Kesava Kasmiri: Kramadipika [KrdC] 3

अथानन्तरं सित-मतिः निर्मल-मतिः वृन्दावनं स्मरेच् चिन्तयेत् । किम्भूतम् ? द्रुमैः वृक्षैः शिशिरितं शीतली-कृतम् । द्रुमैः कीदृशैः ? प्रकटेति उद्भट-सौरभम् । अथ च उद्गलितो माध्वीको मधु यस्मिन् तत् । अथ च उत्फुल्लं प्रफुल्लम् । अथ च सद्-देदीप्यमानम् एतादृशं प्रसूनं पुष्पं तथा नव-पल्लवः अनयोर् यः प्रकरः समूहः । तेन नम्राः शाखा येषां ते तथा तैः । प्रकट-सौरभाकुलित-मत्त-भृङ्गोल्लसत्-प्रसूनेति पाठे प्रकट-सौरभेणाकुलितं सर्वतो व्याप्तम् । अथ च मत्त-भृङ्गोल्लसन् मत्त-भ्रमरेण शोभमानम् एतादृशं यत् प्रसूनम् इत्य् अर्थः । पुनः कीदृशैः ? प्रफुल्ला विकसिता या नव-मञ्जरी तया ललिता मनोहरा या वल्लरी लताग्र-शाखा तस्याश् चेष्टितं चलनं येषु तैः । पुनः कीदृशं ? शिवं कल्याण-प्रदम्

athānantaraṃ sita-matiḥ nirmala-matiḥ vṛndāvanaṃ smarec cintayet | kimbhūtam ? drumaiḥ vṛkṣaiḥ śiśiritaṃ śītalī-kṛtam | drumaiḥ kīdṛśaiḥ ? prakaṭeti udbhaṭa-saurabham | atha ca udgalito mādhvīko madhu yasmin tat | atha ca utphullaṃ praphullam | atha ca sad-dedīpyamānam etādṛśaṃ prasūnaṃ puṣpaṃ tathā nava-pallavaḥ anayor yaḥ prakaraḥ samūhaḥ | tena namrāḥ śākhā yeṣāṃ te tathā taiḥ | prakaṭa-saurabhākulita-matta-bhṛṅgollasat-prasūneti pāṭhe prakaṭa-saurabheṇākulitaṃ sarvato vyāptam | atha ca matta-bhṛṅgollasan matta-bhramareṇa śobhamānam etādṛśaṃ yat prasūnam ity arthaḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? praphullā vikasitā yā nava-mañjarī tayā lalitā manoharā yā vallarī latāgra-śākhā tasyāś ceṣṭitaṃ calanaṃ yeṣu taiḥ | punaḥ kīdṛśaṃ ? śivaṃ kalyāṇa-pradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मारुतैर् वायुभिः अनारतं सर्वदा निषेवितम् । कीदृशैर् मारुतैः ? कलिन्देति कलिन्द-दुहितुर् यमुनायाश् चलन्त्यो या लहर्यः तासां या विप्रुषो जल-बिन्दवः तासां वाहिभिः । एतेन वायोः शैत्यम् उक्तम् । पुनः कीदृशैः ? विनिद्रेति विनिद्रं प्रफुल्लं यत् सरसीरुहं पद्मं तस्य यद् उदरम् अभ्यन्तरं तत्र यो रजश् चयो धूली-समूहः तेन उद्धूसरैः, एतेन सौरभ्यम् उक्तम् । पुनः कीदृशैः ? प्रदीपितेति प्रदीपितो ऽतिशयितो मनोभवः कामो यासां व्रज-विलासिनीनां गोप-सुन्दरीणां तासां यानि वासांसि वस्त्राणि तेषां विलोलन-परैः चालना-शक्तैः । एतेन मान्यम् उक्तम्

mārutair vāyubhiḥ anārataṃ sarvadā niṣevitam | kīdṛśair mārutaiḥ ? kalindeti kalinda-duhitur yamunāyāś calantyo yā laharyaḥ tāsāṃ yā vipruṣo jala-bindavaḥ tāsāṃ vāhibhiḥ | etena vāyoḥ śaityam uktam | punaḥ kīdṛśaiḥ ? vinidreti vinidraṃ praphullaṃ yat sarasīruhaṃ padmaṃ tasya yad udaram abhyantaraṃ tatra yo rajaś cayo dhūlī-samūhaḥ tena uddhūsaraiḥ, etena saurabhyam uktam | punaḥ kīdṛśaiḥ ? pradīpiteti pradīpito 'tiśayito manobhavaḥ kāmo yāsāṃ vraja-vilāsinīnāṃ gopa-sundarīṇāṃ tāsāṃ yāni vāsāṃsi vastrāṇi teṣāṃ vilolana-paraiḥ cālanā-śaktaiḥ | etena mānyam uktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्-अन्तर् अपि वृन्दावन-मध्ये कल्पकाङ्घ्रिपम् अपि चिन्तयेत् । कीदृशम् ? उदञ्चितम् उच्छ्रितम् । पुनः कीदृशम् ? स्थविष्ठम् स्थूलतरम् । पुनः कीदृशम् ? प्रवालो विद्रुमः स एव नव-पल्लवः किसलयं यस्य तम् । पुनः कीदृशम् ? मरकतो यो मणि-विशेषः स एव छदं पत्रं यस्य तम् । पुनः कीदृशम् ? वज्रं हीरकं मौक्तिकं मुक्ताः । अनयोर् यः प्रकरः समूहः स एव कोरकः पुष्प-कलिका यत्र तम् । पुनः कीदृशम् ? कमल-रागः पद्म-राग-मणिः स एव नाना-विधं फलं यत्र तम् । पुनः कीदृशम् ? अखिलैर् ऋतुभिः षड्भिर् अपि ऋतुभिः सततं सेवितं सदा परिगृहीतम् । एतेन सर्व-पुष्पान्वितत्वं दर्शितम् । पुनः कीदृशम् ? कामदम् आकाङ्क्षित-प्रदम्

tad-antar api vṛndāvana-madhye kalpakāṅghripam api cintayet | kīdṛśam ? udañcitam ucchritam | punaḥ kīdṛśam ? sthaviṣṭham sthūlataram | punaḥ kīdṛśam ? pravālo vidrumaḥ sa eva nava-pallavaḥ kisalayaṃ yasya tam | punaḥ kīdṛśam ? marakato yo maṇi-viśeṣaḥ sa eva chadaṃ patraṃ yasya tam | punaḥ kīdṛśam ? vajraṃ hīrakaṃ mauktikaṃ muktāḥ | anayor yaḥ prakaraḥ samūhaḥ sa eva korakaḥ puṣpa-kalikā yatra tam | punaḥ kīdṛśam ? kamala-rāgaḥ padma-rāga-maṇiḥ sa eva nānā-vidhaṃ phalaṃ yatra tam | punaḥ kīdṛśam ? akhilair ṛtubhiḥ ṣaḍbhir api ṛtubhiḥ satataṃ sevitaṃ sadā parigṛhītam | etena sarva-puṣpānvitatvaṃ darśitam | punaḥ kīdṛśam ? kāmadam ākāṅkṣita-pradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुधः पण्डितः अतन्द्रितः निरालस्यः आलस्य-रहितः सन् अस्य कल्प-वृक्षस्याधस्तात् । कनक-स्थलीं सुवर्ण-मयीं भूमिम् । पुनः स्मरेत् चिन्तयेत् । किम्भूतां सुहेमेति । शोभमाना सुवर्ण-शृङ्ग-पङ्क्तिर् यस्य । तथा तस्माद् उदयाचलाद् उदित-भानुवत् प्रकटित-सूर्यवत् प्रकटित-सूर्यवत् भास्वरां देदीप्यमानां सुहेम-शिखराचले ऽप्य् उदितेति पाठे शोभनं हेम-शृङ्गं यत्र अचले पर्वते तस्मिन् अपि-शब्दो भिन्न-क्रमः कनक-स्थलीम् इत्य् अस्यानन्तरं द्रष्टव्यम् । अस्य कीदृशस्य अमृतेति ? अमृतस्य यः शीकरः कणस् तस्यासारो यः समूहः पतनं तच्-छालिं यथा स्यात् तथा तस्यामृत-कण-समूह-संवर्षिणः । कीदृशीम् ? प्रदीप्तैः पीप्यमान-मणिभिः पद्म-रागादिभिः बद्ध-भूमिम् । पुनः कीदृशीम् ? कुसुमेति कुसुम-रेणु-पुञ्जैर् उज्ज्वलाम् । पुनः कीदृशीम् ? विगतेति विगता दूरीभूता षट्-तरङ्गाः काम-क्रोधादयः अशनायापि पासाशोक-मोह-जरा-मृत्यवो वा यस्यास् ताम्

budhaḥ paṇḍitaḥ atandritaḥ nirālasyaḥ ālasya-rahitaḥ san asya kalpa-vṛkṣasyādhastāt | kanaka-sthalīṃ suvarṇa-mayīṃ bhūmim | punaḥ smaret cintayet | kimbhūtāṃ suhemeti | śobhamānā suvarṇa-śṛṅga-paṅktir yasya | tathā tasmād udayācalād udita-bhānuvat prakaṭita-sūryavat prakaṭita-sūryavat bhāsvarāṃ dedīpyamānāṃ suhema-śikharācale 'py uditeti pāṭhe śobhanaṃ hema-śṛṅgaṃ yatra acale parvate tasmin api-śabdo bhinna-kramaḥ kanaka-sthalīm ity asyānantaraṃ draṣṭavyam | asya kīdṛśasya amṛteti ? amṛtasya yaḥ śīkaraḥ kaṇas tasyāsāro yaḥ samūhaḥ patanaṃ tac-chāliṃ yathā syāt tathā tasyāmṛta-kaṇa-samūha-saṃvarṣiṇaḥ | kīdṛśīm ? pradīptaiḥ pīpyamāna-maṇibhiḥ padma-rāgādibhiḥ baddha-bhūmim | punaḥ kīdṛśīm ? kusumeti kusuma-reṇu-puñjair ujjvalām | punaḥ kīdṛśīm ? vigateti vigatā dūrībhūtā ṣaṭ-taraṅgāḥ kāma-krodhādayaḥ aśanāyāpi pāsāśoka-moha-jarā-mṛtyavo vā yasyās tām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याः कनक-स्थल्याः यद्-रत्न-कुट्टिमं रत्न-बद्ध-भू-भागः । तत्र निविष्टं स्थितं महिष्ठं महद् योग-पीठं तत्राष्ट-पत्रम् अष्टौ पत्राणि यत्र तत् तथारुणं लोहितम् । अत एवोद्यतादित्य-सन्निभम् । एवम्भूतं पद्मं विचिन्त्य । अथानन्तरम् अमुष्यारुण-वर्णाष्ट-दल-कमलस्य मध्ये मुकुन्दम्ं कृष्णं चिन्तयेत् । कीदृशम् ? सुख-निविष्ठं सुखासीनम् आदि-कुलकम् अत आरभ्य

