मन्त्रं वक्ष्ये उद्धरिष्यामि । कीदृशं ? त्रिभुवनेति त्रिभुवने त्रैलोक्ये प्रथितः ख्यातो ऽनुभावः प्रभावो यस्य तथा तम् । पुनः कीदृशं ? मुनिभिर् मुमुक्षुभिर् विमृग्यम् अन्वेषणीयम् । किम्भूतैर् मुनिभिः ? अक्षीणेति अक्षीणः स-पूर्णः पुण्य-निचयः सुकृत-समूहो येषां तथा तैः । पुनः कीदृशम् ? पक्षीति पक्षीन्द्रो गरुडः स एव केतुः चिह्नं यस्य स पक्षीन्द्र-केतुः श्री-कृष्णः तद्-विषयं तत्-प्रतिपादकम् । पुनः कीदृशम् ? वस्त्व् इति वसु धनं तथा च पुरुषार्थ-चतुष्टय-प्रदम् इत्य् अर्थः । पुनः कीदृशम् ? सकलेति अशेष-वश्य-कर्म-कुशलम्
mantraṃ vakṣye uddhariṣyāmi | kīdṛśaṃ ? tribhuvaneti tribhuvane trailokye prathitaḥ khyāto 'nubhāvaḥ prabhāvo yasya tathā tam | punaḥ kīdṛśaṃ ? munibhir mumukṣubhir vimṛgyam anveṣaṇīyam | kimbhūtair munibhiḥ ? akṣīṇeti akṣīṇaḥ sa-pūrṇaḥ puṇya-nicayaḥ sukṛta-samūho yeṣāṃ tathā taiḥ | punaḥ kīdṛśam ? pakṣīti pakṣīndro garuḍaḥ sa eva ketuḥ cihnaṃ yasya sa pakṣīndra-ketuḥ śrī-kṛṣṇaḥ tad-viṣayaṃ tat-pratipādakam | punaḥ kīdṛśam ? vastv iti vasu dhanaṃ tathā ca puruṣārtha-catuṣṭaya-pradam ity arthaḥ | punaḥ kīdṛśam ? sakaleti aśeṣa-vaśya-karma-kuśalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः कीदृशम् ? अतिगुह्यम् । पुनः कीदृशम् ? अबोधेति अबोधो मिथ्या-ज्ञान-रूपः स एव तूल-प्रचयः । तत्र ज्वलनो वह्निर् इव तं समस्ताज्ञान-नाशकम् इत्य् अर्थः ? पुनः कीदृशम् ? नराणां साधकानां वाग्-अधिपत्य-दं वागैश्वर्य-प्रदम् । पुनः कीदृशम् ? दुरितापहरं दुःख-प्रापकानिष्ट-निवारकम् । पुनः कीदृशम् ? विषं स्थावरं जङ्गमं च अपमृत्युर् अकाल-मरणं ग्रहो नव-ग्रह-जनितानिष्टं रोगो वात-पित्तादि-जनित-शरीर-दौस्थ्यम् एवम् आदीनाम् अशुभादीनां निवारणे एको ऽद्वितीयो हेतुः कारणम्
punaḥ kīdṛśam ? atiguhyam | punaḥ kīdṛśam ? abodheti abodho mithyā-jñāna-rūpaḥ sa eva tūla-pracayaḥ | tatra jvalano vahnir iva taṃ samastājñāna-nāśakam ity arthaḥ ? punaḥ kīdṛśam ? narāṇāṃ sādhakānāṃ vāg-adhipatya-daṃ vāgaiśvarya-pradam | punaḥ kīdṛśam ? duritāpaharaṃ duḥkha-prāpakāniṣṭa-nivārakam | punaḥ kīdṛśam ? viṣaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca apamṛtyur akāla-maraṇaṃ graho nava-graha-janitāniṣṭaṃ rogo vāta-pittādi-janita-śarīra-dausthyam evam ādīnām aśubhādīnāṃ nivāraṇe eko 'dvitīyo hetuḥ kāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः कीदृशम् ? प्रधने संग्रामे जयदम् । विपिने ऽभयदं भय-हरम् । सलिल-प्लवने तोयम् अन्तरणे सुख-सन्तरण-दातारं सप्तिर् हयः तथा च मनुष्याणाहयरथ-द्विपादीनाम् उपचय-करं तथा सुतादि-प्रदम्
punaḥ kīdṛśam ? pradhane saṃgrāme jayadam | vipine 'bhayadaṃ bhaya-haram | salila-plavane toyam antaraṇe sukha-santaraṇa-dātāraṃ saptir hayaḥ tathā ca manuṣyāṇāhayaratha-dvipādīnām upacaya-karaṃ tathā sutādi-pradam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलं शरीर-सामर्थ्यं वीर्यं शुक्रं प्रभावो वा, शौर्यं पराभिभावकं तेजः, एतेषां निचयः समूहः । प्रतिभा बुद्धिः स्फूर्ति-रूपा स्वरो ध्वनिः । वर्णो गौरत्वादिः । कान्तिर् दीप्तिः प्रतिभा-स्वर-वर्ण-कान्तिर् इत्य् एकपदं तथा च प्रतिभा-स्वर-वर्ण-कान्तिर् देदीप्यमान-वर्ण-शोभेति कश्चित् सुभगत्वं समस्त-लोकादरकत्वम् एतेषां कर्तारं दातारम् इत्य् अर्थः । पुनः क्षुभिता समोहिताण्ड-कोटिर् ब्रह्माण्ड-कोटिर् येन तथा तं संसार-मोहकम् इत्य् अर्थः । पुनः अणिमादि-गुणाष्टक-दम् अणिम-लघिम-गरिम-महिमेशित्व-वशित्व-प्राकाम्य-प्राप्त्य्-आख्य-गुणाष्टक-प्रदम् इत्य् अर्थः । पुनः किं बहुना, अत्र जगति अखिलदं समस्ताभीष्ट-प्रदम् इत्य् अर्थः
balaṃ śarīra-sāmarthyaṃ vīryaṃ śukraṃ prabhāvo vā, śauryaṃ parābhibhāvakaṃ tejaḥ, eteṣāṃ nicayaḥ samūhaḥ | pratibhā buddhiḥ sphūrti-rūpā svaro dhvaniḥ | varṇo gauratvādiḥ | kāntir dīptiḥ pratibhā-svara-varṇa-kāntir ity ekapadaṃ tathā ca pratibhā-svara-varṇa-kāntir dedīpyamāna-varṇa-śobheti kaścit subhagatvaṃ samasta-lokādarakatvam eteṣāṃ kartāraṃ dātāram ity arthaḥ | punaḥ kṣubhitā samohitāṇḍa-koṭir brahmāṇḍa-koṭir yena tathā taṃ saṃsāra-mohakam ity arthaḥ | punaḥ aṇimādi-guṇāṣṭaka-dam aṇima-laghima-garima-mahimeśitva-vaśitva-prākāmya-prāpty-ākhya-guṇāṣṭaka-pradam ity arthaḥ | punaḥ kiṃ bahunā, atra jagati akhiladaṃ samastābhīṣṭa-pradam ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शार्ङ्गी ग-कारः कीदृशो ऽयं सोत्तरदन्त उत्तर-दन्त-पङ्क्तौ न्यस्यमानः उत्तर-दन्त ओ-कारस् तेन सहित एतेन प्रथमाक्षरम् उद्धृतः । शूरः प-कारः । कीदृशो ऽयं वामाक्षि-युक् वामाक्षि चतुर्थ-स्वरः तेन सहित एतेन द्वितीयाक्षरम् उद्धृतम् अक्षर-चतुष्कं क्रमेण पुनः कथ्यते शूली ज-कारः बालो ब-कारः बलानुज-द्वयं संयुक्त-ल-कार-द्वयं ल्ल इति स्वरूपम् इत्य् अक्षर-चतुष्कम् उद्धृतम् शूर-तुरीयः शूरस्य प-कारस्य चतुर्थः । कीदृशो ऽयं सानन-वृत्तः आनन-वृत्तेनाकारेण सह वर्तते इति सानन-वृत्तः अयं च सप्तमः स्याद् मन्त्रस्य सप्तमो भवतीत्य् अर्थः । अष्टमो ऽग्नि-सखो वायुः य-कार इति यावत् । तथा च मन्त्रस्याष्टमो वर्णो य इति बोद्धव्यः । तद्-उपरिगं पूर्वोक्त-वर्णानन्तर्य्-विशिष्टं तद्-दयिताक्षर-युगलं स्वाहेति स्वरूपम् इत्य् अक्षर-द्वयम् उद्धृतम्
śārṅgī ga-kāraḥ kīdṛśo 'yaṃ sottaradanta uttara-danta-paṅktau nyasyamānaḥ uttara-danta o-kāras tena sahita etena prathamākṣaram uddhṛtaḥ | śūraḥ pa-kāraḥ | kīdṛśo 'yaṃ vāmākṣi-yuk vāmākṣi caturtha-svaraḥ tena sahita etena dvitīyākṣaram uddhṛtam akṣara-catuṣkaṃ krameṇa punaḥ kathyate śūlī ja-kāraḥ bālo ba-kāraḥ balānuja-dvayaṃ saṃyukta-la-kāra-dvayaṃ lla iti svarūpam ity akṣara-catuṣkam uddhṛtam śūra-turīyaḥ śūrasya pa-kārasya caturthaḥ | kīdṛśo 'yaṃ sānana-vṛttaḥ ānana-vṛttenākāreṇa saha vartate iti sānana-vṛttaḥ ayaṃ ca saptamaḥ syād mantrasya saptamo bhavatīty arthaḥ | aṣṭamo 'gni-sakho vāyuḥ ya-kāra iti yāvat | tathā ca mantrasyāṣṭamo varṇo ya iti boddhavyaḥ | tad-uparigaṃ pūrvokta-varṇānantary-viśiṣṭaṃ tad-dayitākṣara-yugalaṃ svāheti svarūpam ity akṣara-dvayam uddhṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुद्विषः श्री-गोपाल-कस्यायं दशाक्षरो मन्त्र उद्धृतः । कीदृशो विशेषतो विशेषेण पदारविन्द-युग्म-भक्ति-वर्धनः श्री-गोपाल-कृष्ण-चरणाब्ज-युगले या भक्तिर् आराध्यत्वेन ज्ञानं तत् समृद्धिकारक इत्य् अर्थः
madhudviṣaḥ śrī-gopāla-kasyāyaṃ daśākṣaro mantra uddhṛtaḥ | kīdṛśo viśeṣato viśeṣeṇa padāravinda-yugma-bhakti-vardhanaḥ śrī-gopāla-kṛṣṇa-caraṇābja-yugale yā bhaktir ārādhyatvena jñānaṃ tat samṛddhikāraka ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमुष्य पूर्वोक्त-मन्त्रस्य मुनिः ऋषिर् नारदः कीर्तितः कथितः । ऋषिभिर् गौतमादिभिर् विराट्-छन्द उक्तम् । देवता नन-गोप-तनयः श्री-गोपाल-कृष्ण उक्तः । कीदृशः ? सकल-लोक-मङ्गलः सर्व-जन-कल्याण-हेतुः । एतेन ऋष्य्-आदीनां शिरसि रसनायां हृदि क्रमेण न्यासः कार्य इति सूचितं प्रपञ्च-सारे । तथा विधानात् प्रयोगश् च दशाक्षर-गोपाल-मन्त्रस्य नारद-ऋसये नमः शिरसि । विराट्-छन्दसे नमो मुखे । श्री-गोपाल-कृष्णाय देवतायै नमः हृदि इत्य् एवम्भूतः । अस्य मन्त्रस्य नारद-ऋषिः । एवं छन्दो-देवतयोर् अपि योज्यम् इति केचित्
