कृष्-शब्दः सत्तार्थः । तत्र शक्तः । कृष् सत्तायाम् इत्य् अत्र क्विब्-अन्तः सत्ता-वाचक इति काश्चित् । कृट् णश् च ण-कारश् च आनन्दात्मक आनन्द-वाची । नन्द आनन्द इति धातोर् एक-देश-ग्रहणाद् इति कश्चित् । ततो द्वन्द्वे कृते ऽत्रादर्शं आद्यचि-कृते च कृष्णः सद्-आनन्द इत्य् अर्थः । प्रकारान्तरेण कृष्ण-शब्दं व्युत्पादयति भक्तेति भक्तानाम् अघ-कर्षणात् पाप-परिमार्जनात् कृष्ण इत्य् अर्थः । भक्तादि-कर्षणाद् इति पाठे आदि-शब्देनाभक्त-ग्रहणं भक्तस्य कर्षणं स्व-स्थान-नयनम् अभक्तस्य कर्षणं नरक-नयनम् इत्य् अर्थः । प्रकारान्तरेण व्युत्पत्तिम् आह-तद्-वर्णेति । कृष्ण-वर्ण-शरीरत्वात् कृष्णः मन्त्रमय-शरीरस्य वाच्य-वाचकयोर् अभेदेन विवक्षया । गो इत्य् आदि । गौर् ज्ञानं गो-शब्दस्य वाचकत्वात् ज्ञान-वाचकत्वात् तेन ज्ञानेनोपलभ्यते प्राप्यते ज्ञायते इति गोविन्दः । विद् लाभे इत्य् अस्य धातोः प्रकारान्तरम् आह-वेत्तीति । गो-शब्दः शब्द-वाची । विद् ज्ञाने धातुः । गां शब्द-राशिं शब्द-समुदायं मातृकां वेत्तीति गोविन्दः । प्रकारान्तरम् आह-गो-विचारणाद् गो-शब्द-विचारणाद् गोविन्दः । अथवा गाव इन्द्रियाणि तेषां विचारणाद् विशेषेषु प्रति-नियत-विषयेषु प्रवर्तनाद् गोविन्दः । अथवा गावः पशु-विशेषा इति । तथा च श्रुतिः-पशवो दिव्-पादश् चतुष्पादश् च इति । तेषां विशेषेषु पुण्य-पापेषु चारणात् प्रवर्तनाद् गोविन्दः । अथवा, गावः पशु-विशेषाः तेषां रक्षनाद् गोविन्दः । अपि-शब्दश् चार्थे
kṛṣ-śabdaḥ sattārthaḥ | tatra śaktaḥ | kṛṣ sattāyām ity atra kvib-antaḥ sattā-vācaka iti kāścit | kṛṭ ṇaś ca ṇa-kāraś ca ānandātmaka ānanda-vācī | nanda ānanda iti dhātor eka-deśa-grahaṇād iti kaścit | tato dvandve kṛte 'trādarśaṃ ādyaci-kṛte ca kṛṣṇaḥ sad-ānanda ity arthaḥ | prakārāntareṇa kṛṣṇa-śabdaṃ vyutpādayati bhakteti bhaktānām agha-karṣaṇāt pāpa-parimārjanāt kṛṣṇa ity arthaḥ | bhaktādi-karṣaṇād iti pāṭhe ādi-śabdenābhakta-grahaṇaṃ bhaktasya karṣaṇaṃ sva-sthāna-nayanam abhaktasya karṣaṇaṃ naraka-nayanam ity arthaḥ | prakārāntareṇa vyutpattim āha-tad-varṇeti | kṛṣṇa-varṇa-śarīratvāt kṛṣṇaḥ mantramaya-śarīrasya vācya-vācakayor abhedena vivakṣayā | go ity ādi | gaur jñānaṃ go-śabdasya vācakatvāt jñāna-vācakatvāt tena jñānenopalabhyate prāpyate jñāyate iti govindaḥ | vid lābhe ity asya dhātoḥ prakārāntaram āha-vettīti | go-śabdaḥ śabda-vācī | vid jñāne dhātuḥ | gāṃ śabda-rāśiṃ śabda-samudāyaṃ mātṛkāṃ vettīti govindaḥ | prakārāntaram āha-go-vicāraṇād go-śabda-vicāraṇād govindaḥ | athavā gāva indriyāṇi teṣāṃ vicāraṇād viśeṣeṣu prati-niyata-viṣayeṣu pravartanād govindaḥ | athavā gāvaḥ paśu-viśeṣā iti | tathā ca śrutiḥ-paśavo div-pādaś catuṣpādaś ca iti | teṣāṃ viśeṣeṣu puṇya-pāpeṣu cāraṇāt pravartanād govindaḥ | athavā, gāvaḥ paśu-viśeṣāḥ teṣāṃ rakṣanād govindaḥ | api-śabdaś cārthe
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.