tasyāḥ kanaka-sthalyāḥ yad-ratna-kuṭṭimaṃ ratna-baddha-bhū-bhāgaḥ | tatra niviṣṭaṃ sthitaṃ mahiṣṭhaṃ mahad yoga-pīṭhaṃ tatrāṣṭa-patram aṣṭau patrāṇi yatra tat tathāruṇaṃ lohitam | ata evodyatāditya-sannibham | evambhūtaṃ padmaṃ vicintya | athānantaram amuṣyāruṇa-varṇāṣṭa-dala-kamalasya madhye mukundamṃ kṛṣṇaṃ cintayet | kīdṛśam ? sukha-niviṣṭhaṃ sukhāsīnam ādi-kulakam ata ārabhya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्राम-रत्नम् इन्द्रनील-मणिः दलिताञ्जनं भिन्नाञ्जनं घृष्ट-कज्जलम् इति मेघ-पुञ्जो मेघ-समूहः प्रत्यग्र-नील-जलजन्म नवीन-नील-पद्मम् एषां समाना भा दीप्तिर् यस्य तम् । पुनः कीदृशम् ? सुस्निग्धेति सुस्निग्धाः सुचिक्कणा नीलाः श्यामा घना निविडाः कुञ्चिताः कुटिलाः ये केशास् तेषां जालं समूहो यत्र तम् । पुनः कीदृशम् ? राजन्न् इति । राजत् शोभमानं मनोज्ञं मनोहरं यच्-छिति-कण्ठ-शिखण्डं मयूर-पिच्छं तद् एव चूडायां यस्य तम्

sūtrāma-ratnam indranīla-maṇiḥ dalitāñjanaṃ bhinnāñjanaṃ ghṛṣṭa-kajjalam iti megha-puñjo megha-samūhaḥ pratyagra-nīla-jalajanma navīna-nīla-padmam eṣāṃ samānā bhā dīptir yasya tam | punaḥ kīdṛśam ? susnigdheti susnigdhāḥ sucikkaṇā nīlāḥ śyāmā ghanā niviḍāḥ kuñcitāḥ kuṭilāḥ ye keśās teṣāṃ jālaṃ samūho yatra tam | punaḥ kīdṛśam ? rājann iti | rājat śobhamānaṃ manojñaṃ manoharaṃ yac-chiti-kaṇṭha-śikhaṇḍaṃ mayūra-picchaṃ tad eva cūḍāyāṃ yasya tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोलम्बो भ्रमरस् तेन लालितं प्रीत्या सेवितं यत् सुर-द्रुम-प्रसूनं पारिजात-पुष्पं तेन कल्पितः रचित उत्तंसः शिरो-भूषणं येन स तथा तम् । पुनः कीदृशम् ? उत्कचं विकसितम् यन् नवोत्पल-कर्ण-पूरम् । तद् एव कर्णाभरणं यस्य स तथा तम् । पुनः कीदृशम् ? लोलाश् चञ्चला अलकाः केश-विशेषास् तैः स्फुरितं शोभमानं यद्-भाल-तलं ललाट-तलं तत्र प्रदीप्तं गोरोचना-तिलकम् यस्य स तथा तम् । पुनः कीदृशम् ? उच्चल- चिल्लि-मालं चञ्चल-भ्रू-लताकम्

rolambo bhramaras tena lālitaṃ prītyā sevitaṃ yat sura-druma-prasūnaṃ pārijāta-puṣpaṃ tena kalpitaḥ racita uttaṃsaḥ śiro-bhūṣaṇaṃ yena sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? utkacaṃ vikasitam yan navotpala-karṇa-pūram | tad eva karṇābharaṇaṃ yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? lolāś cañcalā alakāḥ keśa-viśeṣās taiḥ sphuritaṃ śobhamānaṃ yad-bhāla-talaṃ lalāṭa-talaṃ tatra pradīptaṃ gorocanā-tilakam yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? uccala- cilli-mālaṃ cañcala-bhrū-latākam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपूर्णः सम्पूर्णः शारदः शरत्-सम्बन्धी गताङ्कः शशाङ्क-बिम्बश् चन्द्र-मण्डलस् तद्वत् कान्तं मनोहरम् आननं मुखं यस्य तथा तम् । पुनः कीदृशम् ? कमल-पत्रवद् विशाले विस्तीर्णे नेत्रे यस्य स तथा तम् । पुनः कीदृशम् ? रत्नेति रत्नैः स्फुरन्च् छोभमानं यन् मकर-कुण्डलं मकराकार-कुण्डलं तस्य ये रश्मयः तैः प्रदीप्ता शोभमाना गण्ड-स्थली स एव मुकुरो दर्पणो यस्य तथा तम् । पुनः कीदृशम् ? उन्नतेति उन्नता मनोहरा नासा यस्य स तथा तम्

āpūrṇaḥ sampūrṇaḥ śāradaḥ śarat-sambandhī gatāṅkaḥ śaśāṅka-bimbaś candra-maṇḍalas tadvat kāntaṃ manoharam ānanaṃ mukhaṃ yasya tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? kamala-patravad viśāle vistīrṇe netre yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? ratneti ratnaiḥ sphuranc chobhamānaṃ yan makara-kuṇḍalaṃ makarākāra-kuṇḍalaṃ tasya ye raśmayaḥ taiḥ pradīptā śobhamānā gaṇḍa-sthalī sa eva mukuro darpaṇo yasya tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? unnateti unnatā manoharā nāsā yasya sa tathā tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिन्दूरवन् मनोहरो अधरो यस्य स तथा तम् । पुनः कीदृशम् ? इन्दु-कुन्देति इन्दुश् च कुन्दं कुन्द-पुष्पं मन्दारः शुक्ल-मन्दारः अर्क-पुष्पं वा तद्वन् मन्द-हसितम् ईषद्-धास्यं तस्य द्युतिर् दीप्तिः तथा दीपिता शोभिता आशा दिशो येन स तथा तम् । पुनः कीदृशम् ? वन्येति वन्यं वन्योद्भवं यत् प्रवाल-कुसुमं नव-पल्लव-पुष्पं तस्य यः समूहस् तेनावक्प्तं सम्पादितं यद् ग्रैवेयकं कण्ठाभरणं तेनोज्ज्वलो देदीप्यमानो मनोहरः कम्बु-कण्ठः त्रिरेखाङ्कितः कण्ठो यस्य स तथा तम्

sindūravan manoharo adharo yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? indu-kundeti induś ca kundaṃ kunda-puṣpaṃ mandāraḥ śukla-mandāraḥ arka-puṣpaṃ vā tadvan manda-hasitam īṣad-dhāsyaṃ tasya dyutir dīptiḥ tathā dīpitā śobhitā āśā diśo yena sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? vanyeti vanyaṃ vanyodbhavaṃ yat pravāla-kusumaṃ nava-pallava-puṣpaṃ tasya yaḥ samūhas tenāvakptaṃ sampāditaṃ yad graiveyakaṃ kaṇṭhābharaṇaṃ tenojjvalo dedīpyamāno manoharaḥ kambu-kaṇṭhaḥ trirekhāṅkitaḥ kaṇṭho yasya sa tathā tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्ताः कृत-मधु-पाना भ्रमन्तश् चरन्तौ ये भ्रमरास् तैर् जुष्टं सेवितम् । अथ च विलम्बमानम् एवम्भूतं यत्-सन्तान-कप्र-सव-दाम कल्प-वृक्ष-पुष्प-दाम तेन दाम्ना परिष्कृतः स्वलङ्कृतो अंसो यस्य स तथा तम् । पुनः कीदृशम् ? हारावल्य् एव भगणो नक्षत्र-समूहः । तेन राजितं शोभितं पीवरं मांसलं यद्-उरो हृदयं तद् एव व्योम-स्थल आकाश-भूमिः तया लसितः शोभितः कौस्तुभ एव भानुः सूर्यस् तेन युक्तम् । अत्र रूपकालङ्कार एव नोपमालङ्कारः नक्षत्र-गण-सूर्ययोर् असम्बन्धत्वात् । एवं च सत्य् एक-काले द्वयोः शोभा लभ्यत इति भावः

mattāḥ kṛta-madhu-pānā bhramantaś carantau ye bhramarās tair juṣṭaṃ sevitam | atha ca vilambamānam evambhūtaṃ yat-santāna-kapra-sava-dāma kalpa-vṛkṣa-puṣpa-dāma tena dāmnā pariṣkṛtaḥ svalaṅkṛto aṃso yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? hārāvaly eva bhagaṇo nakṣatra-samūhaḥ | tena rājitaṃ śobhitaṃ pīvaraṃ māṃsalaṃ yad-uro hṛdayaṃ tad eva vyoma-sthala ākāśa-bhūmiḥ tayā lasitaḥ śobhitaḥ kaustubha eva bhānuḥ sūryas tena yuktam | atra rūpakālaṅkāra eva nopamālaṅkāraḥ nakṣatra-gaṇa-sūryayor asambandhatvāt | evaṃ ca saty eka-kāle dvayoḥ śobhā labhyata iti bhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीवत्स-लक्षण-सुलक्षितम् उन्नतांसम् आजानु-पीन-परिवृत्त-सुजात-बाहुम् आबन्धुरोदरम् उदार-गम्भीर-नाभिं भृङ्गाङ्गना-निकर-मञ्जुल-रोम-राजिम्