amuṣya pūrvokta-mantrasya muniḥ ṛṣir nāradaḥ kīrtitaḥ kathitaḥ | ṛṣibhir gautamādibhir virāṭ-chanda uktam | devatā nana-gopa-tanayaḥ śrī-gopāla-kṛṣṇa uktaḥ | kīdṛśaḥ ? sakala-loka-maṅgalaḥ sarva-jana-kalyāṇa-hetuḥ | etena ṛṣy-ādīnāṃ śirasi rasanāyāṃ hṛdi krameṇa nyāsaḥ kārya iti sūcitaṃ prapañca-sāre | tathā vidhānāt prayogaś ca daśākṣara-gopāla-mantrasya nārada-ṛsaye namaḥ śirasi | virāṭ-chandase namo mukhe | śrī-gopāla-kṛṣṇāya devatāyai namaḥ hṛdi ity evambhūtaḥ | asya mantrasya nārada-ṛṣiḥ | evaṃ chando-devatayor api yojyam iti kecit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमुष्य इह शास्त्रे अङ्गानि पञ्च कथितानि । कानि तानि ? तत्राह हृदये नतिर् इति । हृदये नतिर् नमः-पदं शिरसि पावक-प्रिया स्वाहेति स-वषट् वषट्-पद-सहिता शिखेत्य् अर्थः । हुम् अपि वर्मणि स्थितं वर्मणि कवचे हुम् अपि पदं स्थितम् इत्य् अर्थः । स-फड् अस्त्रं फट्-पद-सहितम् अस्त्रम् इत्य् अर्थः । इत्य् अनेन प्रकारेण स-चतुर्थि यथा स्यात् तथैवम् अङ्ग-पञ्चकम् उदितं कथितं चतुर्थ्या च हृदयादीनां योगः कार्यः । कैः सह चक्रैश् चक्र-शब्दैः । कीदृशैः ? मुख-वृत्त-विसूपपन्नैर् मुख-वृत्तम् आ-कारः वि इति सु इति स्वरूपम् एतैः प्रत्येकम् उपपन्नैः सम्बद्धईह् त्रैलोक्य-रक्षण-युजापि त्रैलोक्य-रक्षणं युनक्तीति तद्-युग् एतादृशेन चक्रेण अपि-शब्दाच् चक्रैर् इति विभिद्यान्वयः कार्यः । तथा च चक्रेणेति असुरान्तकाख्य-पूर्वेण चक्रेणेत्य् अर्थः । च समुच्चये । पुनः कीदृशैः विभक्ति-युक्तैः ? चतुर्थी-युक्तैस् तस्या एव प्रकृतत्वाद् एतस्यापि पदस्य विभिद्यान्वयः कार्यः दृशोर् यदि इति यदि क्वचिन् मन्त्रे दृशोर् न्यासो ऽस्ति तदा तत्र वौषड् इति उदितं कथितम् । अत्र ज्वाला-चक्रायेत्य् अपि योज्यम् इति लघु-दीपिका-कारः । प्रयोगश् च-आचक्राय स्वाहा हृदयाय नमः । वि-चक्राय स्वाहा शिरसे स्वाहा सु-चक्राय स्वाहा शिखायै वषट् । त्रैलोक्य-रक्षण-चक्राय स्वाहा कवचाय हुं । ज्वाला-चक्राय स्वाहा नेत्र-द्वयाय वौषट् असुरान्तक-चक्राय स्वाहा अस्त्राय फड् इति अङ्गुलीष्व् अङ्ग-मन्त्र-न्यासे तु तत्-तद्-अङ्ग-मन्त्रान्ते अङ्गुष्ठाभ्यां नमः तर्जनीभ्यां स्वाहा इत्य् आदि योज्यम् । आगमान्तरे ह्रीं अङ्गुष्ठाभ्यां नमः ह्रीं तर्जनीभ्यां स्वाहा । तत इत्य् आदि-दर्शनात् तेनाङ्गुष्ठादिषु हृदयाय नमः इत्य् आदि-प्रयोगाश् चिन्त्याः । असमवेतार्थकत्वाद् मानाभावाच् चेति केचित् । अन्ये तु यथा-श्रुताङ्ग-मन्त्रस्यैव न्यासैर् अङ्गुलीष्व् अतिदेशान् आहुर् आच्यार्याः
amuṣya iha śāstre aṅgāni pañca kathitāni | kāni tāni ? tatrāha hṛdaye natir iti | hṛdaye natir namaḥ-padaṃ śirasi pāvaka-priyā svāheti sa-vaṣaṭ vaṣaṭ-pada-sahitā śikhety arthaḥ | hum api varmaṇi sthitaṃ varmaṇi kavace hum api padaṃ sthitam ity arthaḥ | sa-phaḍ astraṃ phaṭ-pada-sahitam astram ity arthaḥ | ity anena prakāreṇa sa-caturthi yathā syāt tathaivam aṅga-pañcakam uditaṃ kathitaṃ caturthyā ca hṛdayādīnāṃ yogaḥ kāryaḥ | kaiḥ saha cakraiś cakra-śabdaiḥ | kīdṛśaiḥ ? mukha-vṛtta-visūpapannair mukha-vṛttam ā-kāraḥ vi iti su iti svarūpam etaiḥ pratyekam upapannaiḥ sambaddhaīh trailokya-rakṣaṇa-yujāpi trailokya-rakṣaṇaṃ yunaktīti tad-yug etādṛśena cakreṇa api-śabdāc cakrair iti vibhidyānvayaḥ kāryaḥ | tathā ca cakreṇeti asurāntakākhya-pūrveṇa cakreṇety arthaḥ | ca samuccaye | punaḥ kīdṛśaiḥ vibhakti-yuktaiḥ ? caturthī-yuktais tasyā eva prakṛtatvād etasyāpi padasya vibhidyānvayaḥ kāryaḥ dṛśor yadi iti yadi kvacin mantre dṛśor nyāso 'sti tadā tatra vauṣaḍ iti uditaṃ kathitam | atra jvālā-cakrāyety api yojyam iti laghu-dīpikā-kāraḥ | prayogaś ca-ācakrāya svāhā hṛdayāya namaḥ | vi-cakrāya svāhā śirase svāhā su-cakrāya svāhā śikhāyai vaṣaṭ | trailokya-rakṣaṇa-cakrāya svāhā kavacāya huṃ | jvālā-cakrāya svāhā netra-dvayāya vauṣaṭ asurāntaka-cakrāya svāhā astrāya phaḍ iti aṅgulīṣv aṅga-mantra-nyāse tu tat-tad-aṅga-mantrānte aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ tarjanībhyāṃ svāhā ity ādi yojyam | āgamāntare hrīṃ aṅguṣṭhābhyāṃ namaḥ hrīṃ tarjanībhyāṃ svāhā | tata ity ādi-darśanāt tenāṅguṣṭhādiṣu hṛdayāya namaḥ ity ādi-prayogāś cintyāḥ | asamavetārthakatvād mānābhāvāc ceti kecit | anye tu yathā-śrutāṅga-mantrasyaiva nyāsair aṅgulīṣv atideśān āhur ācyāryāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रार्णैर् मन्त्राक्षरिर् नमो ऽन्तं यथा स्याद् एवम् अङ्गानां दशकम् उदीरितं कथितं कीदृशैर् उपेत-चन्द्र-खण्डैः सानुस्वारैः स्थानान्य् आहुः-हृदयं शीर्षं मस्तकं तत्-पश्चात् शिखा प्रसिद्धा तनुत्रं कवचं अस्त्रं दश-दिक्षु पार्श्व-युगल-कटि-पृष्ठ-मूर्ध-सहितं पूर्वोक्तम् इत्य् अर्थः । कटिर् नाभेर् अध इति त्रिपाठिनः । प्रयोगस् तु ग्ॐ हृदयाय नम इति पीं शिरसे स्वाहा इत्य् आदि
mantrārṇair mantrākṣarir namo 'ntaṃ yathā syād evam aṅgānāṃ daśakam udīritaṃ kathitaṃ kīdṛśair upeta-candra-khaṇḍaiḥ sānusvāraiḥ sthānāny āhuḥ-hṛdayaṃ śīrṣaṃ mastakaṃ tat-paścāt śikhā prasiddhā tanutraṃ kavacaṃ astraṃ daśa-dikṣu pārśva-yugala-kaṭi-pṛṣṭha-mūrdha-sahitaṃ pūrvoktam ity arthaḥ | kaṭir nābher adha iti tripāṭhinaḥ | prayogas tu goṃ hṛdayāya nama iti pīṃ śirase svāhā ity ādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य मन्त्रस्य पूर्वोक्तस्य स-शक्ति-शक्त्य्-आदि-सहितं बीजं वक्ष्ये बीजम् आह-चक्रीति क-कारः । कीदृशो ऽयं शक्री शक्रो ल-कारः तद्-युक्तः । पुनः कीदृशः ? वाम-नेत्र-प्रदीप्तः वाम-नेत्रं चतुर्थ-स्वरस् तत्-सहितः । पुनः कीदृशः ? स-प्रद्युम्नः प्रद्युम्नो बिन्दुः तत्-सहितः तथा चक्रीम् इति सिद्धं भवति । एतद् अस्य बीजं प्रदिष्टं कथितम् । अयम् एव प्राद्युम्नो मन्त्र इत्य् अर्थः । किम्भूतः ? जगन्-मोहनो विश्व-वश्य-करः
asya mantrasya pūrvoktasya sa-śakti-śakty-ādi-sahitaṃ bījaṃ vakṣye bījam āha-cakrīti ka-kāraḥ | kīdṛśo 'yaṃ śakrī śakro la-kāraḥ tad-yuktaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? vāma-netra-pradīptaḥ vāma-netraṃ caturtha-svaras tat-sahitaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? sa-pradyumnaḥ pradyumno binduḥ tat-sahitaḥ tathā cakrīm iti siddhaṃ bhavati | etad asya bījaṃ pradiṣṭaṃ kathitam | ayam eva prādyumno mantra ity arthaḥ | kimbhūtaḥ ? jagan-mohano viśva-vaśya-karaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हंसः स-कारः । किम्भूतः ? मेदो व-कारः वक्त्र-वृत्तम् आ-कारः आभ्याम् उपेतः सम्बद्धः तथा पौत्री ह-कारः । किम्भूतः ? नेत्रादिर् आकारस् तेनान्वितः । तथा च स्वाहेति सिद्धम् असौ युगार्णो वर्ण-द्वयात्मिका शक्तिः प्रोक्ता तथेयं वह्नेर् वल्लभा किम्भूता कामदा आकाङ्क्षित-प्रदा । कथम्भूतस्य वह्नेर् गीर्वाण-वृन्दैर् वन्द्यस्य सर्वदेव-समूहैः पूज्यस्य
haṃsaḥ sa-kāraḥ | kimbhūtaḥ ? medo va-kāraḥ vaktra-vṛttam ā-kāraḥ ābhyām upetaḥ sambaddhaḥ tathā pautrī ha-kāraḥ | kimbhūtaḥ ? netrādir ākāras tenānvitaḥ | tathā ca svāheti siddham asau yugārṇo varṇa-dvayātmikā śaktiḥ proktā tatheyaṃ vahner vallabhā kimbhūtā kāmadā ākāṅkṣita-pradā | kathambhūtasya vahner gīrvāṇa-vṛndair vandyasya sarvadeva-samūhaiḥ pūjyasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य मन्त्रस्य पुरुषार्थ-चतुष्टय-साधनाय विनियोग इत्य् अर्थः । प्रकृतिर् मूल-कारणं मन्त्रोत्पादकः मन्त्र-स्वरूप इत्य् अर्थः । अधिष्ठातृ-देवताम् आह-दुर्गाधिष्ठातृ-देवतेति
asya mantrasya puruṣārtha-catuṣṭaya-sādhanāya viniyoga ity arthaḥ | prakṛtir mūla-kāraṇaṃ mantrotpādakaḥ mantra-svarūpa ity arthaḥ | adhiṣṭhātṛ-devatām āha-durgādhiṣṭhātṛ-devateti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं सकलं नाम-रूपाभ्यां व्याकृतं जगद् गोपायति रक्षति तत्-कारणत्वात् स्वार्थे आयः । तथा परं पुमांसं नित्य-शुद्ध-बुद्धम् उक्तानन्दाद्वयात्मकं ब्रह्म-स्वरूपं गोपायति गुप् गोपन-कुत्सनयोः अज्ञातत्वेन विषयीकरोतीति व्युत्पत्त्या महद्-आदि-पृथिव्य्-अन्तं महत्-तत्त्वादि-पृथिवी-पर्यन्तं सकलं कार्य-जातं जन उच्यते
