयैवमादिष्टं परमेश्वरेण। कथमित्युच्यते यद्यप्येतन्मिथः कार्यं विरुद्धमसितात्मकम् । तथाप्येतत्सुसंश्लिष्टम् एकस्मिन्वस्तुनि स्फुटम्
vigrahe 'sminsthūlaśarīre sūkṣmadehatayāśrayo yasya tanmāyākāryaṃ kalādi sūkṣmadehatayaivamādiṣṭaṃ parameśvareṇa| kathamityucyate yadyapyetanmithaḥ kāryaṃ viruddhamasitātmakam / tathāpyetatsusaṃśliṣṭam ekasminvastuni sphuṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यप्यशुद्धं मायाकार्यं कलाद्येतत्परस्परपरिहारस्वभावतया घटतदभावादिवत्तद्विरुद्धं तथाप्येतदेकस्मिन्सूक्ष्मदेहे वस्तुनि संश्लिष्टं स्फुटं कृत्वा पुरुषस्यार्थं प्रागुक्तेन चैतन्योपोद्बलेनोपलब्धं कलादिव्यापारभेदेन साधयतीति सम्भाव्यते शकटाङ्गानीव शकटाश्लिष्टानीति। एवमेतदनन्तेन सृष्टं देहनिबन्धनम्
yadyapyaśuddhaṃ māyākāryaṃ kalādyetatparasparaparihārasvabhāvatayā ghaṭatadabhāvādivattadviruddhaṃ tathāpyetadekasminsūkṣmadehe vastuni saṃśliṣṭaṃ sphuṭaṃ kṛtvā puruṣasyārthaṃ prāguktena caitanyopodbalenopalabdhaṃ kalādivyāpārabhedena sādhayatīti sambhāvyate śakaṭāṅgānīva śakaṭāśliṣṭānīti| evametadanantena sṛṣṭaṃ dehanibandhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र मुक्तिर्भोगश्च यश्चित्क्रिययोर्गुरुरुपदेष्टा भोगेन हि चित्क्रिये उपदिश्येते। येनाभोगे न प्रलयकेवलाद्यवस्थायामित्येष द्विविधः पुरुषार्थः। स च देहेन विना नोपपद्यते। मुक्तिर्हि मलपरिपाकं विना नोपपन्ना। नामिश्रं परिणमत इति न्यायेन। केवलस्य च तस्य परिपाकासम्भवादवश्यं तत्परिपाकसहभावित्वेन शरीरापेक्षेत्युक्तम्। भोगो ऽपि भोगसाधनानामेषामधिकरणं विना व्यापारादर्शनाद्देहापेक्षा सुसिद्धैवेत्यविरोधः। न केवलमत्रानन्त एव कर्ता यावत् एतच्च कुरुते शम्भुः स्वतन्त्रत्वात्प्रभुत्वतः । सर्वानुग्राहकः शान्तस् तद्वशादखिलं फलम्
tatra muktirbhogaśca yaścitkriyayorgururupadeṣṭā bhogena hi citkriye upadiśyete| yenābhoge na pralayakevalādyavasthāyāmityeṣa dvividhaḥ puruṣārthaḥ| sa ca dehena vinā nopapadyate| muktirhi malaparipākaṃ vinā nopapannā| nāmiśraṃ pariṇamata iti nyāyena| kevalasya ca tasya paripākāsambhavādavaśyaṃ tatparipākasahabhāvitvena śarīrāpekṣetyuktam| bhogo 'pi bhogasādhanānāmeṣāmadhikaraṇaṃ vinā vyāpārādarśanāddehāpekṣā susiddhaivetyavirodhaḥ| na kevalamatrānanta eva kartā yāvat etacca kurute śambhuḥ svatantratvātprabhutvataḥ / sarvānugrāhakaḥ śāntas tadvaśādakhilaṃ phalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.