śrīvatsa-lakṣaṇa-sulakṣitam unnatāṃsam ājānu-pīna-parivṛtta-sujāta-bāhum ābandhurodaram udāra-gambhīra-nābhiṃ bhṛṅgāṅganā-nikara-mañjula-roma-rājim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाना-मणिभिर् इन्द्रनीलादिभिर् घटिताः सम्बद्धाः । अङ्गदा बाहु-वलयास् तथा कङ्कणा ऊर्मिर् मुद्रिका ग्रैवेयं ग्रीवालङ्कारः रसनया क्षुद्र-घण्टिकया सह आसमन्तात् वर्तते यौ नूपुरौ तुन्द-बन्धः उदर-बन्धनार्थं सुवर्ण-डोरकम् एते अलङ्कारा यस्य स तथा तम् । पुनः कीदृशम् ? दिव्यः परमोत्कृष्टो यो ऽनुरागः सुगन्धि-चूर्णं तेन पिञ्जरिता नाना-वर्णा अङ्ग-यष्टि-रङ्ग-लता यस्य स तथा तम् । पुनः कीदृशम् ? आपीतम् अतिशयेन पीतं यद् वस्त्रं तेन परितो वीतो वेष्टितो नितम्ब-बिम्बो येन स तथा तम् । यद्यपि स्त्री-कट्यां नितम्ब-पद-प्रयोगः कोशे दृश्यते तथापि तद्वन् मनोहरतया पुंस्कट्याम् अपि प्रयोगो न विरुद्धः

nānā-maṇibhir indranīlādibhir ghaṭitāḥ sambaddhāḥ | aṅgadā bāhu-valayās tathā kaṅkaṇā ūrmir mudrikā graiveyaṃ grīvālaṅkāraḥ rasanayā kṣudra-ghaṇṭikayā saha āsamantāt vartate yau nūpurau tunda-bandhaḥ udara-bandhanārthaṃ suvarṇa-ḍorakam ete alaṅkārā yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? divyaḥ paramotkṛṣṭo yo 'nurāgaḥ sugandhi-cūrṇaṃ tena piñjaritā nānā-varṇā aṅga-yaṣṭi-raṅga-latā yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? āpītam atiśayena pītaṃ yad vastraṃ tena parito vīto veṣṭito nitamba-bimbo yena sa tathā tam | yadyapi strī-kaṭyāṃ nitamba-pada-prayogaḥ kośe dṛśyate tathāpi tadvan manoharatayā puṃskaṭyām api prayogo na viruddhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कान्तौ कमनीयौ उन्नतौ उच्चौ यौ प्रपदौ पादाग्रौ ताभ्यां निन्दिता तिरस्कृता कूर्मस्य कच्छपस्य कान्तिः दीप्तिर् येन स तथा तम् । पुनः कीदृशम् ? माणिक्य-घटितो यो दर्पणस् तद्वल् लसन्ती शोभमाना नख-पङ्क्तिः तथा राजन्त्यः शोभमाना या रक्ताङ्गुलयस् ता एव च्छदनानि पत्राणि तैः सुन्दरं पाद-पद्मं यस्य स तथा तम्

kāntau kamanīyau unnatau uccau yau prapadau pādāgrau tābhyāṃ ninditā tiraskṛtā kūrmasya kacchapasya kāntiḥ dīptir yena sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? māṇikya-ghaṭito yo darpaṇas tadval lasantī śobhamānā nakha-paṅktiḥ tathā rājantyaḥ śobhamānā yā raktāṅgulayas tā eva cchadanāni patrāṇi taiḥ sundaraṃ pāda-padmaṃ yasya sa tathā tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्स्यो मीनः अङ्कुशो अस्त्र-विशेषः अरिश् चक्रो दरः शङ्खः केतुर् ध्वजः यवः प्रसिद्धः अब्जं पद्मं वज्रः कुलिशाकारस् त्रिकोणः एतैः सुलक्षितं सम्यक् विहितं यद् अरुणतराङ्घ्रि-तलं लोहिततर-चरण-तलं तेनाभिरामः सर्व-जन-प्रियस् तम् । पुनः कीदृशम् ? लावण्यस्य सौन्दर्यस्य यः सार-समुदाय उत्कृष्ट-भाग-समुदायः तेन विनिर्मितं घटितं यद् अङ्ग-सौन्दर्यं तेन निन्दिता तिरस्कृता मनोभवस्य कामदेवस्य कान्तिः शरीर-शोभा येन स तथोक्तम्

matsyo mīnaḥ aṅkuśo astra-viśeṣaḥ ariś cakro daraḥ śaṅkhaḥ ketur dhvajaḥ yavaḥ prasiddhaḥ abjaṃ padmaṃ vajraḥ kuliśākāras trikoṇaḥ etaiḥ sulakṣitaṃ samyak vihitaṃ yad aruṇatarāṅghri-talaṃ lohitatara-caraṇa-talaṃ tenābhirāmaḥ sarva-jana-priyas tam | punaḥ kīdṛśam ? lāvaṇyasya saundaryasya yaḥ sāra-samudāya utkṛṣṭa-bhāga-samudāyaḥ tena vinirmitaṃ ghaṭitaṃ yad aṅga-saundaryaṃ tena ninditā tiraskṛtā manobhavasya kāmadevasya kāntiḥ śarīra-śobhā yena sa tathoktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शश्वन् नित्यं द्रवी-कृतानयती-कृता विकृष्टा आकृष्टा समस्त-जन्तोः प्राणिनः सन्तान-सन्ततिः सन्तान-परम्परा येन स तथा तम् । कैः ? आस्यम् एवारविन्दं पद्मं तेन परिपूरितं यद् वेणु-रन्ध्रं वंशी-रन्ध्रम् अत्र लोलन्ती चञ्चला या कराङ्गुलिस् तया समीरिताः समुत्पादिता ये दिव्या उत्कृष्टा रागा ध्वनयः स्वरास् तैर् इत्य् अर्थः । पुनः कीदृशम् ? अनन्तेति । अपरिमितानन्द-समुद्रम्

śaśvan nityaṃ dravī-kṛtānayatī-kṛtā vikṛṣṭā ākṛṣṭā samasta-jantoḥ prāṇinaḥ santāna-santatiḥ santāna-paramparā yena sa tathā tam | kaiḥ ? āsyam evāravindaṃ padmaṃ tena paripūritaṃ yad veṇu-randhraṃ vaṃśī-randhram atra lolantī cañcalā yā karāṅgulis tayā samīritāḥ samutpāditā ye divyā utkṛṣṭā rāgā dhvanayaḥ svarās tair ity arthaḥ | punaḥ kīdṛśam ? ananteti | aparimitānanda-samudram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानन्तरं गोभिर् अभिवीतं सर्वतो-वेष्टितम् । किम्भूताभिः ? मुखाम्बुजे परमेश्वर-मुख-पद्मे विलीने सम्बद्दे लोचने यासां तास् तथा ताभिः । पुनः कीदृशाभिः ? ऊधोभरेति स्तन-गौरव-स्खलन-सालसाल्प-गमन-शीलाभिः । पुनः कीदृशाभिः ? दन्ताग्रेण दष्टः परिशिष्ट-तृणाङ्कुरो भक्षणावशिष्ट-तृणाङ्कुरो याभिस् तास् तथा ताभिः । पुनः कीदृशाभिः ? आलम्बीति आलम्बिनी लम्बमाना वालधि-लता यासां तास् तथा ताभिः

athānantaraṃ gobhir abhivītaṃ sarvato-veṣṭitam | kimbhūtābhiḥ ? mukhāmbuje parameśvara-mukha-padme vilīne sambadde locane yāsāṃ tās tathā tābhiḥ | punaḥ kīdṛśābhiḥ ? ūdhobhareti stana-gaurava-skhalana-sālasālpa-gamana-śīlābhiḥ | punaḥ kīdṛśābhiḥ ? dantāgreṇa daṣṭaḥ pariśiṣṭa-tṛṇāṅkuro bhakṣaṇāvaśiṣṭa-tṛṇāṅkuro yābhis tās tathā tābhiḥ | punaḥ kīdṛśābhiḥ ? ālambīti ālambinī lambamānā vāladhi-latā yāsāṃ tās tathā tābhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्णकैश् चैक-वार्षिकैश् चाभिवीतम् इति पूर्वेणान्वयः । कीदृशैः ? प्रस्रवेण क्षरद्-दुग्धेन सह वर्तते यत् स्तन-विचूषणं दन्तोष्ठेन स्तनाकर्षणं तेन परिपूर्णो निश्चलः स्थिरश् च य आस्यावटः मुख-विवरं ततः क्षरितं गलितं यत् फेनिलं स-फेनं दुग्धं तेन मुग्धैर् मनोहरैः । पुनः कीदृशैः ? वेण्व् इति । वेणुर् वंशी तेन प्रवर्तिता चालिता मनोहरा आह्लाद-कारिणी मन्द्रानल्पा या गीतिर् गानं तत्र दत्तम् उच्चं कर्ण-युगलं यैस् तथा तैः

tarṇakaiś caika-vārṣikaiś cābhivītam iti pūrveṇānvayaḥ | kīdṛśaiḥ ? prasraveṇa kṣarad-dugdhena saha vartate yat stana-vicūṣaṇaṃ dantoṣṭhena stanākarṣaṇaṃ tena paripūrṇo niścalaḥ sthiraś ca ya āsyāvaṭaḥ mukha-vivaraṃ tataḥ kṣaritaṃ galitaṃ yat phenilaṃ sa-phenaṃ dugdhaṃ tena mugdhair manoharaiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? veṇv iti | veṇur vaṃśī tena pravartitā cālitā manoharā āhlāda-kāriṇī mandrānalpā yā gītir gānaṃ tatra dattam uccaṃ karṇa-yugalaṃ yais tathā taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वत्सतरः त्रैवार्षिको बलीवर्दः । वत्सतरी त्रैवर्षिकी गौः । एतयोर् निकायैः समूहैः प्रत्यग्रं नवीनं शृङ्गं यस्मिन्न् एवम्भूतं यत् मृदु मस्तकं तत्र यः सम्प्रहारः अभिघातः अन्य-वत्सतरस्य युध्यतः तेन यः संरम्भः क्रोधातिशयस् तेन यद् वल्गनम् इतस् ततो विचलनं तेन विलोलः अनवस्थितः खुराग्र-पातो येषां ते तथा तैः । पुनः कीदृशैः ? आमेदुरैः सुस्निग्धैः पुष्टैर् इति वा । पुनः कीदृशैः ? बहुलातिशयिता सास्ना यत्र स एवम्भूतो गलो येषां ते तथा तैः । सास्ना च गल-कम्बलः । पुनः कीदृशैः ? उदग्र-पुच्छैः

vatsataraḥ traivārṣiko balīvardaḥ | vatsatarī traivarṣikī gauḥ | etayor nikāyaiḥ samūhaiḥ pratyagraṃ navīnaṃ śṛṅgaṃ yasminn evambhūtaṃ yat mṛdu mastakaṃ tatra yaḥ samprahāraḥ abhighātaḥ anya-vatsatarasya yudhyataḥ tena yaḥ saṃrambhaḥ krodhātiśayas tena yad valganam itas tato vicalanaṃ tena vilolaḥ anavasthitaḥ khurāgra-pāto yeṣāṃ te tathā taiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? āmeduraiḥ susnigdhaiḥ puṣṭair iti vā | punaḥ kīdṛśaiḥ ? bahulātiśayitā sāsnā yatra sa evambhūto galo yeṣāṃ te tathā taiḥ | sāsnā ca gala-kambalaḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? udagra-pucchaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महद्भिर् उक्षभिर् बलीवर्दैर् अप्य् अभिवीतम् । कीदृशैः ? हम्बा-रवेण स्वर-विशेषेण क्षुभितः क्षोभं प्रापितो दिग्-वलयो दिक्-समूहो यैस् ते तथा तैः । पुनः कीदृशैः ? पृथुर् अतिशयितो यः ककुद्भरः अपर-गल-भरः स एव भारस् तेन खिन्नैः अलसैः । पुनः कीदृशैः ? उत्तम्भितेति ऊर्ध्वं स्तम्भिता उत्थापिता या श्रुति-पुटी तया परिपीतम् अतिशयेन श्रुतं यद् वंशस्य ध्वानामृतं शब्द-रूपामृतं तेनोद्वृत्ता ऊर्ध्वं प्रापिता विकाशिनी प्रस्फुटा विशाला दीर्घा घोणा नासा येषां ते तथा तैः