idaṃ sakalaṃ nāma-rūpābhyāṃ vyākṛtaṃ jagad gopāyati rakṣati tat-kāraṇatvāt svārthe āyaḥ | tathā paraṃ pumāṃsaṃ nitya-śuddha-buddham uktānandādvayātmakaṃ brahma-svarūpaṃ gopāyati gup gopana-kutsanayoḥ ajñātatvena viṣayīkarotīti vyutpattyā mahad-ādi-pṛthivy-antaṃ mahat-tattvādi-pṛthivī-paryantaṃ sakalaṃ kārya-jātaṃ jana ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनयोः गोपी-जनयोर् अविद्या तत्-कार्ययोः समीरणाद् अन्तर्यामित्वेन स्वस्य कार्ये प्रेरणाद् नियमनादि इति यावद् आश्रयत्वतो अधिष्ठातृत्वेन व्याप्त्या व्यापकत्वेन वल्लभः स्वामीत्य् उपदिष्टं कथितम् । परं ज्योतिर् ब्रह्म-चैतन्यम् । कीदृशं ज्योतिः ? सान्द्रानन्द-निरतिशयानन्दैक-स्वरूपम् । पुनः कीदृशं ? निरञ्जनं माया-कालुष्य-रहितं स्वाहेति तस्मै स्व-तेजसे स्व-प्रकाश-चिद्-रूपाय परमात्मने स्वात्मानं जीवैक-स्वरूपं गमयामि समर्पयामि तद्-आत्मकतां प्रापयामीति स्वाहा-शब्दार्थः । प्रथम इति-शब्दः स्वाहा-शब्दोपस्थापकः । द्वितीयस् तु प्रकार-प्रदर्शकः । तस्मै कस्मै तत्राह-य इति । यः कार्य-कारणयोर् जन-प्रकृत्योर् ईशः स्वामी अधिष्ठाता तथा परमात्मा निरुपाधि-चैतन्यत्वाच् चेत्य् अनेन प्रकारेणास्योपासकस्याच्युतैकताच्युतेन सहाभिन्नता भवति
anayoḥ gopī-janayor avidyā tat-kāryayoḥ samīraṇād antaryāmitvena svasya kārye preraṇād niyamanādi iti yāvad āśrayatvato adhiṣṭhātṛtvena vyāptyā vyāpakatvena vallabhaḥ svāmīty upadiṣṭaṃ kathitam | paraṃ jyotir brahma-caitanyam | kīdṛśaṃ jyotiḥ ? sāndrānanda-niratiśayānandaika-svarūpam | punaḥ kīdṛśaṃ ? nirañjanaṃ māyā-kāluṣya-rahitaṃ svāheti tasmai sva-tejase sva-prakāśa-cid-rūpāya paramātmane svātmānaṃ jīvaika-svarūpaṃ gamayāmi samarpayāmi tad-ātmakatāṃ prāpayāmīti svāhā-śabdārthaḥ | prathama iti-śabdaḥ svāhā-śabdopasthāpakaḥ | dvitīyas tu prakāra-pradarśakaḥ | tasmai kasmai tatrāha-ya iti | yaḥ kārya-kāraṇayor jana-prakṛtyor īśaḥ svāmī adhiṣṭhātā tathā paramātmā nirupādhi-caitanyatvāc cety anena prakāreṇāsyopāsakasyācyutaikatācyutena sahābhinnatā bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथवा गोपीजन इति शब्देन सकल-विश्व-रक्षण-शक्ति-समुदायः कथ्यते । तत्र गोपी-पदेन शक्तिर् उच्यते । जन-पदेन तस्याः समूहः । तस्य शक्ति-समूहस्य स्वानन्यस्य स्वाभिन्नस्य शक्ति-शक्तिमतोर् अभेद-विवक्षया स्वामी नियन्ता आश्रयो वल्लभ इति हस्य स्फुटं निर्दिष्ट उदित इत्य् अर्थः । स्वाहा-शब्दार्थस् तु पूर्वोक्त एव बोद्धव्यः । लघु-दीपिका-कारस् तु-अवन-शक्ति-समुदायः अवनं स्थितिः तत्र कारण-भूतानां शक्तीनां समुदायः समूहः जगत्-पालिन्य्-आदि-गणः । उक्तं च महद्भिः जगत्-पालिनीत्य् आद्याः प्रोक्तास् ताः स्थितये कला इति तस्य स्वामी नायक इत्य् अर्थः
athavā gopījana iti śabdena sakala-viśva-rakṣaṇa-śakti-samudāyaḥ kathyate | tatra gopī-padena śaktir ucyate | jana-padena tasyāḥ samūhaḥ | tasya śakti-samūhasya svānanyasya svābhinnasya śakti-śaktimator abheda-vivakṣayā svāmī niyantā āśrayo vallabha iti hasya sphuṭaṃ nirdiṣṭa udita ity arthaḥ | svāhā-śabdārthas tu pūrvokta eva boddhavyaḥ | laghu-dīpikā-kāras tu-avana-śakti-samudāyaḥ avanaṃ sthitiḥ tatra kāraṇa-bhūtānāṃ śaktīnāṃ samudāyaḥ samūhaḥ jagat-pāliny-ādi-gaṇaḥ | uktaṃ ca mahadbhiḥ jagat-pālinīty ādyāḥ proktās tāḥ sthitaye kalā iti tasya svāmī nāyaka ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोपी-जनो गोपाङ्गना-जनस् तस्य वल्लभो निरतिशय-प्रेम-विषयः तस्मै व्रज-युवतीनां गोप-रमणीनां दयिताय हृदयानन्द-दायिने स्वाहा जुहोमि । किं मां स्वात्मानं मदीयम् अपि आत्मीय-सुहृद्-आदिकम् अपि इत्य् अनेन प्रकारेण स-गुणे ब्रह्मणि संसार-प्रवर्तके परमेश्वरेश्वरे सर्वं समर्पयेत् । किम् अर्थम् ? समस्त-सम्पत्त्यै सर्वैश्वर्याय
gopī-jano gopāṅganā-janas tasya vallabho niratiśaya-prema-viṣayaḥ tasmai vraja-yuvatīnāṃ gopa-ramaṇīnāṃ dayitāya hṛdayānanda-dāyine svāhā juhomi | kiṃ māṃ svātmānaṃ madīyam api ātmīya-suhṛd-ādikam api ity anena prakāreṇa sa-guṇe brahmaṇi saṃsāra-pravartake parameśvareśvare sarvaṃ samarpayet | kim artham ? samasta-sampattyai sarvaiśvaryāya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्-शब्दः सत्तार्थः । तत्र शक्तः । कृष् सत्तायाम् इत्य् अत्र क्विब्-अन्तः सत्ता-वाचक इति काश्चित् । कृट् णश् च ण-कारश् च आनन्दात्मक आनन्द-वाची । नन्द आनन्द इति धातोर् एक-देश-ग्रहणाद् इति कश्चित् । ततो द्वन्द्वे कृते ऽत्रादर्शं आद्यचि-कृते च कृष्णः सद्-आनन्द इत्य् अर्थः । प्रकारान्तरेण कृष्ण-शब्दं व्युत्पादयति भक्तेति भक्तानाम् अघ-कर्षणात् पाप-परिमार्जनात् कृष्ण इत्य् अर्थः । भक्तादि-कर्षणाद् इति पाठे आदि-शब्देनाभक्त-ग्रहणं भक्तस्य कर्षणं स्व-स्थान-नयनम् अभक्तस्य कर्षणं नरक-नयनम् इत्य् अर्थः । प्रकारान्तरेण व्युत्पत्तिम् आह-तद्-वर्णेति । कृष्ण-वर्ण-शरीरत्वात् कृष्णः मन्त्रमय-शरीरस्य वाच्य-वाचकयोर् अभेदेन विवक्षया । गो इत्य् आदि । गौर् ज्ञानं गो-शब्दस्य वाचकत्वात् ज्ञान-वाचकत्वात् तेन ज्ञानेनोपलभ्यते प्राप्यते ज्ञायते इति गोविन्दः । विद् लाभे इत्य् अस्य धातोः प्रकारान्तरम् आह-वेत्तीति । गो-शब्दः शब्द-वाची । विद् ज्ञाने धातुः । गां शब्द-राशिं शब्द-समुदायं मातृकां वेत्तीति गोविन्दः । प्रकारान्तरम् आह-गो-विचारणाद् गो-शब्द-विचारणाद् गोविन्दः । अथवा गाव इन्द्रियाणि तेषां विचारणाद् विशेषेषु प्रति-नियत-विषयेषु प्रवर्तनाद् गोविन्दः । अथवा गावः पशु-विशेषा इति । तथा च श्रुतिः-पशवो दिव्-पादश् चतुष्पादश् च इति । तेषां विशेषेषु पुण्य-पापेषु चारणात् प्रवर्तनाद् गोविन्दः । अथवा, गावः पशु-विशेषाः तेषां रक्षनाद् गोविन्दः । अपि-शब्दश् चार्थे
kṛṣ-śabdaḥ sattārthaḥ | tatra śaktaḥ | kṛṣ sattāyām ity atra kvib-antaḥ sattā-vācaka iti kāścit | kṛṭ ṇaś ca ṇa-kāraś ca ānandātmaka ānanda-vācī | nanda ānanda iti dhātor eka-deśa-grahaṇād iti kaścit | tato dvandve kṛte 'trādarśaṃ ādyaci-kṛte ca kṛṣṇaḥ sad-ānanda ity arthaḥ | prakārāntareṇa kṛṣṇa-śabdaṃ vyutpādayati bhakteti bhaktānām agha-karṣaṇāt pāpa-parimārjanāt kṛṣṇa ity arthaḥ | bhaktādi-karṣaṇād iti pāṭhe ādi-śabdenābhakta-grahaṇaṃ bhaktasya karṣaṇaṃ sva-sthāna-nayanam abhaktasya karṣaṇaṃ naraka-nayanam ity arthaḥ | prakārāntareṇa vyutpattim āha-tad-varṇeti | kṛṣṇa-varṇa-śarīratvāt kṛṣṇaḥ mantramaya-śarīrasya vācya-vācakayor abhedena vivakṣayā | go ity ādi | gaur jñānaṃ go-śabdasya vācakatvāt jñāna-vācakatvāt tena jñānenopalabhyate prāpyate jñāyate iti govindaḥ | vid lābhe ity asya dhātoḥ prakārāntaram āha-vettīti | go-śabdaḥ śabda-vācī | vid jñāne dhātuḥ | gāṃ śabda-rāśiṃ śabda-samudāyaṃ mātṛkāṃ vettīti govindaḥ | prakārāntaram āha-go-vicāraṇād go-śabda-vicāraṇād govindaḥ | athavā gāva indriyāṇi teṣāṃ vicāraṇād viśeṣeṣu prati-niyata-viṣayeṣu pravartanād govindaḥ | athavā gāvaḥ paśu-viśeṣā iti | tathā ca śrutiḥ-paśavo div-pādaś catuṣpādaś ca iti | teṣāṃ viśeṣeṣu puṇya-pāpeṣu cāraṇāt pravartanād govindaḥ | athavā, gāvaḥ paśu-viśeṣāḥ teṣāṃ rakṣanād govindaḥ | api-śabdaś cārthe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते अभिख्ये नामनी कृष्ण-गोविन्दाख्ये अनुक्रमेण तुर्य-विभक्त्या प्रत्येकं चतुर्थी-विभक्त्या सह मन्त्रात् पूर्वोक्त-दशाक्षर-गोपाल-मन्त्राद् आदौ मन्मथ-बीजात् पश्चात् काम-बीजानन्तरम् अथ चेद् यदि स्यातां भवतः तदा एषो ऽष्टादशार्णो मन्त्र-श्रेष्ठो भवति । एतस्य बलाद् एव दशाक्षरे ऽपि काम-बीज-साहित्यं केचिद् इच्छन्ति । कीदृशः ? गुह्याद् गुह्यः । गुह्याद् अपि गुह्यः । पुनः कीदृशः ? वाञ्छितस्य चिन्ता-मात्रेणाभीष्ट-प्रद इत्य् अर्थः