mahadbhir ukṣabhir balīvardair apy abhivītam | kīdṛśaiḥ ? hambā-raveṇa svara-viśeṣeṇa kṣubhitaḥ kṣobhaṃ prāpito dig-valayo dik-samūho yais te tathā taiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? pṛthur atiśayito yaḥ kakudbharaḥ apara-gala-bharaḥ sa eva bhāras tena khinnaiḥ alasaiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? uttambhiteti ūrdhvaṃ stambhitā utthāpitā yā śruti-puṭī tayā paripītam atiśayena śrutaṃ yad vaṃśasya dhvānāmṛtaṃ śabda-rūpāmṛtaṃ tenodvṛttā ūrdhvaṃ prāpitā vikāśinī prasphuṭā viśālā dīrghā ghoṇā nāsā yeṣāṃ te tathā taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोपैश् चाभिवीतम् । कीदृशैः ? समानेति गुण उदयादिः शीलं धैर्यादि वयो बाल्यादि विलासः क्रीडनं वेशः संस्थान-विशेषः समानाः तुल्याः गुण-शीलादयो येषां ते तथा तैः । पुनः कीदृशैः ? मूर्च्छां प्रापितः कलो ऽव्यक्त-मधुरः स्वरो रागो यत्र वेणुश् च वीना च । वेणु-वीणैर् मूर्च्छित-कल-स्वरे वेणु-वीणे येषां तैः तथा । तद् उक्तम्- स्वरः सम्मूर्छितो यत्र रागतां प्रतिपद्यते । मूर्छनाम् इति तां प्राहुः कवयो ग्राम-सम्भवाम् । सप्त-स्वरास् त्रयो ग्रामा मूर्छनास् त्व् एक-विंशतिः ॥ पुनः कीदृशैः ? मन्द्रोच्चेति मन्द्रं नीचैः उच्चम् अतिशायितं तारो यति-विशेषस् तेन पटु स्पष्टं यद् गानं तत्-परैस् तद्-आसक्तैः । पुनः कीदृशैः ? विलोलेति विलोला या दोर्-वल्लरी बाहु-लता तया यल् ललितं मनोहरं लास्यं नृत्यं तस्य विधानं करणं तत्र दक्षैः कुशलैः

gopaiś cābhivītam | kīdṛśaiḥ ? samāneti guṇa udayādiḥ śīlaṃ dhairyādi vayo bālyādi vilāsaḥ krīḍanaṃ veśaḥ saṃsthāna-viśeṣaḥ samānāḥ tulyāḥ guṇa-śīlādayo yeṣāṃ te tathā taiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? mūrcchāṃ prāpitaḥ kalo 'vyakta-madhuraḥ svaro rāgo yatra veṇuś ca vīnā ca | veṇu-vīṇair mūrcchita-kala-svare veṇu-vīṇe yeṣāṃ taiḥ tathā | tad uktam- svaraḥ sammūrchito yatra rāgatāṃ pratipadyate | mūrchanām iti tāṃ prāhuḥ kavayo grāma-sambhavām | sapta-svarās trayo grāmā mūrchanās tv eka-viṃśatiḥ || punaḥ kīdṛśaiḥ ? mandrocceti mandraṃ nīcaiḥ uccam atiśāyitaṃ tāro yati-viśeṣas tena paṭu spaṣṭaṃ yad gānaṃ tat-parais tad-āsaktaiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? viloleti vilolā yā dor-vallarī bāhu-latā tayā yal lalitaṃ manoharaṃ lāsyaṃ nṛtyaṃ tasya vidhānaṃ karaṇaṃ tatra dakṣaiḥ kuśalaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथुकैर् बालकैः परीतं वेष्टितम् । कीदृशैः ? जङ्घा-समीपे पीवरा मांसला या कटीर-तटी कटी-स्थली तस्यां निबद्धा व्यालोला चञ्चला या किङ्किणि-घटा काञ्ची-समूहः, तस्य रटितैः शब्दैर् अटद्भिः । पुनः कीदृशैः ? मुग्धैर् मनोहरैः । पुनः किम्भूतैः ? तरक्षु-नखेन व्याघ्र-नखेन कल्पिता सम्पादिता कण्ठ-भूषा कण्ठालङ्कारो यैस् ते तथा तैः । बालकानां रक्षार्थं कण्ठे व्याघ्र-नख-बन्धनं क्रियते यतः । पुनः कीदृशैः ? अव्यक्तम् अस्पष्टम् अथ च मञ्जुलं मनोहरम् एवम्भूतं वचनं येषां ते तथा तैः

pṛthukair bālakaiḥ parītaṃ veṣṭitam | kīdṛśaiḥ ? jaṅghā-samīpe pīvarā māṃsalā yā kaṭīra-taṭī kaṭī-sthalī tasyāṃ nibaddhā vyālolā cañcalā yā kiṅkiṇi-ghaṭā kāñcī-samūhaḥ, tasya raṭitaiḥ śabdair aṭadbhiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? mugdhair manoharaiḥ | punaḥ kimbhūtaiḥ ? tarakṣu-nakhena vyāghra-nakhena kalpitā sampāditā kaṇṭha-bhūṣā kaṇṭhālaṅkāro yais te tathā taiḥ | bālakānāṃ rakṣārthaṃ kaṇṭhe vyāghra-nakha-bandhanaṃ kriyate yataḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ ? avyaktam aspaṣṭam atha ca mañjulaṃ manoharam evambhūtaṃ vacanaṃ yeṣāṃ te tathā taiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानन्तरं मनोहर-गोप-स्त्रीणाम् आलीभिः पङ्क्तिभिः समन्तात् सर्वतः सततं नित्य-सेवितम् इत्य् अष्टम-श्लोकेनान्वयः । किम्भूतानाम् ? पृथु बृहन् निविरीषो निविडो यो नितम्बः कटि-पश्चाद्-भागः, तेन मन्थराणां गमनाशक्तानाम् । पुनः किम्भूतानाम् ? गुरुर् अतिशयितो यः कुच-भरः स्तन-गौरवं तेन भङ्गुरम् ईषन् नां यद् अवलग्नं मध्य-प्रदेशः तत्र यद्-बलि-त्रयं तत्र विजृम्भिता वितता रोम-पङ्क्तिर् यासां तासाम्

athānantaraṃ manohara-gopa-strīṇām ālībhiḥ paṅktibhiḥ samantāt sarvataḥ satataṃ nitya-sevitam ity aṣṭama-ślokenānvayaḥ | kimbhūtānām ? pṛthu bṛhan nivirīṣo niviḍo yo nitambaḥ kaṭi-paścād-bhāgaḥ, tena mantharāṇāṃ gamanāśaktānām | punaḥ kimbhūtānām ? gurur atiśayito yaḥ kuca-bharaḥ stana-gauravaṃ tena bhaṅguram īṣan nāṃ yad avalagnaṃ madhya-pradeśaḥ tatra yad-bali-trayaṃ tatra vijṛmbhitā vitatā roma-paṅktir yāsāṃ tāsām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य श्री-कस्यातिमधुरं अतिप्रीति-दायकं चारु मनोहरं यद् वेणु-वाद्यां वंशी-रवः स एवामृत-रसः अमृत-रूप-जलं तेन पल्लवितो वृद्ध्य्-उन्मुखः अङ्गजाङ्घ्रिपः काम-वृक्षो यासां तास् तथा तासाम् । अङ्गजाङ्घ्रिपस्येति पाठः । पुनः किम्भूतानाम् ? मुकुल-विसरः कलिका-समूहः तद्वद् रम्यो मनोहरो यो रूढ उपचितो रोमोद्गमो रोमोत्थानं तेन समलङ्कृता गात्र-वल्लरी देह-लता यासां तास् तथा तासाम्

tasya śrī-kasyātimadhuraṃ atiprīti-dāyakaṃ cāru manoharaṃ yad veṇu-vādyāṃ vaṃśī-ravaḥ sa evāmṛta-rasaḥ amṛta-rūpa-jalaṃ tena pallavito vṛddhy-unmukhaḥ aṅgajāṅghripaḥ kāma-vṛkṣo yāsāṃ tās tathā tāsām | aṅgajāṅghripasyeti pāṭhaḥ | punaḥ kimbhūtānām ? mukula-visaraḥ kalikā-samūhaḥ tadvad ramyo manoharo yo rūḍha upacito romodgamo romotthānaṃ tena samalaṅkṛtā gātra-vallarī deha-latā yāsāṃ tās tathā tāsām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य कृष्णस्यातिमनोहरो य ईषद्-धासः स एव चन्द्र-रश्मिस् तेन परिजृम्भित उच्छलितो यो राग-समुद्रस् तस्यातिचञ्चलो यस् तरङ्गः कल्लोलः तदीया ये जल-कणाः तेषां यः समूहस् तेन समस् तुल्यो यः श्रम-बिन्दुर् घर्म-जल-बिन्दुः तेन सन्ततानां व्याप्तानाम्

tasya kṛṣṇasyātimanoharo ya īṣad-dhāsaḥ sa eva candra-raśmis tena parijṛmbhita ucchalito yo rāga-samudras tasyāticañcalo yas taraṅgaḥ kallolaḥ tadīyā ye jala-kaṇāḥ teṣāṃ yaḥ samūhas tena samas tulyo yaḥ śrama-bindur gharma-jala-binduḥ tena santatānāṃ vyāptānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य श्री-कृष्णस्यातिमनोहरो मन्दः अनतिदीर्घो यश् चिल्लि-चापो भ्रू-लता सैव धनुस् तस्माद् उद्गतं तीक्ष्णं कटाक्षः स एव काम-बाणस् तस्य वृष्ट्यात्यन्त-पातेन दलितं चूर्णितं यत् सकलं मर्म तेनानायत्तं यद् अङ्गं तत्र प्रसृता व्याप्ता दुःसहा कम्प-वेदना यासां तास् तथा तासाम्

tasya śrī-kṛṣṇasyātimanoharo mandaḥ anatidīrgho yaś cilli-cāpo bhrū-latā saiva dhanus tasmād udgataṃ tīkṣṇaṃ kaṭākṣaḥ sa eva kāma-bāṇas tasya vṛṣṭyātyanta-pātena dalitaṃ cūrṇitaṃ yat sakalaṃ marma tenānāyattaṃ yad aṅgaṃ tatra prasṛtā vyāptā duḥsahā kampa-vedanā yāsāṃ tās tathā tāsām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रणयेनैव प्रेम्णैव यो जल-प्रवाहस् तं वहन्ति यास् तथा तासाम् । काभ्याम् ? लज्जादिनार्ध-निमीलित-पद्मलोचनाभ्यां स-विलास-चञ्चलित-नेत्र-पद्माभ्याम् इत्य् अपि पाठः । किम्भूतानाम् ? तस्य परमेश्वरस्यातिरुचिरं यत् कर्म शृङ्गार-चेष्टा-विशेषः रूप-शोभा कामिनी-मनो-रञ्जिका कान्तिः ते एवामृत-रसौ तयोर् यत् पानम् अत्यन्त-चक्षुर्-व्यापारस् तत्-करणे साकाङ्क्षाभ्याम् । सुभग-कम्रेति पाठान्तरम् । सुभगः सुन्दरः कम्रः कमनीयः सुभग-कमनीययोर् एक-पर्याययोर् ग्रहणम् अद्भुतत्वाद् रूपस्येति त्रिपाठिनः

praṇayenaiva premṇaiva yo jala-pravāhas taṃ vahanti yās tathā tāsām | kābhyām ? lajjādinārdha-nimīlita-padmalocanābhyāṃ sa-vilāsa-cañcalita-netra-padmābhyām ity api pāṭhaḥ | kimbhūtānām ? tasya parameśvarasyātiruciraṃ yat karma śṛṅgāra-ceṣṭā-viśeṣaḥ rūpa-śobhā kāminī-mano-rañjikā kāntiḥ te evāmṛta-rasau tayor yat pānam atyanta-cakṣur-vyāpāras tat-karaṇe sākāṅkṣābhyām | subhaga-kamreti pāṭhāntaram | subhagaḥ sundaraḥ kamraḥ kamanīyaḥ subhaga-kamanīyayor eka-paryāyayor grahaṇam adbhutatvād rūpasyeti tripāṭhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्रंसन् स्खलन् यः केश-पाशस् तस्मात् प्रभ्रंश्यद् यद् विकसितं पुष्पं तस्माद् गलन्ती या माध्वी पुष्प-रसः तत्रात्यन्तासक्तो यश् चञ्चरीको भ्रमरस् तस्य समूहेन मुहुर् वारं वारं संसेवितानाम् । पुनः किम्-भूतानां मारेति । काम-कृतोन्मादेन या मत्तता तया स्खलन्ती अस्पष्टा मृद्वी कोमला मनोहरा गीर्वाणी यासां तास् तथा तासाम् उन्माद-मदौ शृङ्गार-विशेषौ । तद् उक्तं शृङ्गार-तिलके- श्वास-प्ररोदनोत्कम्पैर् बहुधालोकनैर् अपि । व्यापारो जायते यत्र स उन्मादः स्मृतो यथा ॥ एवं मदस्यापि लक्षणं बोद्धव्यम् इति केचित् । पुनः कीदृशीनाम् ? आलोला चञ्चला या काञ्ची-रसना तथा उच्छ्वसन्ती दृढा भवन्ती या नीवी वस्त्र-ग्रन्थिः । नीवी स्त्री-वसन-ग्रन्थाव् इति कोषात् । तया विश्लथमानं चीन-सिचयं चीन-देशोत्पन्नं सूक्ष्म-वस्त्रं तस्यान्ते मध्ये आविः प्रकटा नितम्ब-त्विट् नितम्ब-कान्तिर् यासां तास् तथा तासाम्

viśraṃsan skhalan yaḥ keśa-pāśas tasmāt prabhraṃśyad yad vikasitaṃ puṣpaṃ tasmād galantī yā mādhvī puṣpa-rasaḥ tatrātyantāsakto yaś cañcarīko bhramaras tasya samūhena muhur vāraṃ vāraṃ saṃsevitānām | punaḥ kim-bhūtānāṃ māreti | kāma-kṛtonmādena yā mattatā tayā skhalantī aspaṣṭā mṛdvī komalā manoharā gīrvāṇī yāsāṃ tās tathā tāsām unmāda-madau śṛṅgāra-viśeṣau | tad uktaṃ śṛṅgāra-tilake- śvāsa-prarodanotkampair bahudhālokanair api | vyāpāro jāyate yatra sa unmādaḥ smṛto yathā || evaṃ madasyāpi lakṣaṇaṃ boddhavyam iti kecit | punaḥ kīdṛśīnām ? ālolā cañcalā yā kāñcī-rasanā tathā ucchvasantī dṛḍhā bhavantī yā nīvī vastra-granthiḥ | nīvī strī-vasana-granthāv iti koṣāt | tayā viślathamānaṃ cīna-sicayaṃ cīna-deśotpannaṃ sūkṣma-vastraṃ tasyānte madhye āviḥ prakaṭā nitamba-tviṭ nitamba-kāntir yāsāṃ tās tathā tāsām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्खलितम् अनायत्तं ललितं मनोहरं यत् पाद-पद्मं तस्य यो मन्द ईषद् अभिघातः आभिघात-क्वणित-मणि-तुलाकोट्याकुलाशा-मुखानाम् चलद्-अधर-दलानां कुड्मलत्-पक्ष्मलाक्षि-द्वय-सरसि-रुहणाम् उल्लसत्-कुण्डलानाम्

skhalitam anāyattaṃ lalitaṃ manoharaṃ yat pāda-padmaṃ tasya yo manda īṣad abhighātaḥ ābhighāta-kvaṇita-maṇi-tulākoṭyākulāśā-mukhānām calad-adhara-dalānāṃ kuḍmalat-pakṣmalākṣi-dvaya-sarasi-ruhaṇām ullasat-kuṇḍalānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घो यः श्वास-वायुस् तेन यो ऽभितापः तेन प्रम्लानी-भवन् रक्तौष्ठ-पल्लवो यासां तास् तथा तासाम् । पुनः किम्भूतानाम् ? विविधोपायनेन शोभमानानि हस्त-कमलानि यासां तास् तथा तासाम्

dīrgho yaḥ śvāsa-vāyus tena yo 'bhitāpaḥ tena pramlānī-bhavan raktauṣṭha-pallavo yāsāṃ tās tathā tāsām | punaḥ kimbhūtānām ? vividhopāyanena śobhamānāni hasta-kamalāni yāsāṃ tās tathā tāsām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुकुन्दं तासां गोप-सुन्दरीणाम् आयतं दीर्घं लोलं चञ्चलं नीलं श्यामं यन् नयनं तद् एव व्याकोशं नीलोत्पलं प्रफुल्लं नीलाम्बुजं तेषां स्रग्भिर् मालाभिः सम्परिपूजिता अधिकतरम् अर्चिता सकला तनुर् यस्य स तथा तम् । पुनः कीदृशम् ? विविध-विलास-स्थानम् । पुनः कीदृशम् ? तन्-मुग्धाननेति तासां यन् मनोहरं मुखं तद् एव पद्म-समूहस् तस्मात् विगलन् स्रवन् यो माध्वी-रसो मकरन्दः तम् आस्वादयितुं शीलं यस्याः ताम् प्रणयेन प्रीत्या उद्गत-मदं यद् अक्षि-युगलं सैव भ्रमर-माला पङ्क्तिस् तां मनोहारिणीं बिभ्राणम्

mukundaṃ tāsāṃ gopa-sundarīṇām āyataṃ dīrghaṃ lolaṃ cañcalaṃ nīlaṃ śyāmaṃ yan nayanaṃ tad eva vyākośaṃ nīlotpalaṃ praphullaṃ nīlāmbujaṃ teṣāṃ sragbhir mālābhiḥ samparipūjitā adhikataram arcitā sakalā tanur yasya sa tathā tam | punaḥ kīdṛśam ? vividha-vilāsa-sthānam | punaḥ kīdṛśam ? tan-mugdhānaneti tāsāṃ yan manoharaṃ mukhaṃ tad eva padma-samūhas tasmāt vigalan sravan yo mādhvī-raso makarandaḥ tam āsvādayituṃ śīlaṃ yasyāḥ tām praṇayena prītyā udgata-madaṃ yad akṣi-yugalaṃ saiva bhramara-mālā paṅktis tāṃ manohāriṇīṃ bibhrāṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य परमेश्वरस्याग्रतो गोपी-गो-पशूनां बहिर् गीर्-वाण-घट-देव-समूहं स्मरेत् यद्यपि बहिः-शब्द-योगे पञ्चमी ज्ञापिता तथापि ज्ञापक-सिद्धं न सर्वत्रेति षष्ठी-प्रयोगे ऽपि न दोषः । किम्-भूताम् ? वित्तार्थिनीं ज्ञानार्थिनीं वा धनार्थिनीं यद् वा परमेश्वर-चित्तापहरण-परां यद् वा धर्म-काम-मोक्षार्थिनीम् । पुनः किम्-भूताम् ? विरञ्चिर् ब्रह्मा ईशः शक्रः तत्-प्रमुखाम् । पुनः किम्-भूताम् ? स्तवन-पराम्

asya parameśvarasyāgrato gopī-go-paśūnāṃ bahir gīr-vāṇa-ghaṭa-deva-samūhaṃ smaret yadyapi bahiḥ-śabda-yoge pañcamī jñāpitā tathāpi jñāpaka-siddhaṃ na sarvatreti ṣaṣṭhī-prayoge 'pi na doṣaḥ | kim-bhūtām ? vittārthinīṃ jñānārthinīṃ vā dhanārthinīṃ yad vā parameśvara-cittāpaharaṇa-parāṃ yad vā dharma-kāma-mokṣārthinīm | punaḥ kim-bhūtām ? virañcir brahmā īśaḥ śakraḥ tat-pramukhām | punaḥ kim-bhūtām ? stavana-parām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य परमेश्वरतो दक्षिणतो दक्षिण-विभागे तद्वद् इति पाठे तेनैव प्रकारेण मुनि-निकरं मुनि-समूहं स्मरेत् । कीदृशम् ? आम्नाय-परं वेदाध्ययन-परम् । पुनः कीदृशम् ? निश्चला धर्म-वाञ्छा यस्य तं यत् तु मननात् मुनिर् इत्य् अभिधानात् एषां धर्म-वाञ्छा न युक्ता तेन मुनि-शब्दो ऽत्र ऋष्य्-उपलक्षक इति तन् न, धर्म-शब्देनात्रात्म-ज्ञानाभिधानात् । तद् उक्तं याज्ञवल्क्येन-अयं तु परमो धर्मओ यद् योगेनात्म-दर्शनम् इति । अथानन्तरं परमेश्वरस्य पश्चाद्-भागे सनकाद्यान् योगेश्वरान् स्मरेत् । किम्-भूतान् ? मोक्षैक-परान् । पुनः किम्-भूतान् ? समाधिनोपविष्टान्