ete abhikhye nāmanī kṛṣṇa-govindākhye anukrameṇa turya-vibhaktyā pratyekaṃ caturthī-vibhaktyā saha mantrāt pūrvokta-daśākṣara-gopāla-mantrād ādau manmatha-bījāt paścāt kāma-bījānantaram atha ced yadi syātāṃ bhavataḥ tadā eṣo 'ṣṭādaśārṇo mantra-śreṣṭho bhavati | etasya balād eva daśākṣare 'pi kāma-bīja-sāhityaṃ kecid icchanti | kīdṛśaḥ ? guhyād guhyaḥ | guhyād api guhyaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? vāñchitasya cintā-mātreṇābhīṣṭa-prada ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य मन्त्रस्य पूर्व-प्रदिष्टे प्रथम-मन्त्र-सम्बन्धितया कथिते मुनि-देवते बोद्धव्ये । पुनः सन्तो गायत्र-छन्द उशन्ति वदन्ति । अङ्गानीति मन्त्रार्ण-चतुश् चतुष्कैर् मन्त्र-सम्बन्धि-वर्णानां चतुर्भिश् चतुर्भिर् अक्षरैः कृत्वा षोडशाक्षरैर् वर्मावसानानि कवचान्तानि चत्वार्य् अङ्गानि भवन्ति । अवशिष्टं युगार्णम् वर्ण-द्वयम् अस्त्राख्यम् अङ्गं भवति । प्रयोगश् च-क्लीं कृष्णाय हृदयाय नमः गोविन्दाय शिरसे स्वाहा, गोपी-जन-शिखायै वषट्, वल्लभाय कवचाय हुं, स्वाहा अस्त्राय फट्
asya mantrasya pūrva-pradiṣṭe prathama-mantra-sambandhitayā kathite muni-devate boddhavye | punaḥ santo gāyatra-chanda uśanti vadanti | aṅgānīti mantrārṇa-catuś catuṣkair mantra-sambandhi-varṇānāṃ caturbhiś caturbhir akṣaraiḥ kṛtvā ṣoḍaśākṣarair varmāvasānāni kavacāntāni catvāry aṅgāni bhavanti | avaśiṣṭaṃ yugārṇam varṇa-dvayam astrākhyam aṅgaṃ bhavati | prayogaś ca-klīṃ kṛṣṇāya hṛdayāya namaḥ govindāya śirase svāhā, gopī-jana-śikhāyai vaṣaṭ, vallabhāya kavacāya huṃ, svāhā astrāya phaṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमुष्यास्य मन्त्रस्य बीजं शक्तिः प्रकृतिर् विनियोगः पूर्व-मन्त्रे यानि बीजादीनि कथितानि तान्य् अत्रापि ज्ञातव्यानीत्य् अर्थः । पूर्वतरस्येति अथानन्तरं पूर्वतरस्य मनोर् दशाक्षर-गोपाल-मन्त्रस्याखिल-सिद्धि-करं समस्त-सिद्धि-दायकं न्यासं कथयामीति प्रतिज्ञा
amuṣyāsya mantrasya bījaṃ śaktiḥ prakṛtir viniyogaḥ pūrva-mantre yāni bījādīni kathitāni tāny atrāpi jñātavyānīty arthaḥ | pūrvatarasyeti athānantaraṃ pūrvatarasya manor daśākṣara-gopāla-mantrasyākhila-siddhi-karaṃ samasta-siddhi-dāyakaṃ nyāsaṃ kathayāmīti pratijñā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथो ऽनन्तरं बुधेन पण्डितेन वर्णैर् मूल-मन्त्राक्षरैर् न्यासो विधेयः कार्यः । किं कृत्वा ? मूल-मन्त्रं हस्तयोर् अन्तर् मध्ये तथा हस्तयोर् एव बाह्ये पृष्ठे तथा हस्तयोर् एव पार्श्वे व्यापय्य व्यापकतया विन्यस्येत्य् अर्थः । कीदृशं मन्त्रम् ? तार-रुद्धं प्रणव-पुटितम् । कीदृशैः वर्णैः तार-युग्मान्तरस्थैः प्रणव-द्वय-मध्य-गतैः । पुनः कीदृशैः ? बिन्दूत्तंसैर् बिन्दुः शिरो ऽलङ्कारो येषां ते तथा सानुस्वारैर् इत्य् अर्थः । पुनः कीदृशैः ? हार्द-हृद्यैर् हार्देन नमः-पदेन हृद्यैर् मनोज्ञैः सहितैर् इत्य् अर्थः । प्रयोगश् च-ॐ ग्ॐ ॐ नमः दक्षाङ्गुष्ठ-पर्व-त्रये ॐ पीं ॐ नमः तर्जन्याम् इत्य् आदि । ॐ ल्लं ॐ नमो वाम-कनिष्ठिकायाम् इत्य् आदि
atho 'nantaraṃ budhena paṇḍitena varṇair mūla-mantrākṣarair nyāso vidheyaḥ kāryaḥ | kiṃ kṛtvā ? mūla-mantraṃ hastayor antar madhye tathā hastayor eva bāhye pṛṣṭhe tathā hastayor eva pārśve vyāpayya vyāpakatayā vinyasyety arthaḥ | kīdṛśaṃ mantram ? tāra-ruddhaṃ praṇava-puṭitam | kīdṛśaiḥ varṇaiḥ tāra-yugmāntarasthaiḥ praṇava-dvaya-madhya-gataiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? bindūttaṃsair binduḥ śiro 'laṅkāro yeṣāṃ te tathā sānusvārair ity arthaḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? hārda-hṛdyair hārdena namaḥ-padena hṛdyair manojñaiḥ sahitair ity arthaḥ | prayogaś ca-oṃ goṃ oṃ namaḥ dakṣāṅguṣṭha-parva-traye oṃ pīṃ oṃ namaḥ tarjanyām ity ādi | oṃ llaṃ oṃ namo vāma-kaniṣṭhikāyām ity ādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशसु शाखासु अङ्गुलीषु पृथक् कृत्वैकं त्रीणि पर्वाणि अधि पर्व-त्रयं व्याप्य, त्रिपाठिनस् तु त्रीणि पर्वाणि इति पर्व-त्रये अधीति उपरि अङ्गुल्य्-अग्रे च पृथग् एकैकशः । तथा च प्रथम-पर्वणि ॐ द्वितीये ॐ तृतीये ॐ अङ्गुल्य्-अग्रे नमः इति एवम् अन्यत्रापीत्य् आहुः । दक्षिणाङ्गुष्ठ-पूर्वं प्रथम-न्यासादौ यथा स्यात् तथा वामाङ्गष्ठावसानं वामाङ्गष्ठो ऽवसाने न्यासान्ते यथा स्याद् एवं विशद-धीर् विमल-बुद्धीर् न्यसतु । एवं च करस्था सृष्टिर् उक्ता करे सृष्टि-न्यास-प्रकार उक्त इत्य् अर्थः । अङ्गुष्ठ-द्वन्द्व-पूर्वा स्थितिर् उभय-करे हस्त-द्वये दक्षिण-करे ऽङ्गुष्ठादिक-निष्ठासु विन्यस्य वाम-करे ऽप्य् अङ्गुष्ठादिक-निष्ठास्व् अङ्गुलिषु न्यसेद् अयं स्थिति-न्यास उक्तः । संहृतिर् वाम-पूर्वा दक्षेति संहृतिः संहारः वामाङ्गुष्ठ-पूर्वा दक्षिणाङ्गुष्ठावसाना अयं च संहार-न्यास उक्तः । एतत् त्रयम् अपि सृष्टि-स्थिति-संहारात्मकं त्रयम् अपि सृजति स्थित्य्-उपेतं कार्यं च सृष्ट्य्-आदि-न्यास-पञ्चकं कार्यम् इत्य् अर्थः
daśasu śākhāsu aṅgulīṣu pṛthak kṛtvaikaṃ trīṇi parvāṇi adhi parva-trayaṃ vyāpya, tripāṭhinas tu trīṇi parvāṇi iti parva-traye adhīti upari aṅguly-agre ca pṛthag ekaikaśaḥ | tathā ca prathama-parvaṇi oṃ dvitīye oṃ tṛtīye oṃ aṅguly-agre namaḥ iti evam anyatrāpīty āhuḥ | dakṣiṇāṅguṣṭha-pūrvaṃ prathama-nyāsādau yathā syāt tathā vāmāṅgaṣṭhāvasānaṃ vāmāṅgaṣṭho 'vasāne nyāsānte yathā syād evaṃ viśada-dhīr vimala-buddhīr nyasatu | evaṃ ca karasthā sṛṣṭir uktā kare sṛṣṭi-nyāsa-prakāra ukta ity arthaḥ | aṅguṣṭha-dvandva-pūrvā sthitir ubhaya-kare hasta-dvaye dakṣiṇa-kare 'ṅguṣṭhādika-niṣṭhāsu vinyasya vāma-kare 'py aṅguṣṭhādika-niṣṭhāsv aṅguliṣu nyased ayaṃ sthiti-nyāsa uktaḥ | saṃhṛtir vāma-pūrvā dakṣeti saṃhṛtiḥ saṃhāraḥ vāmāṅguṣṭha-pūrvā dakṣiṇāṅguṣṭhāvasānā ayaṃ ca saṃhāra-nyāsa uktaḥ | etat trayam api sṛṣṭi-sthiti-saṃhārātmakaṃ trayam api sṛjati sthity-upetaṃ kāryaṃ ca sṛṣṭy-ādi-nyāsa-pañcakaṃ kāryam ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तद्-अनन्तरं स्थिति-क्रमात् स्थिति-न्यास-क्रमेण दशस्व् अङ्गुलीषु बुधः पण्डितः दशाङ्गकानि पूर्वोक्त-मन्त्र-दशाङ्गानि विन्यसेत् । तद्-अङ्ग-पञ्चकं तथेति तथा तेन प्रकारेण स्थिति-क्रमेण तद्-अङ्ग-पञ्चकं पुर्वोक्त-पञ्चकं पूर्वोक्ताङ्ग-पञ्चकं दशसु अङ्गुलीषु विन्यसेत् । कर-न्यास-जातम् उपसंहरति विधिर् इति । एवं चायं विधिः प्रकारः करे हस्त-द्वये समीरितः कथित इत्य् अर्थः
tatas tad-anantaraṃ sthiti-kramāt sthiti-nyāsa-krameṇa daśasv aṅgulīṣu budhaḥ paṇḍitaḥ daśāṅgakāni pūrvokta-mantra-daśāṅgāni vinyaset | tad-aṅga-pañcakaṃ tatheti tathā tena prakāreṇa sthiti-krameṇa tad-aṅga-pañcakaṃ purvokta-pañcakaṃ pūrvoktāṅga-pañcakaṃ daśasu aṅgulīṣu vinyaset | kara-nyāsa-jātam upasaṃharati vidhir iti | evaṃ cāyaṃ vidhiḥ prakāraḥ kare hasta-dvaye samīritaḥ kathita ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथान्तर-मनुना दशार्णेन पुटितैर् मातृकाक्षरैः स-बिन्दुभिः सानुस्वारैः पुरोवत् पूर्ववद् यथा पूर्वं ललाटादिषु न्यास एवम् अभिविन्यस्य अनु पश्चान् मातृका-न्यास-विशेष-करणानन्तरं वक्ष्यमाणानि दश-तत्त्वानि विन्यसेत् । कीदृशानि मन्त्र-वर्ण-भाञ्जि मन्त्राक्षर-युक्तानि । कथं दश-तत्त्वानि विन्यसेत् ? तत्राह-संहृति-सृष्टि-मार्ग-भेदात् प्रथमं संहार-क्रमेण तद्-अनन्तरं सृष्टि-क्रमेणेत्य् अर्थः
athāntara-manunā daśārṇena puṭitair mātṛkākṣaraiḥ sa-bindubhiḥ sānusvāraiḥ purovat pūrvavad yathā pūrvaṃ lalāṭādiṣu nyāsa evam abhivinyasya anu paścān mātṛkā-nyāsa-viśeṣa-karaṇānantaraṃ vakṣyamāṇāni daśa-tattvāni vinyaset | kīdṛśāni mantra-varṇa-bhāñji mantrākṣara-yuktāni | kathaṃ daśa-tattvāni vinyaset ? tatrāha-saṃhṛti-sṛṣṭi-mārga-bhedāt prathamaṃ saṃhāra-krameṇa tad-anantaraṃ sṛṣṭi-krameṇety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असौ मनु-वर्यः मनु-श्रेष्ठः संहृतौ संहार-न्यासे अनुगतो यथैवास्ति तथैव सृष्टि-मार्गे सृष्टि-कर-न्यासे प्रतियातो भवेत् तद्-विपरीतो भवेत् । उद्धार-प्रकारम् आह-उद्धृतिर् इति । एषां तत्त्वानां खलु निश्चयेन उद्धृतिर् उद्धारः पूर्वोक्तवद् यथा पूर्वम् उक्त-तत्त्व-न्यासे । नत्य्-उपेतं भूयः पराय च तद्-आह्वयम् आत्मने च नत्य्-अन्तम् उद्धरतु तत्त्व-मनून् क्रमेण इति प्रकारेणेत्य् अर्थः । अधुना न्यासं कथयामीति साम्प्रतं न्यास-सम्बन्धि-तत्त्व-नाम-कथनं तत्-स्थान-कथनं च करोमीत्य् अर्थः