tasya parameśvarato dakṣiṇato dakṣiṇa-vibhāge tadvad iti pāṭhe tenaiva prakāreṇa muni-nikaraṃ muni-samūhaṃ smaret | kīdṛśam ? āmnāya-paraṃ vedādhyayana-param | punaḥ kīdṛśam ? niścalā dharma-vāñchā yasya taṃ yat tu mananāt munir ity abhidhānāt eṣāṃ dharma-vāñchā na yuktā tena muni-śabdo 'tra ṛṣy-upalakṣaka iti tan na, dharma-śabdenātrātma-jñānābhidhānāt | tad uktaṃ yājñavalkyena-ayaṃ tu paramo dharmao yad yogenātma-darśanam iti | athānantaraṃ parameśvarasya paścād-bhāge sanakādyān yogeśvarān smaret | kim-bhūtān ? mokṣaika-parān | punaḥ kim-bhūtān ? samādhinopaviṣṭān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानन्तरं देव-वाम-भागे स-स्त्रीकान् यक्षादीन् स्मरेत् । किम्-भूतान् ? किन्नर-सहितान् । पुनः किम्-भूतान् ? सर्व-नर्तन-गीत-वाद्यैः करण-भूतैर् वाञ्छितार्थिनः । तथा प्रधान-भूता अप्सरसः उर्वशी-मुख्याः स्मरेत्

athānantaraṃ deva-vāma-bhāge sa-strīkān yakṣādīn smaret | kim-bhūtān ? kinnara-sahitān | punaḥ kim-bhūtān ? sarva-nartana-gīta-vādyaiḥ karaṇa-bhūtair vāñchitārthinaḥ | tathā pradhāna-bhūtā apsarasaḥ urvaśī-mukhyāḥ smaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नभसि आकाशे धातृ-सुतं ब्रह्म-पुत्रं स्मरेत् । कथम्-भूतम् ? शङ्खादिवत् श्वेतं निर्मलम् । पुनः कीदृशम् ? सम्पूर्णागम-वेत्तारम् । पुनः कीदृशम् ? सौदामनी विद्युत् तस्यास् ततिः दीप्तिस् तद्वत् पिशङ्गा कपिला या जटा तस्याः कलापः समुदायो यत्र तम् । पुनः कीदृशम् ? भक्तिम् इच्छन्तम् । किम्-भूताम् ? स्थिराम् । पुनः कीदृशम् ? अत्यन्त-परित्यक्त-परमेश्वर-भिन्न-सकल-सम्बन्धम्

nabhasi ākāśe dhātṛ-sutaṃ brahma-putraṃ smaret | katham-bhūtam ? śaṅkhādivat śvetaṃ nirmalam | punaḥ kīdṛśam ? sampūrṇāgama-vettāram | punaḥ kīdṛśam ? saudāmanī vidyut tasyās tatiḥ dīptis tadvat piśaṅgā kapilā yā jaṭā tasyāḥ kalāpaḥ samudāyo yatra tam | punaḥ kīdṛśam ? bhaktim icchantam | kim-bhūtām ? sthirām | punaḥ kīdṛśam ? atyanta-parityakta-parameśvara-bhinna-sakala-sambandham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमुं नाना-प्रकारः षट्-त्रिंशद्-भेदात्मको यः श्रुति-गणः नाद-समूहस् तेनान्विता ये सप्त रागाः निषाद-र्षभ-गान्धार-षड्ज-मध्यम-धैवत-पञ्चमाख्याः स्वराः तत्र त्रयाणां ग्रामाणां समाहारो ग्राम-त्रयी तत्र ग्राम-त्रय्यां गताः प्राप्ताः या मूर्छना मनोहरा एकत्रिंशति-प्रकारास् ताभिः संप्रीणयन्तम् । सप्त-स्वरास् त्रयो ग्रामा मूर्छनास् त्व् एकविंशतिः । संमूर्छितः स्वरो यत्र रागतां प्रतिपद्यते । मूर्छनाम् इति तां प्राहुः कवयो ग्राम-सम्भवाम् ॥ किम्भूताभिः ? महत्या सप्त-तन्त्री-युक्तया नारद-वीणया उदिताभिर् उद्गताभिः

amuṃ nānā-prakāraḥ ṣaṭ-triṃśad-bhedātmako yaḥ śruti-gaṇaḥ nāda-samūhas tenānvitā ye sapta rāgāḥ niṣāda-rṣabha-gāndhāra-ṣaḍja-madhyama-dhaivata-pañcamākhyāḥ svarāḥ tatra trayāṇāṃ grāmāṇāṃ samāhāro grāma-trayī tatra grāma-trayyāṃ gatāḥ prāptāḥ yā mūrchanā manoharā ekatriṃśati-prakārās tābhiḥ saṃprīṇayantam | sapta-svarās trayo grāmā mūrchanās tv ekaviṃśatiḥ | saṃmūrchitaḥ svaro yatra rāgatāṃ pratipadyate | mūrchanām iti tāṃ prāhuḥ kavayo grāma-sambhavām || kimbhūtābhiḥ ? mahatyā sapta-tantrī-yuktayā nārada-vīṇayā uditābhir udgatābhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पूर्वोक्त-ध्यान-प्रकारेण पटु-विशद-धीः समर्था विचार-क्षमा अथ च निर्मला एवम्भूता बुद्धिर् यस्य स तथा आत्मानं नन्द-तनयं गोपाल-कृष्ण-रूपं ध्यात्वा आत्म-नन्द-तनययोर् अभेदं चिन्तयित्वा पुरः प्रथमतो बुद्ध्यैव मनसैवार्घ्य-प्रभृतिभिर् अनिन्द्योपहृतिभिः अर्घ्य-पाद्यादिभिर् उपहृतिभिर् अनिन्दितोपचारैः यथोपदेशं पूजयेत् । त्रिपाठिनस् तु अभिनन्द्येति पाठे धृत्वा पूजयेद् इत्य् अर्थम् आहुः । भूयः पुनर् अपि स्व-शरीरे साक्षाद् बाह्योपचारैर् अर्घ्यादिभिः पूजयेत् । अथानन्तरं तद्-विधानं बहिष्ठ-विभवार्चन-प्रकारं वयं ब्रुमः । कीदृशम् ? परमेश्वरात्यन्त-सान्निध्य-दातारम्

iti pūrvokta-dhyāna-prakāreṇa paṭu-viśada-dhīḥ samarthā vicāra-kṣamā atha ca nirmalā evambhūtā buddhir yasya sa tathā ātmānaṃ nanda-tanayaṃ gopāla-kṛṣṇa-rūpaṃ dhyātvā ātma-nanda-tanayayor abhedaṃ cintayitvā puraḥ prathamato buddhyaiva manasaivārghya-prabhṛtibhir anindyopahṛtibhiḥ arghya-pādyādibhir upahṛtibhir aninditopacāraiḥ yathopadeśaṃ pūjayet | tripāṭhinas tu abhinandyeti pāṭhe dhṛtvā pūjayed ity artham āhuḥ | bhūyaḥ punar api sva-śarīre sākṣād bāhyopacārair arghyādibhiḥ pūjayet | athānantaraṃ tad-vidhānaṃ bahiṣṭha-vibhavārcana-prakāraṃ vayaṃ brumaḥ | kīdṛśam ? parameśvarātyanta-sānnidhya-dātāram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुवि पृथिव्यां स्थण्डिलं पूजा-स्थलं गोमय-सहितेन जलेनारचय्य उपलिप्य अमुत्र स्थण्डिले निजं स्वीयं विष्टरम् आसनं वस्त्र-कम्बलादिकं न्यस्य संस्थाप्य तत्र विष्टरे विहितास्पदः कृतासनो जलेन शङ्खम् अस्त्र-मनुना मूलमन्त्रास्त्र-मन्त्रेण अस्त्राय फड् इति मन्त्रेण वा प्रलेपयेत्

bhuvi pṛthivyāṃ sthaṇḍilaṃ pūjā-sthalaṃ gomaya-sahitena jalenāracayya upalipya amutra sthaṇḍile nijaṃ svīyaṃ viṣṭaram āsanaṃ vastra-kambalādikaṃ nyasya saṃsthāpya tatra viṣṭare vihitāspadaḥ kṛtāsano jalena śaṅkham astra-manunā mūlamantrāstra-mantreṇa astrāya phaḍ iti mantreṇa vā pralepayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाम-भाग-कृत-वह्नि-मण्डलाधारके शङ्खे सुधीः सुबुद्धि-साधकः हृदय-मन्त्रं मूल-मन्त्रम् एव हृदय-मन्त्रम् केवलं हृदयाय नम इति वा उच्चार्य गन्ध-पुष्प-यव-तण्डुलान् निक्षिपेत् । तथा विमल-पाथसा निर्मल-जलेन पूरयेत् । मन्त्रम् आह-प्रतिगतैर् इति । प्रतिलोम-गतैः प्रतिलोम-पठितैर् मातृकाक्षरैः क्ष-काराद्यैर् अकारान्तैः शिरो ऽन्तकैः स-बिन्दुकैः । बिन्द्व्-अन्तकैर् इति लघु-दीपिकाकारः । स्वाहान्तैर् इति विद्याधराचार्यः विक्राय स्वाहेय्त् अन्तैर् इति त्रिपाठिनः

vāma-bhāga-kṛta-vahni-maṇḍalādhārake śaṅkhe sudhīḥ subuddhi-sādhakaḥ hṛdaya-mantraṃ mūla-mantram eva hṛdaya-mantram kevalaṃ hṛdayāya nama iti vā uccārya gandha-puṣpa-yava-taṇḍulān nikṣipet | tathā vimala-pāthasā nirmala-jalena pūrayet | mantram āha-pratigatair iti | pratiloma-gataiḥ pratiloma-paṭhitair mātṛkākṣaraiḥ kṣa-kārādyair akārāntaiḥ śiro 'ntakaiḥ sa-bindukaiḥ | bindv-antakair iti laghu-dīpikākāraḥ | svāhāntair iti vidyādharācāryaḥ vikrāya svāheyt antair iti tripāṭhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीठे शङ्खे सलिले च यथा-क्रमं वह्नि-सूर्य-चन्द्राणां मण्डलानि विषं म-कारः कं शिरस् तत्र न्यस्यमानो ऽकारः श्रवः श्रोत्रं तत्र न्यस्यमानो-कार एभिर् अक्षरैर् मन्त्र-विद् उपासकः क्रमेण पूजयेत् । कीदृशैः ? वदन-पूर्व-दीपितैः वदन-पूर्वे शिरसि न्यस्यमानम् अं बिन्दुर् इति यावत् तेन दीपितैः सानुस्वारैर् इत्य् अर्थः । प्रयोगस् तु-मं वह्नि-मण्डलाय दश-कलात्मने नमः । अं अर्क-मण्डलाय द्वादश-कलात्मने नमः । उं सोम-मण्डलाय षोडश-कलात्मने नमः