asau manu-varyaḥ manu-śreṣṭhaḥ saṃhṛtau saṃhāra-nyāse anugato yathaivāsti tathaiva sṛṣṭi-mārge sṛṣṭi-kara-nyāse pratiyāto bhavet tad-viparīto bhavet | uddhāra-prakāram āha-uddhṛtir iti | eṣāṃ tattvānāṃ khalu niścayena uddhṛtir uddhāraḥ pūrvoktavad yathā pūrvam ukta-tattva-nyāse | naty-upetaṃ bhūyaḥ parāya ca tad-āhvayam ātmane ca naty-antam uddharatu tattva-manūn krameṇa iti prakāreṇety arthaḥ | adhunā nyāsaṃ kathayāmīti sāmprataṃ nyāsa-sambandhi-tattva-nāma-kathanaṃ tat-sthāna-kathanaṃ ca karomīty arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मही पृथिवी । सलिलं जलं । पावकः तेजः । अनिलो वायुः । वियद्-आकाशः । गर्वो ऽहङ्कारः । महान् महत्-तत्त्वम् । प्रकृतिः पुरुषः । परश् च इमानि पृथिव्य्-आदीनि तत्त्वानि तत्त्व-पद-वाच्यानि । न्यास-स्थानम् आह-अथेति । अथानन्तरं पञ्च तत्त्वानि पृथिव्य्-आदीनि न्यसतु । कुत्र पदान्धु-हृदयास्यकान्य् अधि पादयोः । अन्धौ लिङ्गे । हृदये । आस्ये मुखे । के शिरसि । अधि सप्तम्य्-अर्थे मध्ये हृदये तत्त्व-द्वयं त्रयं सकल-गं सकलाङ्ग-व्यापकं ततस् तद्-अनन्तरं तद्-विपर्यासतः उक्त-संहार-विपरीत-रीत्या न्यसतु । प्रयोगश् च-ॐ ग्ॐ नमः पराय पृथिव्य्-आत्मने नमः इति पाद-द्वये इत्य् आरभ्य ॐ हां नमः पराय परमात्मने नमः इत्य् अन्तः संहारः ॐ हां नमः पराय परमात्मने नमः इत्य् आरभ्य ॐ ग्ॐ नमः पराय पृथिव्य्-आत्मने नमः पाद-द्वये इति सृष्टि-न्यासः । सृष्टि-न्यासे त्रयं सर्व-शरीरे, महद्-अहङ्कारौ हृदि आकाशः शिरसि । वाय्व्-अग्नि-सलिल-मह्यः मुख-हृदय-लिङ्ग-पाद-द्वयेषु, ज्ञेयाः । केचित् तु तत्त्व-पदान्तर्-भावेन न्यासम् इच्छन्ति तच् चिन्त्यम्
mahī pṛthivī | salilaṃ jalaṃ | pāvakaḥ tejaḥ | anilo vāyuḥ | viyad-ākāśaḥ | garvo 'haṅkāraḥ | mahān mahat-tattvam | prakṛtiḥ puruṣaḥ | paraś ca imāni pṛthivy-ādīni tattvāni tattva-pada-vācyāni | nyāsa-sthānam āha-atheti | athānantaraṃ pañca tattvāni pṛthivy-ādīni nyasatu | kutra padāndhu-hṛdayāsyakāny adhi pādayoḥ | andhau liṅge | hṛdaye | āsye mukhe | ke śirasi | adhi saptamy-arthe madhye hṛdaye tattva-dvayaṃ trayaṃ sakala-gaṃ sakalāṅga-vyāpakaṃ tatas tad-anantaraṃ tad-viparyāsataḥ ukta-saṃhāra-viparīta-rītyā nyasatu | prayogaś ca-oṃ goṃ namaḥ parāya pṛthivy-ātmane namaḥ iti pāda-dvaye ity ārabhya oṃ hāṃ namaḥ parāya paramātmane namaḥ ity antaḥ saṃhāraḥ oṃ hāṃ namaḥ parāya paramātmane namaḥ ity ārabhya oṃ goṃ namaḥ parāya pṛthivy-ātmane namaḥ pāda-dvaye iti sṛṣṭi-nyāsaḥ | sṛṣṭi-nyāse trayaṃ sarva-śarīre, mahad-ahaṅkārau hṛdi ākāśaḥ śirasi | vāyv-agni-salila-mahyaḥ mukha-hṛdaya-liṅga-pāda-dvayeṣu, jñeyāḥ | kecit tu tattva-padāntar-bhāvena nyāsam icchanti tac cintyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं प्रोक्तः कथितो न्यासः सद्भिः पण्डितैः अन्येष्व् अपि गोपाल-मन्त्रेषु उद्धृत-दशाक्षर-व्यतिरिक्तेष्व् अपि कार्यः । कीदृशः ? गुह्यतमः अतिशयेन गुप्तः । पुनः कीदृशः ? तत्त्व-दशक-परिक्प्तः तत्त्वानां दशकं तत्त्व-दशकं तेन परिक्प्त उद्घाटित इत्य् अर्थः । किम् अर्थम् ? झटिति फल-सिद्ध्यै शीघ्र-फल-प्राप्त्यै
ayaṃ proktaḥ kathito nyāsaḥ sadbhiḥ paṇḍitaiḥ anyeṣv api gopāla-mantreṣu uddhṛta-daśākṣara-vyatirikteṣv api kāryaḥ | kīdṛśaḥ ? guhyatamaḥ atiśayena guptaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? tattva-daśaka-parikptaḥ tattvānāṃ daśakaṃ tattva-daśakaṃ tena parikpta udghāṭita ity arthaḥ | kim artham ? jhaṭiti phala-siddhyai śīghra-phala-prāptyai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथानन्तरं दोर्भ्यां हस्ताभ्यां ध्रुव-पुटितम् प्रणव-पुटितं मनु-वरं मन्त्र-श्रेष्ठं दशाक्षरं गोपाल-मन्त्रम् आकेशाद् आपादं केशादि-पाद-पर्यन्तं त्रिशः स्व-देहे विन्यसेद् इति विद्याधराचार्य-त्रिपाठि-प्रभृतयः । एतेषां मत आकेशाद् आपादद् इति पाठः । अधुना सृष्टि-स्थिति-संहार-क्रमेण मन्त्राक्षर-न्यासम् आह-मूर्धनीत्य् आदि । तथा दशाक्षराणि प्रणव-पुटितानि मूर्धादि-वक्ष्यमाण-स्थानेषु विन्यसेत् । स्थानान्य् आह-मूर्धनीति । मूर्ध्नि चक्षुषोर् उभय-नेत्रे एकम् एवाक्षरं श्रुतयोः कर्णयोः अत्राप्य् -एकम् एव घ्राणे नासा-युग्मे तत्राप्य् एकम् एव मुखं हृदयं जठरं शिवं लिङ्गम् जानु-द्वये एकं, पाद-द्वये एकम् एतेषु दशसु स्थानेषु दशाक्षराणि विन्यसेद् इत्य् अर्थः
athānantaraṃ dorbhyāṃ hastābhyāṃ dhruva-puṭitam praṇava-puṭitaṃ manu-varaṃ mantra-śreṣṭhaṃ daśākṣaraṃ gopāla-mantram ākeśād āpādaṃ keśādi-pāda-paryantaṃ triśaḥ sva-dehe vinyased iti vidyādharācārya-tripāṭhi-prabhṛtayaḥ | eteṣāṃ mata ākeśād āpādad iti pāṭhaḥ | adhunā sṛṣṭi-sthiti-saṃhāra-krameṇa mantrākṣara-nyāsam āha-mūrdhanīty ādi | tathā daśākṣarāṇi praṇava-puṭitāni mūrdhādi-vakṣyamāṇa-sthāneṣu vinyaset | sthānāny āha-mūrdhanīti | mūrdhni cakṣuṣor ubhaya-netre ekam evākṣaraṃ śrutayoḥ karṇayoḥ atrāpy -ekam eva ghrāṇe nāsā-yugme tatrāpy ekam eva mukhaṃ hṛdayaṃ jaṭharaṃ śivaṃ liṅgam jānu-dvaye ekaṃ, pāda-dvaye ekam eteṣu daśasu sthāneṣu daśākṣarāṇi vinyased ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं न्यासः मस्करि-वैखानसेषु संहारान्तो विहितः मस्करी सन्न्यासी वैखानसो वानप्रस्थः, तथा ताभ्यां न्यास-त्रयं कार्यम् इत्य् अर्थः । गृह-मेधिषु गृहस्थेषु अयं न्यासः स्थित्य्-अन्तो विहितः । तथा गृहस्थैः पञ्च न्यासाः कार्या इत्य् अर्थः । वर्णिनां ब्रह्मचारिणाम् अयं न्यासः सृष्ट्य्-अन्तो विहितः । तथा च ब्रह्मचारिभिर् न्यास-चतुष्टयं कार्यम् इत्य् अर्थः । इति पूर्वोक्तम् अर्थ-जातं प्राहुः प्राचीना आगमज्ञा इति शेषः
ayaṃ nyāsaḥ maskari-vaikhānaseṣu saṃhārānto vihitaḥ maskarī sannyāsī vaikhānaso vānaprasthaḥ, tathā tābhyāṃ nyāsa-trayaṃ kāryam ity arthaḥ | gṛha-medhiṣu gṛhastheṣu ayaṃ nyāsaḥ sthity-anto vihitaḥ | tathā gṛhasthaiḥ pañca nyāsāḥ kāryā ity arthaḥ | varṇināṃ brahmacāriṇām ayaṃ nyāsaḥ sṛṣṭy-anto vihitaḥ | tathā ca brahmacāribhir nyāsa-catuṣṭayaṃ kāryam ity arthaḥ | iti pūrvoktam artha-jātaṃ prāhuḥ prācīnā āgamajñā iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचिद् आचार्याः वैराग्य-युक्त-गृहस्थे संहारान्तं न्यासम् आहुः । किं च सहजानौ वन-वासिनि सपत्नीके स्थितिं स्थित्य्-अन्तं न्यासम् आहुः । तथा ब्रह्मचारि-भिन्नानां विद्यार्थिनाम् अपि सृष्टिम् सृष्ट्य्-अन्तं न्यासम् आहुर् इत्य् अर्थः
kecid ācāryāḥ vairāgya-yukta-gṛhasthe saṃhārāntaṃ nyāsam āhuḥ | kiṃ ca sahajānau vana-vāsini sapatnīke sthitiṃ sthity-antaṃ nyāsam āhuḥ | tathā brahmacāri-bhinnānāṃ vidyārthinām api sṛṣṭim sṛṣṭy-antaṃ nyāsam āhur ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्या मध्याङ्गुलिः शिरसि मूर्ध्नि विहिता न्यास-करणत्वेन तथा मध्याङ्गुल्या न्यासः शिरसि कार्य इत्य् अर्थः । सैव मध्या तर्जनिकान्विताक्ष्णि नयन-युगले विहिता । तथा च मध्यमा-तर्जनीभ्याम् अक्ष्णोर् न्यासः कार्यः । श्रवसि श्रोत्र-युगले रहिताङ्गुष्ठा अङ्गुष्ठ-रहिता सर्वाङ्गुलयो विहिताः । नसि नासा-युगले ज्येष्ठान्विता अङ्गुष्ठ-युक्ता उपकनिष्ठका अनामिका विहिता । वदने सर्वाङ्गुलयो विहिताः । हृदि सज्यायसी ज्येष्ठा-सहिता साङ्गुष्ठ-तर्जनी विहिता । नाभौ जठरे नाभि-पदेन जठरम् उपलक्षितम् इति विद्याधरः । नाभि-पदस्य मुख्य एवार्थ इति लघु-दीपिका-प्रभृतयः । प्रथमज-युता अङ्गुष्ठ-युक्ता मध्यमा विहिता । शिवे लिङ्गे तथा विहिता यथा जठरे साङ्गुष्ठा मध्या तथेत्य् अर्थ इति केचित् । श्रवो विहिता शिव इति पाठे श्रोत्र-युगले या अङ्गुष्ठ-रहितास् ताः शिवे विहिता इत्य् अर्थः । जान्वोस् ता एवाङ्गुलयः अङ्गुष्ठेन रहिताः सर्वाङ्गुलय इत्य् अर्थः । पद-द्वये साङ्गुष्ठाः सर्वाङ्गुलयो विहिताः । स्थानार्णयोर् इत्य् आदिना स्थानआक्षरअयोर् विनिमयो विपर्ययो भवति । यथा-ग्ॐ सृष्टौ मूर्ध्नि । स्थितौ हृदये । संहृतौ पादयोर् न्यास इति । एवम् अङ्गुली-स्थानयोर् विपर्ययो नास्ति । किन्तु सृष्टौ स्थितौ संहृतौ वा यत्र स्थाने याङ्गुलिर् विहिता तयैवाङ्गुल्या तत्र स्ताने न्यासः कार्य इत्य् अर्थः ।