pīṭhe śaṅkhe salile ca yathā-kramaṃ vahni-sūrya-candrāṇāṃ maṇḍalāni viṣaṃ ma-kāraḥ kaṃ śiras tatra nyasyamāno 'kāraḥ śravaḥ śrotraṃ tatra nyasyamāno-kāra ebhir akṣarair mantra-vid upāsakaḥ krameṇa pūjayet | kīdṛśaiḥ ? vadana-pūrva-dīpitaiḥ vadana-pūrve śirasi nyasyamānam aṃ bindur iti yāvat tena dīpitaiḥ sānusvārair ity arthaḥ | prayogas tu-maṃ vahni-maṇḍalāya daśa-kalātmane namaḥ | aṃ arka-maṇḍalāya dvādaśa-kalātmane namaḥ | uṃ soma-maṇḍalāya ṣoḍaśa-kalātmane namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शङ्ख-जले वक्ष्यमाण-तीर्थ-मन्त्रेण सूर्य-मण्डल-तीर्थम् आवाहयेत् तथा ततः स्वीय-हृत्-पद्मात् कृष्णम् आवाहयेत् । अनन्तरं शिखा-मन्त्रेण वक्ष्यमाणां गालिनीं मुद्रां प्रदर्शयेत् च-कारात् धेनु-मुद्रां च । वाम-हस्त-तले दक्षिण-तर्जन्या ताडनं प्रबोधनम्

tatra śaṅkha-jale vakṣyamāṇa-tīrtha-mantreṇa sūrya-maṇḍala-tīrtham āvāhayet tathā tataḥ svīya-hṛt-padmāt kṛṣṇam āvāhayet | anantaraṃ śikhā-mantreṇa vakṣyamāṇāṃ gālinīṃ mudrāṃ pradarśayet ca-kārāt dhenu-mudrāṃ ca | vāma-hasta-tale dakṣiṇa-tarjanyā tāḍanaṃ prabodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्-जलं शङ्ख-जलं वौषड् इति नयन-मन्त्रेण वीक्षितं यत्र नयन-मन्त्रः सम्भवति तत्रैव नयन-मन्त्रेण वीक्षणम् इति त्रिपाठिनः । वर्मणा हुम् इति कवच-मन्त्रेणागुण्ठ्य मूल-मन्त्र-सकलीकृतं मूल-मन्त्राङ्ग-सम्बन्धम् । एतस्यैव विवरणं न्यसेद् इति । देवताङ्गे षड्-अङ्गानां न्यासः स्यात् सकली-कृतिर् इति रुद्रधरः । यद् वा, मूल-मन्त्र-ध्यानेन सदैवतम् इति त्रिपाठिनः । अङ्गकैश् च न्यसेद् इति मूल-मन्त्रस्य षड्-अङ्ग-न्यासं कुर्याद् इत्य् अर्थः । अनन्तरं शङ्खस्य दश दिशः अस्त्र-मन्त्रेण छोटिकया बध्नीयात्

taj-jalaṃ śaṅkha-jalaṃ vauṣaḍ iti nayana-mantreṇa vīkṣitaṃ yatra nayana-mantraḥ sambhavati tatraiva nayana-mantreṇa vīkṣaṇam iti tripāṭhinaḥ | varmaṇā hum iti kavaca-mantreṇāguṇṭhya mūla-mantra-sakalīkṛtaṃ mūla-mantrāṅga-sambandham | etasyaiva vivaraṇaṃ nyased iti | devatāṅge ṣaḍ-aṅgānāṃ nyāsaḥ syāt sakalī-kṛtir iti rudradharaḥ | yad vā, mūla-mantra-dhyānena sadaivatam iti tripāṭhinaḥ | aṅgakaiś ca nyased iti mūla-mantrasya ṣaḍ-aṅga-nyāsaṃ kuryād ity arthaḥ | anantaraṃ śaṅkhasya daśa diśaḥ astra-mantreṇa choṭikayā badhnīyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तज्-जलम् अभग्न-तण्डुल-चन्दन्-पुष्प-सहितं विष्णु-स्वरूपतां नीतं स्पृशन् मूल-मन्त्रम् अष्ट-कृत्वो जपेत् । अनन्तरम् अर्ध-जलस्य किञ्चित् स्व-दक्षिण-भाग-स्थापित-वर्धनी-जले प्रोक्षणीय-पात्र-जले निक्षिपेत् । तद् उक्तम्- दक्षिणे प्रोक्षणी-पात्रम् आदायाद्भिः प्रपूजयेत् । किञ्चिद् अर्घ्याम्बु सङ्गृह्य प्रोक्षण्य् अम्भसि योजयेत् ॥ इति । तद्-अनन्तरम् अर्ग्ध-पात्र-जलेन वार-त्रयं निज-शरीरं प्रोक्षयेत् । वर्धनी-घट-जलेनेति विद्याधराचार्याः

taj-jalam abhagna-taṇḍula-candan-puṣpa-sahitaṃ viṣṇu-svarūpatāṃ nītaṃ spṛśan mūla-mantram aṣṭa-kṛtvo japet | anantaram ardha-jalasya kiñcit sva-dakṣiṇa-bhāga-sthāpita-vardhanī-jale prokṣaṇīya-pātra-jale nikṣipet | tad uktam- dakṣiṇe prokṣaṇī-pātram ādāyādbhiḥ prapūjayet | kiñcid arghyāmbu saṅgṛhya prokṣaṇy ambhasi yojayet || iti | tad-anantaram argdha-pātra-jalena vāra-trayaṃ nija-śarīraṃ prokṣayet | vardhanī-ghaṭa-jaleneti vidyādharācāryāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा मूल-मन्त्रेण दक्ष-हस्तेन पुष्प-चन्दनादिकं पूजोपकरण-द्रव्यं वार-त्रयं प्रोक्षयेत् । उपसंहरति शङ्खेति । एष शङ्ख-पूरण-प्रकारः समीरितः उक्तः । कीदृशः ? इह आगम-शास्त्रे यजनाग्रणीः प्रथम-विधाने यः श्रेष्ठतरः

tathā mūla-mantreṇa dakṣa-hastena puṣpa-candanādikaṃ pūjopakaraṇa-dravyaṃ vāra-trayaṃ prokṣayet | upasaṃharati śaṅkheti | eṣa śaṅkha-pūraṇa-prakāraḥ samīritaḥ uktaḥ | kīdṛśaḥ ? iha āgama-śāstre yajanāgraṇīḥ prathama-vidhāne yaḥ śreṣṭhataraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष तीर्थावाहन-मन्त्रः कथितः दुरितेति पाप-समूह-विनाशकः । अधुना गालिनी मुद्राया लक्षणम् आह-कनिष्ठेत्य् आदिना । हस्तयोर् अन्योन्य-कनिष्ठाङ्गुष्ठकौ सम्बन्धौ तथा तर्जनी-मध्यमानामिकाः संहताः कृत्वा भुग्नाः किञ्चिद् आकुञ्चिताः परस्पर-संसक्ताः कार्या इत्य् अर्थः । एवं च सति एषा गालिनी मुद्रा प्रोक्ता । शङ्खस्योपरि चालिता सती देवता-प्रीतिं सम्पादयतीत्य् अर्थः

eṣa tīrthāvāhana-mantraḥ kathitaḥ duriteti pāpa-samūha-vināśakaḥ | adhunā gālinī mudrāyā lakṣaṇam āha-kaniṣṭhety ādinā | hastayor anyonya-kaniṣṭhāṅguṣṭhakau sambandhau tathā tarjanī-madhyamānāmikāḥ saṃhatāḥ kṛtvā bhugnāḥ kiñcid ākuñcitāḥ paraspara-saṃsaktāḥ kāryā ity arthaḥ | evaṃ ca sati eṣā gālinī mudrā proktā | śaṅkhasyopari cālitā satī devatā-prītiṃ sampādayatīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानन्तरं मूर्धनि स्वकीय-शिरसि मूल-चक्र-मध्ये मूलाधार-चक्रे यथा-क्रमं स्व-नाथान् स्व-गुरून् गणपतिं च पूजयित्वा पूर्वोक्त-न्यास-क्रमेण पीठ-मन्त्रैर् आधार-शक्तिम् आरभ्य पीठ-मन्त्रान्तं तत्-तन्-मन्त्रैर् जल-गन्धाक्षत-पुष्प-धूप-दीपैः स्व-शरीरे पीठ-पूजनं कुर्यात्

athānantaraṃ mūrdhani svakīya-śirasi mūla-cakra-madhye mūlādhāra-cakre yathā-kramaṃ sva-nāthān sva-gurūn gaṇapatiṃ ca pūjayitvā pūrvokta-nyāsa-krameṇa pīṭha-mantrair ādhāra-śaktim ārabhya pīṭha-mantrāntaṃ tat-tan-mantrair jala-gandhākṣata-puṣpa-dhūpa-dīpaiḥ sva-śarīre pīṭha-pūjanaṃ kuryāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानन्तरं तन्-मूलाधार-हृदय-भ्रू-मध्य-गत-तेजस्-त्रितयं मूल-मन्त्रात्मकं परं ज्योतिः स्मरतः काम-बीजेन क्लीम् इत्य् अनेनैकीभूतं चिन्तयेत् । कीदृशं ? आनन्द-घनं चिद्-आनन्दम् । पुनः कीदृशं ? विद्युत्-प्रभम्

athānantaraṃ tan-mūlādhāra-hṛdaya-bhrū-madhya-gata-tejas-tritayaṃ mūla-mantrātmakaṃ paraṃ jyotiḥ smarataḥ kāma-bījena klīm ity anenaikībhūtaṃ cintayet | kīdṛśaṃ ? ānanda-ghanaṃ cid-ānandam | punaḥ kīdṛśaṃ ? vidyut-prabham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एकीकृतं तेजः पञ्चाङ्गैः सावयवी-कृत्य शरीर-युक्तं सम्पाद्य तत्र विभूत्याद्य्-अङ्गान्तं विभूति-पञ्जरम् आरभ्याङ्ग-न्यास-पर्यन्तं स्व-शरीरे विन्यस्य आसनादि-भूषान्तैर् उपचारैर् देवं पूजयेत् । भूयः पुनर् अपि जल-गन्धादिभिर् विभूति-पञ्जर-मूर्ति-पञ्जर-करस्थ-सृष्टि-स्थिति-दश-पञ्चाङ्ग-न्यास-स्थानेषु न्यास-क्रमेणैव तन्-मन्त्रैर् एव पूजयेत्