madhyā madhyāṅguliḥ śirasi mūrdhni vihitā nyāsa-karaṇatvena tathā madhyāṅgulyā nyāsaḥ śirasi kārya ity arthaḥ | saiva madhyā tarjanikānvitākṣṇi nayana-yugale vihitā | tathā ca madhyamā-tarjanībhyām akṣṇor nyāsaḥ kāryaḥ | śravasi śrotra-yugale rahitāṅguṣṭhā aṅguṣṭha-rahitā sarvāṅgulayo vihitāḥ | nasi nāsā-yugale jyeṣṭhānvitā aṅguṣṭha-yuktā upakaniṣṭhakā anāmikā vihitā | vadane sarvāṅgulayo vihitāḥ | hṛdi sajyāyasī jyeṣṭhā-sahitā sāṅguṣṭha-tarjanī vihitā | nābhau jaṭhare nābhi-padena jaṭharam upalakṣitam iti vidyādharaḥ | nābhi-padasya mukhya evārtha iti laghu-dīpikā-prabhṛtayaḥ | prathamaja-yutā aṅguṣṭha-yuktā madhyamā vihitā | śive liṅge tathā vihitā yathā jaṭhare sāṅguṣṭhā madhyā tathety artha iti kecit | śravo vihitā śiva iti pāṭhe śrotra-yugale yā aṅguṣṭha-rahitās tāḥ śive vihitā ity arthaḥ | jānvos tā evāṅgulayaḥ aṅguṣṭhena rahitāḥ sarvāṅgulaya ity arthaḥ | pada-dvaye sāṅguṣṭhāḥ sarvāṅgulayo vihitāḥ | sthānārṇayor ity ādinā sthānaākṣaraayor vinimayo viparyayo bhavati | yathā-goṃ sṛṣṭau mūrdhni | sthitau hṛdaye | saṃhṛtau pādayor nyāsa iti | evam aṅgulī-sthānayor viparyayo nāsti | kintu sṛṣṭau sthitau saṃhṛtau vā yatra sthāne yāṅgulir vihitā tayaivāṅgulyā tatra stāne nyāsaḥ kārya ity arthaḥ |
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरं भूत्य्-अभिधं भूतिर् इति नाम यस्य तद् भूति-नामकं वच्मि कथयामि । कीदृशम् ? न्यास-वरं न्यास-श्रेष्ठम् इत्य् अर्थः । पुनः भूति-करम् ऐश्वर्य-करम् । पुनः मन्त्र-दशावृत्ति-मयं मन्त्रस्य दशावरण-घटितम् । पुनः साधक-श्रेष्ठैर् गुप्ततमम् अतिगुह्यम्
aparaṃ bhūty-abhidhaṃ bhūtir iti nāma yasya tad bhūti-nāmakaṃ vacmi kathayāmi | kīdṛśam ? nyāsa-varaṃ nyāsa-śreṣṭham ity arthaḥ | punaḥ bhūti-karam aiśvarya-karam | punaḥ mantra-daśāvṛtti-mayaṃ mantrasya daśāvaraṇa-ghaṭitam | punaḥ sādhaka-śreṣṭhair guptatamam atiguhyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आधारो वृषणस्याधस् त्रिकोणं मूलाधार-स्थानम् । ध्वजो लिङ्गम् । नाभिः हृधयं गलः मुखं अंसोरु-द्वयम् । एतेष्व् एकावृत्तिः । कन्धरा घाटा कन्धरा कण्ठ इति लघु-दीपिका-कारः । नाभि-कुक्षि-हृदयम् उरोज-युगलं स्तन-द्वयम् । पार्श्वेति पार्श्व-युगम् । अपरं पृष्ठ-देशः । श्रोणिर् जघन-देशः । श्रोणिः कटिः । अपरं श्रोण्याः अपरभागः इति त्रिपाठिनः । एतेषु द्वितीयावृत्तिः । कं शिरः । आस्यं मुखम् । अक्षिणी नेत्र-युगलम् । श्रुती श्रवण-द्वयम् । न इति नासिका-द्वयं कपोल-द्वयम् एतेषु तृतीया वृत्तिः । कर-पदेति कर-पदयोः प्रत्येकं सन्धि-चतुष्टयं सन्धिष्व् अङ्गुल्य्-अग्रेषु अङ्गुलीषु च । अत्र दक्षिण-करे चतुर्था वृत्तिः । एवं वाम-करे पञ्चमा वृत्तिः । इति पक्ष-द्वयं च विद्याधरस् तु करयोर् एका वृत्तिः, पादयोर् एका वृत्तिर् इत्य् आह । तच् चिन्त्यम् । मूल-ग्रन्थात् तथाप्रतीतेः । पादयोः सन्धिष्व् अङ्गुल्य्-अग्रेष्व् अङ्गुलीषु च । अत्रापि दक्षिण-पादे षष्ठा वृत्तिः । वाम-पादे सप्तमा वृत्तिः । अत एव हस्त-पादयोर् न्यास-चतुष्टयम् इति त्रिपाठिनः । के मस्तक-मध्ये तत्-प्राच्यादि-दिशासु मस्तक-पूर्वादि-चतुर्दिक्षु सकले मूर्ध्नि सकले मस्तके प्रादक्षिण्येन व्यापकतया दोष्णोश् च बाहु-युगे तथा सक्थ्नोर् ऊरु-मूलस्याधिष्ठानयोर् मध्य-प्रदेशयोर् एतेष्व् अष्टमा वृत्तिः । मस्तकस्य पूर्वादि-दिशास्व् एका वृत्तिः । एका वृत्तिर् मूर्धादिष्व् इति विद्याधराचार्याः । तच् चिन्त्यम् । तथा पद-स्वरसात् शिरः-प्रभृतिष्व् एकावृत्ति-प्रतीतेः । शिरो मस्तकम् । अक्षीति नेत्र-युगलम् । आस्यं मुखम् । कण्ठं । हृदयं । तुन्दम् उदरम् । कन्दो मूलाधारः । स्वाधिष्ठानम् इति त्रिपाठिनः । अन्धुं लिङ्गं । जानु । प्रपद् इति पाद-युगलं तेषु, एतेषु नवमावृत्तिः । श्रोत्र-युगले गण्ड-युगले । अंस-युगले । स्तन-युगले । पार्श्व-युगले । स्फिग्-युगले नितम्ब-युगले । एवम् उरु-जानु-जङ्घाङ्घ्रि-युगले । एतेषु दशमावृत्तिः । इत्थम् अनेन प्रकारेण मनूत्थान् मन्त्र-सम्बन्धिनो वर्णान् न्यसेत् । प्रयोगश् च - ग्ॐ नमो मूलाधारे, पीं नमः लिङ्गे, जं नमः नाभौ इत्य् आदि
ādhāro vṛṣaṇasyādhas trikoṇaṃ mūlādhāra-sthānam | dhvajo liṅgam | nābhiḥ hṛdhayaṃ galaḥ mukhaṃ aṃsoru-dvayam | eteṣv ekāvṛttiḥ | kandharā ghāṭā kandharā kaṇṭha iti laghu-dīpikā-kāraḥ | nābhi-kukṣi-hṛdayam uroja-yugalaṃ stana-dvayam | pārśveti pārśva-yugam | aparaṃ pṛṣṭha-deśaḥ | śroṇir jaghana-deśaḥ | śroṇiḥ kaṭiḥ | aparaṃ śroṇyāḥ aparabhāgaḥ iti tripāṭhinaḥ | eteṣu dvitīyāvṛttiḥ | kaṃ śiraḥ | āsyaṃ mukham | akṣiṇī netra-yugalam | śrutī śravaṇa-dvayam | na iti nāsikā-dvayaṃ kapola-dvayam eteṣu tṛtīyā vṛttiḥ | kara-padeti kara-padayoḥ pratyekaṃ sandhi-catuṣṭayaṃ sandhiṣv aṅguly-agreṣu aṅgulīṣu ca | atra dakṣiṇa-kare caturthā vṛttiḥ | evaṃ vāma-kare pañcamā vṛttiḥ | iti pakṣa-dvayaṃ ca vidyādharas tu karayor ekā vṛttiḥ, pādayor ekā vṛttir ity āha | tac cintyam | mūla-granthāt tathāpratīteḥ | pādayoḥ sandhiṣv aṅguly-agreṣv aṅgulīṣu ca | atrāpi dakṣiṇa-pāde ṣaṣṭhā vṛttiḥ | vāma-pāde saptamā vṛttiḥ | ata eva hasta-pādayor nyāsa-catuṣṭayam iti tripāṭhinaḥ | ke mastaka-madhye tat-prācyādi-diśāsu mastaka-pūrvādi-caturdikṣu sakale mūrdhni sakale mastake prādakṣiṇyena vyāpakatayā doṣṇoś ca bāhu-yuge tathā sakthnor ūru-mūlasyādhiṣṭhānayor madhya-pradeśayor eteṣv aṣṭamā vṛttiḥ | mastakasya pūrvādi-diśāsv ekā vṛttiḥ | ekā vṛttir mūrdhādiṣv iti vidyādharācāryāḥ | tac cintyam | tathā pada-svarasāt śiraḥ-prabhṛtiṣv ekāvṛtti-pratīteḥ | śiro mastakam | akṣīti netra-yugalam | āsyaṃ mukham | kaṇṭhaṃ | hṛdayaṃ | tundam udaram | kando mūlādhāraḥ | svādhiṣṭhānam iti tripāṭhinaḥ | andhuṃ liṅgaṃ | jānu | prapad iti pāda-yugalaṃ teṣu, eteṣu navamāvṛttiḥ | śrotra-yugale gaṇḍa-yugale | aṃsa-yugale | stana-yugale | pārśva-yugale | sphig-yugale nitamba-yugale | evam uru-jānu-jaṅghāṅghri-yugale | eteṣu daśamāvṛttiḥ | ittham anena prakāreṇa manūtthān mantra-sambandhino varṇān nyaset | prayogaś ca - goṃ namo mūlādhāre, pīṃ namaḥ liṅge, jaṃ namaḥ nābhau ity ādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेन प्रकारेण विभूति-पञ्जरं कथितम् । कीदृशम् ? सकल-सुखार्थ-धर्म-मोक्षदं पुरुषार्थ-चतुष्टय-प्रदम् । पुनर् नर-तरुणी-मनो-रञ्जनं पुरुष-नारी-चित्ताह्लादकं न केवलं सर्वानुरञ्जनम् । अपि तु हरि-चरणाब्जे भक्ति-वर्धनम्
anena prakāreṇa vibhūti-pañjaraṃ kathitam | kīdṛśam ? sakala-sukhārtha-dharma-mokṣadaṃ puruṣārtha-catuṣṭaya-pradam | punar nara-taruṇī-mano-rañjanaṃ puruṣa-nārī-cittāhlādakaṃ na kevalaṃ sarvānurañjanam | api tu hari-caraṇābje bhakti-vardhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथानन्तरम् अस्य दशाक्षर-मन्त्रस्य स्फूर्तये उद्दीपनाय मूर्ति-पञ्जरं कीर्त्यते । किम्भूतम् ? आर्तिः पीडा । ग्रहो ग्रह-जनितम् अशुभं विषं स्थावरं जङ्गमं च । अरिः शत्रुः । तान् हन्तीत्य् अर्थः । पुनः कीदृशम् ? कीर्त्य्-आदि-दम् । कीर्तिः प्रख्यातिः । श्री-सम्पत्तिः सौन्दर्यं पुष्टिर् बलं प्रददातीति तथा
athānantaram asya daśākṣara-mantrasya sphūrtaye uddīpanāya mūrti-pañjaraṃ kīrtyate | kimbhūtam ? ārtiḥ pīḍā | graho graha-janitam aśubhaṃ viṣaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca | ariḥ śatruḥ | tān hantīty arthaḥ | punaḥ kīdṛśam ? kīrty-ādi-dam | kīrtiḥ prakhyātiḥ | śrī-sampattiḥ saundaryaṃ puṣṭir balaṃ pradadātīti tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केशवादिभिः पूर्वोक्त-युग-षट्क-मूर्तिभिः सह धातृ-पूर्व-मिहिरास् तान् क्रमेण न्यसतु । कीदृशान् ? नमो ऽन्तकान् नमः-पदान्तान् । पुनः कैः सह ? द्वादशाक्षर-भवाक्षरैर् वक्ष्यमाण-द्वादशाक्षर-मन्त्र-सम्बन्धिभिर् द्वादशाक्षरैः सह । एतद् उक्तं भवति-आदौ स्वराः । ततो नमः-पदम् इति । प्रयोगस् तु ॐ अं ॐ केशव-धातृभ्यां नमः । ॐ अं ॐ केशव-धात्रे नम इति त्रिपाठिनः
keśavādibhiḥ pūrvokta-yuga-ṣaṭka-mūrtibhiḥ saha dhātṛ-pūrva-mihirās tān krameṇa nyasatu | kīdṛśān ? namo 'ntakān namaḥ-padāntān | punaḥ kaiḥ saha ? dvādaśākṣara-bhavākṣarair vakṣyamāṇa-dvādaśākṣara-mantra-sambandhibhir dvādaśākṣaraiḥ saha | etad uktaṃ bhavati-ādau svarāḥ | tato namaḥ-padam iti | prayogas tu oṃ aṃ oṃ keśava-dhātṛbhyāṃ namaḥ | oṃ aṃ oṃ keśava-dhātre nama iti tripāṭhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाले ललाटे । उदरे । हृदये । गल-कूप-तले कण्ठे । वामेतरे वामाद् इतरद् दक्षिणं दक्षिण-पार्श्वे भुजान्ते गले चेति । वाम-त्रये वाम-पार्श्वे वाम-भुजान्ते गले च । पृष्ठे ककुदि । अथानन्तरं अन्व् इति पाठे ऽप्य् अयम् एव बोद्धव्यः । तथा तेन प्रकारेण मूर्ध्न्य् षड्-युग-वर्ण-मनुं द्वादशाक्षर-मन्त्रं न्यसेद् इत्य् अर्थः
bhāle lalāṭe | udare | hṛdaye | gala-kūpa-tale kaṇṭhe | vāmetare vāmād itarad dakṣiṇaṃ dakṣiṇa-pārśve bhujānte gale ceti | vāma-traye vāma-pārśve vāma-bhujānte gale ca | pṛṣṭhe kakudi | athānantaraṃ anv iti pāṭhe 'py ayam eva boddhavyaḥ | tathā tena prakāreṇa mūrdhny ṣaḍ-yuga-varṇa-manuṃ dvādaśākṣara-mantraṃ nyased ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स प्रसिद्धो वासुदेवो मूर्धस्थो मस्तक-स्थः सन् वपुर् अखिलं समस्तं वपुः शरीरं व्याप्नोति स्व-तेजसेत्य् अर्थः । किम्भूतो वासुदेवः ? चैतन्यामृतं तद् एव वपुर् यस्य स तथा । यद् वा चैतन्यं स्व-प्रकाशम् अमृतं मोक्षस् तद् एव वपुर् यस्य स तथा । पुनः कीदृशः ? अर्क-कोटिर् इव तेजो यस्य स तथा । वपुर् कीदृशम् ? प्रकटित-मन्त्र-वर्ण-कीर्णम् प्रकटिता ये मन्त्र-वर्णा द्वादशाक्षरोद्गतास् तैर् आकीर्णं व्याप्तम् । किम् इव ? सुविमल-पायसि सुनिर्मले जले सिक्तं निक्षिप्तम् औधस्यं दुग्धम् इव
sa prasiddho vāsudevo mūrdhastho mastaka-sthaḥ san vapur akhilaṃ samastaṃ vapuḥ śarīraṃ vyāpnoti sva-tejasety arthaḥ | kimbhūto vāsudevaḥ ? caitanyāmṛtaṃ tad eva vapur yasya sa tathā | yad vā caitanyaṃ sva-prakāśam amṛtaṃ mokṣas tad eva vapur yasya sa tathā | punaḥ kīdṛśaḥ ? arka-koṭir iva tejo yasya sa tathā | vapur kīdṛśam ? prakaṭita-mantra-varṇa-kīrṇam prakaṭitā ye mantra-varṇā dvādaśākṣarodgatās tair ākīrṇaṃ vyāptam | kim iva ? suvimala-pāyasi sunirmale jale siktaṃ nikṣiptam audhasyaṃ dugdham iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्ति-पञ्जरस्य पूर्व-कृत्यं दर्शयति सृष्टि-स्थितीत्यादि इति रुद्रधरः । तच् चिन्त्यम् । तत्र प्रमाणाभावात् । मूर्धन्य् अक्ष्णोर् इत्य् आदिना पूर्वम् उक्ते सृष्टि-स्थिती पुनः स्व-देहे विन्यस्य तथा दश-पञ्चाङ्ग-युग्मं दशाङ्गं पञ्चाङ्गं च विन्यस्य । ऋष्य्-आदि-त्रितयं कास्य-हृत्स्य विन्यसेद् इत्य् अर्थः । वक्ष्यमाण-मुद्रां ग्रथयित्वा बद्ध्वा भूयः पुनर् अपि दिशां दशकं बन्धनीयम् । ॐ सुदर्शनायास्त्राय फट् इत्य् अनेन वक्ष्यमाणेन मन्त्रेणेत्य् अर्थः
mūrti-pañjarasya pūrva-kṛtyaṃ darśayati sṛṣṭi-sthitītyādi iti rudradharaḥ | tac cintyam | tatra pramāṇābhāvāt | mūrdhany akṣṇor ity ādinā pūrvam ukte sṛṣṭi-sthitī punaḥ sva-dehe vinyasya tathā daśa-pañcāṅga-yugmaṃ daśāṅgaṃ pañcāṅgaṃ ca vinyasya | ṛṣy-ādi-tritayaṃ kāsya-hṛtsya vinyased ity arthaḥ | vakṣyamāṇa-mudrāṃ grathayitvā baddhvā bhūyaḥ punar api diśāṃ daśakaṃ bandhanīyam | oṃ sudarśanāyāstrāya phaṭ ity anena vakṣyamāṇena mantreṇety arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तारं प्रणवम् । हार्दं हृदयं नमः इति यावत् । विश्व-मूर्तिर् भ-कारः । शार्ङ्गी ग-कारः । मांसान्ते मांसो ल-कारः । तस्यान्तो व-कार इति । ते इति स्वरूपम् । वा इति स्वरूपम् । य इति स्वरूपम् । तयोर् वाययोर् मध्ये सुदेवाः सु-दे-वेत्य्-अक्षर-त्रयम् । तथा च ॐ नमो भगवते वासुदेवायेति प्रसिद्धः षड्-द्वन्द्वार्णो मन्त्र-वर्यो द्वादशाक्षरो मन्त्र-श्रेष्ठ उक्तः कथितः । कीदृशः ? मोक्ष-पुर्याः साक्षाद् अव्यवधानेन सुगम्यं द्वारं सुगम उपाय इत्य् अर्थः
tāraṃ praṇavam | hārdaṃ hṛdayaṃ namaḥ iti yāvat | viśva-mūrtir bha-kāraḥ | śārṅgī ga-kāraḥ | māṃsānte māṃso la-kāraḥ | tasyānto va-kāra iti | te iti svarūpam | vā iti svarūpam | ya iti svarūpam | tayor vāyayor madhye sudevāḥ su-de-vety-akṣara-trayam | tathā ca oṃ namo bhagavate vāsudevāyeti prasiddhaḥ ṣaḍ-dvandvārṇo mantra-varyo dvādaśākṣaro mantra-śreṣṭha uktaḥ kathitaḥ | kīdṛśaḥ ? mokṣa-puryāḥ sākṣād avyavadhānena sugamyaṃ dvāraṃ sugama upāya ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धाता अर्यमा मित्रः वरुणः अंशुः भगः विवस्वान् इन्द्रः पूषाः पर्जन्यः त्वष्टा विष्णुर् एते द्वादश भानवः कथिताः
dhātā aryamā mitraḥ varuṇaḥ aṃśuḥ bhagaḥ vivasvān indraḥ pūṣāḥ parjanyaḥ tvaṣṭā viṣṇur ete dvādaśa bhānavaḥ kathitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तरं पुनर् युग-रन्ध्रार्णस्य युग-रन्ध्रे राज-दन्तत्वाद् रन्ध्र-शब्दस्य पर-निपातः । युग-रन्ध्रम् अक्षराणां यत्र स युग-रन्ध्रार्णः तस्य । रन्ध्रं नव । तथा चाष्टादशाक्षरस्य मनोर् मन्त्रस्याहं न्यसनं न्यासं ब्रुवे कथयामीति प्रतिज्ञा । कर-द्वये अङ्गुलि-पञ्चके पञ्चाङ्गं पूर्वोक्तं मन्त्राक्षरैः परिक्प्तं कर-न्यासं कुर्यात् । कनिष्ठायाम् अस्त्र-न्यासो द्रष्टव्यः । अथानन्तरं तनुम् अनु लक्ष्यीकृत्य त्रिशः त्रि-वारं मन्त्रं व्यापय्य व्यापकतया विन्यस्य पुनः प्रणवं सकृद् एक-वारं विन्यस्य अनन्तरं मनुज-लिपयो न्यास्या मन्त्राक्षराणि न्यसतु । भूयो ऽनन्तरं सादरं यथा स्याद् एवं पदानि पञ्च पदानि न्यास्यानि
anantaraṃ punar yuga-randhrārṇasya yuga-randhre rāja-dantatvād randhra-śabdasya para-nipātaḥ | yuga-randhram akṣarāṇāṃ yatra sa yuga-randhrārṇaḥ tasya | randhraṃ nava | tathā cāṣṭādaśākṣarasya manor mantrasyāhaṃ nyasanaṃ nyāsaṃ bruve kathayāmīti pratijñā | kara-dvaye aṅguli-pañcake pañcāṅgaṃ pūrvoktaṃ mantrākṣaraiḥ parikptaṃ kara-nyāsaṃ kuryāt | kaniṣṭhāyām astra-nyāso draṣṭavyaḥ | athānantaraṃ tanum anu lakṣyīkṛtya triśaḥ tri-vāraṃ mantraṃ vyāpayya vyāpakatayā vinyasya punaḥ praṇavaṃ sakṛd eka-vāraṃ vinyasya anantaraṃ manuja-lipayo nyāsyā mantrākṣarāṇi nyasatu | bhūyo 'nantaraṃ sādaraṃ yathā syād evaṃ padāni pañca padāni nyāsyāni
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कचस्य केशस्य भूर्-उत्पत्ति-स्थानं शिरः तत्र । ललाटे भ्रू-युग्मान्तरे भ्रू-मध्ये श्रवणाक्ष्णोर् युगले नो नासिका-युगले च । वदने ग्रीवायां हृदि नाभौ कट्य्-उभये वाम-कटिर् दक्षिण-कटिश् च । अन्धौ लिङ्गे । एतेषु तथा जाव्य्-अङ्घ्र्योश् च शितधिर् निर्मल-मतिः अक्षराणि मन्त्र-सम्बन्धीनि न्यसतु । अत्र जान्वोर् एकम् अक्षरं न्यसेत् । अङ्घ्र्योर् एकम् अक्षरं न्यसेत् । तथा शिरसि मस्तके ध्रुवं न्यसेत् । पद-पञ्चक-न्यास-स्थानान्य् आह-नयनेति । नयन-युगलं मुखं हृदयं गुह्यं अङ्घ्रिश् च - एतेषु मन्त्र-सम्बन्धि पद-पञ्चकं क्लीम् इत्य् एकम्, अन्यानि स्पष्टानि अर्पयेन् न्यसेत्