tad ekīkṛtaṃ tejaḥ pañcāṅgaiḥ sāvayavī-kṛtya śarīra-yuktaṃ sampādya tatra vibhūtyādy-aṅgāntaṃ vibhūti-pañjaram ārabhyāṅga-nyāsa-paryantaṃ sva-śarīre vinyasya āsanādi-bhūṣāntair upacārair devaṃ pūjayet | bhūyaḥ punar api jala-gandhādibhir vibhūti-pañjara-mūrti-pañjara-karastha-sṛṣṭi-sthiti-daśa-pañcāṅga-nyāsa-sthāneṣu nyāsa-krameṇaiva tan-mantrair eva pūjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयः पुनर् अपि मुख-स्थं वेणुं पूजयेत् हृदये च वनमालां कण्ठम् आरभ्य पाद-द्वयम् अवलम्बिनीं पत्र-पुष्प-मयीं मालाम् । तद् उक्तम्- कण्ठम् आरभ्य या तिष्ठेत् पाद-द्वय-विलम्बिनी । पत्र-पुष्प-मयी माला वन-माला प्रकीर्तितेति । स्तनस्योपरि श्रीवत्सं कौस्तुभं च प्रपूजयेत्

bhūyaḥ punar api mukha-sthaṃ veṇuṃ pūjayet hṛdaye ca vanamālāṃ kaṇṭham ārabhya pāda-dvayam avalambinīṃ patra-puṣpa-mayīṃ mālām | tad uktam- kaṇṭham ārabhya yā tiṣṭhet pāda-dvaya-vilambinī | patra-puṣpa-mayī mālā vana-mālā prakīrtiteti | stanasyopari śrīvatsaṃ kaustubhaṃ ca prapūjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानन्तरं मूल-मन्त्रेण चन्दन-पङ्क-लिप्ताङ्गः पूजक एव ललाटादिषु मूर्ति-पञ्जर-न्यास-स्थानेषु चित्रकाणि तिलकानि दीप-शिखाकाराणि अनामिकया मूर्ति-पञ्जर-मन्त्रैः अं ॐ केशव-धातृभ्यां नम इत्य् आदिना द्वादश-मूर्तिभिर् लिख्यात् कुर्याद् इत्य् अर्थः

athānantaraṃ mūla-mantreṇa candana-paṅka-liptāṅgaḥ pūjaka eva lalāṭādiṣu mūrti-pañjara-nyāsa-sthāneṣu citrakāṇi tilakāni dīpa-śikhākārāṇi anāmikayā mūrti-pañjara-mantraiḥ aṃ oṃ keśava-dhātṛbhyāṃ nama ity ādinā dvādaśa-mūrtibhir likhyāt kuryād ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानन्तरं पञ्च-कृत्वः पञ्च-वारान् मूल-मन्त्रेण पुष्पाञ्जलिं वितनुयात् । तुलसी-द्वयेन श्वेत-कृष्ण-तुलसी-द्वयेन पाद-युगले क्रमेण दक्षिण-वाम-पादयोर् इत्य् अञ्जलि-द्वयं मध्ये हृदि हयारि-युगलेन श्वेत-रक्त-कर-वीराभ्याम् इत्य् एको ऽञ्जलिः मूर्ध्नि पद्म-द्वयेन श्वेत-रक्त-पद्माभ्यां इत्य् अपरो ऽञ्जलिः सर्वतनौ सर्वैश् च षड्भिर् अपि तुलसी-द्वय-करवीर-द्वय-पद्म-द्वयैश् चाञ्जलिं तनुयाद् इति पञ्चमो ऽञ्जलिः

athānantaraṃ pañca-kṛtvaḥ pañca-vārān mūla-mantreṇa puṣpāñjaliṃ vitanuyāt | tulasī-dvayena śveta-kṛṣṇa-tulasī-dvayena pāda-yugale krameṇa dakṣiṇa-vāma-pādayor ity añjali-dvayaṃ madhye hṛdi hayāri-yugalena śveta-rakta-kara-vīrābhyām ity eko 'ñjaliḥ mūrdhni padma-dvayena śveta-rakta-padmābhyāṃ ity aparo 'ñjaliḥ sarvatanau sarvaiś ca ṣaḍbhir api tulasī-dvaya-karavīra-dvaya-padma-dvayaiś cāñjaliṃ tanuyād iti pañcamo 'ñjaliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेतानि तुलस्य्-आदीनि पुष्पाणि श्वेत-चन्दन-पङ्क-युक्तानि दक्षिण-विभागे देयानि रक्तानि तुलस्य्-आदीनि रक्त-चन्दन-पङ्क-युक्तानि वाम-विभागे देयानि

śvetāni tulasy-ādīni puṣpāṇi śveta-candana-paṅka-yuktāni dakṣiṇa-vibhāge deyāni raktāni tulasy-ādīni rakta-candana-paṅka-yuktāni vāma-vibhāge deyāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूप-दीपौ समर्प्य सुधा-रसैर् ब्रह्म-रन्ध्र-स्थित-शशाङ्क-बिम्ब-गलितामृत-द्रवैर् धिनुयात् प्रीणयेत् । सुधा-रसैर् मन्त्र-कृत-जलैर् इति रुद्रधरः । श्री-कृष्णम् प्रीणयेत् । अनन्तरं मुख-वासाद्यं गन्ध-वटिकां दत्त्वा गन्ध-पुष्पैः पूजयेत्

dhūpa-dīpau samarpya sudhā-rasair brahma-randhra-sthita-śaśāṅka-bimba-galitāmṛta-dravair dhinuyāt prīṇayet | sudhā-rasair mantra-kṛta-jalair iti rudradharaḥ | śrī-kṛṣṇam prīṇayet | anantaraṃ mukha-vāsādyaṃ gandha-vaṭikāṃ dattvā gandha-puṣpaiḥ pūjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस् तद्-अनन्तरं मन्त्री साधकः उपासकः ताम्बूल-गीतादिभिः श्री-कृष्णं परितोष्य चुलुकोदकेन ब्रह्मार्पण-मन्त्रेण वक्ष्यमाण-स्वात्म-समर्पणं कुर्याद् इत्य् अर्थः

tatas tad-anantaraṃ mantrī sādhakaḥ upāsakaḥ tāmbūla-gītādibhiḥ śrī-kṛṣṇaṃ paritoṣya culukodakena brahmārpaṇa-mantreṇa vakṣyamāṇa-svātma-samarpaṇaṃ kuryād ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा मन्दमतीनां पूजकानां पूजा-प्रकारो मूर्ति-पञ्जरादिभिर् उक्त इयं दशाक्षरेण पूजा अष्टादशाक्षर-पूजाम् आह । यद्य् अष्टादशाक्षर-मन्त्रेण पूजा तदा कच-भुवि ललाटादि-स्थानेषु मन्त्राक्षर-न्यास-पद-पञ्चाङ्ग-न्यासैर् वेण्व्-आदिभिश् च प्रोक्तः

athavā mandamatīnāṃ pūjakānāṃ pūjā-prakāro mūrti-pañjarādibhir ukta iyaṃ daśākṣareṇa pūjā aṣṭādaśākṣara-pūjām āha | yady aṣṭādaśākṣara-mantreṇa pūjā tadā kaca-bhuvi lalāṭādi-sthāneṣu mantrākṣara-nyāsa-pada-pañcāṅga-nyāsair veṇv-ādibhiś ca proktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानन्तरं मन्त्रार्थ-स्मरण-पूर्वकं मूल-मन्त्रं जपतु । किं कुर्वन् ? सुप्रसन्नं पूर्वोक्त-रूपम् आत्म-भिन्नं कृष्णं हृदि भावयन् । पुनः किम्भूतः ? अनन्यस् तत्-परः यथोक्त-जप-सङ्ख्या-पूरणे सति असुयमनं प्राणायामं कुर्यात् जपारम्भे चात्र विद्याधराचार्यः बाह्य-पूजा-शक्तौ आत्म-पूजानन्तरं जपं कुर्यात् शक्तौ तु पूजानन्तरम् इत्य् आह

athānantaraṃ mantrārtha-smaraṇa-pūrvakaṃ mūla-mantraṃ japatu | kiṃ kurvan ? suprasannaṃ pūrvokta-rūpam ātma-bhinnaṃ kṛṣṇaṃ hṛdi bhāvayan | punaḥ kimbhūtaḥ ? ananyas tat-paraḥ yathokta-japa-saṅkhyā-pūraṇe sati asuyamanaṃ prāṇāyāmaṃ kuryāt japārambhe cātra vidyādharācāryaḥ bāhya-pūjā-śaktau ātma-pūjānantaraṃ japaṃ kuryāt śaktau tu pūjānantaram ity āha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काम-बीजं प्रणव-पुटितं सहिताष्टकं शतम् अष्टोत्तर-शतं जप्त्वा निज-गुरु-मुखात् प्राप्तान् योगान् आत्म-पर-देवता-समावेश-लक्षणान् अष्टम-पटले वक्ष्यमाणान् महामतिर् युनक्तु करोतु । प्रकृतम् उपसंहरति-अनन्तरं सद्-अमृत-चिद्-आनन्दात्मामुं जपं समापयेत् इत्य् अनेन प्रकारेण मनु-द्वितीयाश्रितः दशाक्षराष्टादशाक्षराश्रितः पूजा-प्रकारः सम्यक् प्रकारेणोक्तः

kāma-bījaṃ praṇava-puṭitaṃ sahitāṣṭakaṃ śatam aṣṭottara-śataṃ japtvā nija-guru-mukhāt prāptān yogān ātma-para-devatā-samāveśa-lakṣaṇān aṣṭama-paṭale vakṣyamāṇān mahāmatir yunaktu karotu | prakṛtam upasaṃharati-anantaraṃ sad-amṛta-cid-ānandātmāmuṃ japaṃ samāpayet ity anena prakāreṇa manu-dvitīyāśritaḥ daśākṣarāṣṭādaśākṣarāśritaḥ pūjā-prakāraḥ samyak prakāreṇoktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो नरो मनुष्य इमं पूजा-प्रकारं सेवते ऽसौ शरीरिणाम् वल्लभो भविष्यति । तदा सरस्वती-लक्ष्म्योर् आवासो भविता अन्ते देह-पातानन्तरं तेजः समुपैति तद्-रूपो भवतीत्य् अर्थः

yo naro manuṣya imaṃ pūjā-prakāraṃ sevate 'sau śarīriṇām vallabho bhaviṣyati | tadā sarasvatī-lakṣmyor āvāso bhavitā ante deha-pātānantaraṃ tejaḥ samupaiti tad-rūpo bhavatīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.