kacasya keśasya bhūr-utpatti-sthānaṃ śiraḥ tatra | lalāṭe bhrū-yugmāntare bhrū-madhye śravaṇākṣṇor yugale no nāsikā-yugale ca | vadane grīvāyāṃ hṛdi nābhau kaṭy-ubhaye vāma-kaṭir dakṣiṇa-kaṭiś ca | andhau liṅge | eteṣu tathā jāvy-aṅghryoś ca śitadhir nirmala-matiḥ akṣarāṇi mantra-sambandhīni nyasatu | atra jānvor ekam akṣaraṃ nyaset | aṅghryor ekam akṣaraṃ nyaset | tathā śirasi mastake dhruvaṃ nyaset | pada-pañcaka-nyāsa-sthānāny āha-nayaneti | nayana-yugalaṃ mukhaṃ hṛdayaṃ guhyaṃ aṅghriś ca - eteṣu mantra-sambandhi pada-pañcakaṃ klīm ity ekam, anyāni spaṣṭāni arpayen nyaset
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चाङ्गानि भूयः पुनर् अपि शरीरे न्यसेत् । तथा मुन्य्-आदीन् ऋष्य्-आदीन् । अन्यत् सर्वं केशवादि-जातं पूर्वेण तुल्यं समानम् एव । अत्र दश-तत्त्वादि-न्यासेषु मन्त्रस्य द्विर् आवृत्ति-विशेष इति लघु-दीपिका-कारः । अथो ऽनन्तरं मन्वोर् दशाक्षराष्टादशाक्षरयोर् या मुद्रा बन्ध्या बन्धनीयाः स्युर् भवेयुस् ता मुद्रा वक्ष्ये कथयामि
pañcāṅgāni bhūyaḥ punar api śarīre nyaset | tathā muny-ādīn ṛṣy-ādīn | anyat sarvaṃ keśavādi-jātaṃ pūrveṇa tulyaṃ samānam eva | atra daśa-tattvādi-nyāseṣu mantrasya dvir āvṛtti-viśeṣa iti laghu-dīpikā-kāraḥ | atho 'nantaraṃ manvor daśākṣarāṣṭādaśākṣarayor yā mudrā bandhyā bandhanīyāḥ syur bhaveyus tā mudrā vakṣye kathayāmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनङ्गुष्ठा अङ्गुष्ठ-रहिता ऋजवो ऽवक्रा हस्त-शाखा हस्ताङ्गुलयो हृदये मुद्रा भवेत् । शीर्षके च शिरसि ता एव मुद्रा ज्ञेयाः । खलु निश्चये । अधो ऽङ्गुष्ठा मुष्टिः अधो ऽङ्गुष्ठो यस्यां मुष्टौ एवं कृता मुष्टिः शिखायां मुद्रा भवेत् । वर्मणि कवचे कर-द्वन्द्वाङ्गुलयः स्युः मुद्रा-पद-वाच्या भवन्ति । ध्वनिः शब्दो ऽस्त्र-मुद्रा कथिता । किम्भूतो ध्वनिः ? नाराचवद् बाणवद् मुष्ट्योद्धतो यो बाहुस् तस्य युग्मकं द्वयं तस्याङ्गुष्ठ-तर्जनीभ्यां करणाभ्याम् उदितः । पुनः कीदृशः ? विष्वग् दश-दिक्षु विषक्तः विस्तीर्णः यत्र मन्त्रे ऽक्षिणी भवतः नेत्राङ्गम् अस्ति तत्र तर्जनी-मध्यमे मिलिते मुद्रा
anaṅguṣṭhā aṅguṣṭha-rahitā ṛjavo 'vakrā hasta-śākhā hastāṅgulayo hṛdaye mudrā bhavet | śīrṣake ca śirasi tā eva mudrā jñeyāḥ | khalu niścaye | adho 'ṅguṣṭhā muṣṭiḥ adho 'ṅguṣṭho yasyāṃ muṣṭau evaṃ kṛtā muṣṭiḥ śikhāyāṃ mudrā bhavet | varmaṇi kavace kara-dvandvāṅgulayaḥ syuḥ mudrā-pada-vācyā bhavanti | dhvaniḥ śabdo 'stra-mudrā kathitā | kimbhūto dhvaniḥ ? nārācavad bāṇavad muṣṭyoddhato yo bāhus tasya yugmakaṃ dvayaṃ tasyāṅguṣṭha-tarjanībhyāṃ karaṇābhyām uditaḥ | punaḥ kīdṛśaḥ ? viṣvag daśa-dikṣu viṣaktaḥ vistīrṇaḥ yatra mantre 'kṣiṇī bhavataḥ netrāṅgam asti tatra tarjanī-madhyame milite mudrā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाम-हस्ताङ्गुष्ठो ऽधरे लग्न इति सम्बन्धः कार्यः । तस्य वाम-हस्तस्य या कनिष्ठिका पञ्चमी अङ्गुली सा दक्षिणाङ्गुष्ठ-संयुक्ता दक्षिण-हस्ताङ्गुष्ठे सम्बद्धा कार्या । तत्-कनिष्ठिका दक्षिण-हस्त- कनिष्ठिका प्रसारिता अकुटिला कार्या । उभय-हस्त-तर्जनी-मध्यमानामिकाः किञ्चित् संकुच्य चालिताश् चालनीया । इत्थम् इह शास्त्रे वेणु-मुद्रा कथिता सुगुप्ता ग्रन्थान्तरे ऽत्यन्त-गुप्ता । यतो हरेः परमेश्वरस्य श्री-कृष्णस्य प्रेयसी वल्लभा
vāma-hastāṅguṣṭho 'dhare lagna iti sambandhaḥ kāryaḥ | tasya vāma-hastasya yā kaniṣṭhikā pañcamī aṅgulī sā dakṣiṇāṅguṣṭha-saṃyuktā dakṣiṇa-hastāṅguṣṭhe sambaddhā kāryā | tat-kaniṣṭhikā dakṣiṇa-hasta- kaniṣṭhikā prasāritā akuṭilā kāryā | ubhaya-hasta-tarjanī-madhyamānāmikāḥ kiñcit saṃkucya cālitāś cālanīyā | ittham iha śāstre veṇu-mudrā kathitā suguptā granthāntare 'tyanta-guptā | yato hareḥ parameśvarasya śrī-kṛṣṇasya preyasī vallabhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
माला-श्री-वत्स-कौस्तुभ-मुद्राः प्रसिद्धत्वान् नोच्यन्ते मया ग्रन्थ-कर्त्राप्रसिद्धम् इह प्रकाश्यत इति शेषः । अत एव गले वनमालाभिनयनं वनमाला-मुद्रा । उत्तानित-वाम-तर्जनी-कनिष्ठोपरि अधोमुख-दक्षिण-कर-कनिष्ठिका-तर्जनीके संयोज्य दक्षिण-कराणामिका-मध्यमाङ्गुली-द्वयं वाम-कराङ्गुष्ठोपरि कृत्वा वाम-कर-मध्यमोपकनिष्ठिके दक्षिण-हस्ताङ्गुष्ठस्याधः कुर्याद् एषा श्रीवत्स-मुद्रा । वाम-कनिष्ठिकया दक्षिण-कनिष्ठिकां निष्पीड्य वामानामिकया दक्षिण-तर्जनीं निष्पीड्य शिष्ट-वामाङ्गुली-त्रयम् उपरि कृत्वा वाम-तर्जनी-सहित-दक्षिण-हस्ताङ्गुलि-त्रय-मुखम् एकत्र योजयेद् एषा कौस्तुभ-मुद्रा
mālā-śrī-vatsa-kaustubha-mudrāḥ prasiddhatvān nocyante mayā grantha-kartrāprasiddham iha prakāśyata iti śeṣaḥ | ata eva gale vanamālābhinayanaṃ vanamālā-mudrā | uttānita-vāma-tarjanī-kaniṣṭhopari adhomukha-dakṣiṇa-kara-kaniṣṭhikā-tarjanīke saṃyojya dakṣiṇa-karāṇāmikā-madhyamāṅgulī-dvayaṃ vāma-karāṅguṣṭhopari kṛtvā vāma-kara-madhyamopakaniṣṭhike dakṣiṇa-hastāṅguṣṭhasyādhaḥ kuryād eṣā śrīvatsa-mudrā | vāma-kaniṣṭhikayā dakṣiṇa-kaniṣṭhikāṃ niṣpīḍya vāmānāmikayā dakṣiṇa-tarjanīṃ niṣpīḍya śiṣṭa-vāmāṅgulī-trayam upari kṛtvā vāma-tarjanī-sahita-dakṣiṇa-hastāṅguli-traya-mukham ekatra yojayed eṣā kaustubha-mudrā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वामाङ्गुष्ठं उद्दण्डितम् दण्डाकारम् ऊर्ध्वं कृत्वाधः कर्तव्यं तथानन्तरम् इतर-कराङ्गुष्टेन बद्ध्वा तस्य च पीठे दक्षिण-कराङ्गुष्ठस् तिरङ्-कार्य इत्य् अर्थः । तस्याग्रं दक्षिण-कराङ्गुष्ठाग्रम् अङ्गुलिभिः पीडयित्वा धृत्वा ता अपि दक्षिण-कराङ्गुलयो ऽपि वाम-हस्ताङ्गुलीभिर् गाढं यथा स्याद् एवं बद्ध्वा विमल-धीः शुद्ध-बुद्धिः हृदि हृदये स्थापयेत् । मार-बीजं काम-बीजं व्याहरन् उच्चारयन् । इत्थं बिल्वाख्या एषा स्फुटम् व्यक्तं यथा स्याद् एवम् इह-शास्त्रे कथिता विधिज्ञैः प्रकार-ज्ञैर् गोपनीया
vāmāṅguṣṭhaṃ uddaṇḍitam daṇḍākāram ūrdhvaṃ kṛtvādhaḥ kartavyaṃ tathānantaram itara-karāṅguṣṭena baddhvā tasya ca pīṭhe dakṣiṇa-karāṅguṣṭhas tiraṅ-kārya ity arthaḥ | tasyāgraṃ dakṣiṇa-karāṅguṣṭhāgram aṅgulibhiḥ pīḍayitvā dhṛtvā tā api dakṣiṇa-karāṅgulayo 'pi vāma-hastāṅgulībhir gāḍhaṃ yathā syād evaṃ baddhvā vimala-dhīḥ śuddha-buddhiḥ hṛdi hṛdaye sthāpayet | māra-bījaṃ kāma-bījaṃ vyāharan uccārayan | itthaṃ bilvākhyā eṣā sphuṭam vyaktaṃ yathā syād evam iha-śāstre kathitā vidhijñaiḥ prakāra-jñair gopanīyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रणव ॐकारः । हृत् नमः । एतयोर् अवसाने ऽन्ते स-चतुर्थि-सुदर्शनं चतुर्थी-विभक्ति-सहितं सुदर्शनम् इति पदम् एतस्यान्ते तथास्त्र-पदं चतुर्थ्य्-अन्तम् अस्त्र-पदम् । पुनः कीदृक् ? फड्-अन्तम् फट्-शब्दान्तम् उक्त्वा अमुना मनुना अनेन मन्त्रेण अस्त्र-मुद्रया दश-हरितः कल्पयेत् दश-दिग्-बन्धनं कुर्याद् इत्य् अर्थः
praṇava oṃkāraḥ | hṛt namaḥ | etayor avasāne 'nte sa-caturthi-sudarśanaṃ caturthī-vibhakti-sahitaṃ sudarśanam iti padam etasyānte tathāstra-padaṃ caturthy-antam astra-padam | punaḥ kīdṛk ? phaḍ-antam phaṭ-śabdāntam uktvā amunā manunā anena mantreṇa astra-mudrayā daśa-haritaḥ kalpayet daśa-dig-bandhanaṃ kuryād ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् अनेन प्रकारेण समस्त-विधिं पूर्वोक्तम् अखिल-न्यासादिकं विधाय निर्वर्त्य गोप-वधू-जन-वल्लभं कृष्णं स्मरतु चिन्तयतु । कीदृशं कृष्णम् ? जगद्-उत्पत्ति-स्थिति- विनाश-करण-दक्षम् । पुनः कीदृशम् ? श्रुति-विमृग्यम् उपनिषद्-गम्यम् । पुनः कीदृशम् ? अजम् उत्पत्ति-रहितम् । पुनः कीदृशम् ? मनु-विग्रहं मनु-शरीरम् इत्य् अर्थः
ity anena prakāreṇa samasta-vidhiṃ pūrvoktam akhila-nyāsādikaṃ vidhāya nirvartya gopa-vadhū-jana-vallabhaṃ kṛṣṇaṃ smaratu cintayatu | kīdṛśaṃ kṛṣṇam ? jagad-utpatti-sthiti- vināśa-karaṇa-dakṣam | punaḥ kīdṛśam ? śruti-vimṛgyam upaniṣad-gamyam | punaḥ kīdṛśam ? ajam utpatti-rahitam | punaḥ kīdṛśam ? manu-vigrahaṃ manu-śarīram ity arthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.