Kalidasa: Kumarasambhava 4

अथ मोहपरायणा सती विवशा कामवधूर् विबोधिता । विधिना प्रतिपादयिष्यता नववैधव्यम् असह्यवेदनम्

atha mohaparāyaṇā satī vivaśā kāmavadhūr vibodhitā / vidhinā pratipādayiṣyatā navavaidhavyam asahyavedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवधानपरे चकार सा प्रलयान्तोन्मिषिते विलोचने । न विवेद तयोर् अतृप्तयोः प्रियम् अत्यन्तविलुप्तदर्शनम्

avadhānapare cakāra sā pralayāntonmiṣite vilocane / na viveda tayor atṛptayoḥ priyam atyantaviluptadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयि जीवितनाथ जीवसीत्य् अभिधायोत्थितया तया पुरः । ददृशे पुरुषाकृति क्षितौ हरकोपानलभस्म केवलम्

ayi jīvitanātha jīvasīty abhidhāyotthitayā tayā puraḥ / dadṛśe puruṣākṛti kṣitau harakopānalabhasma kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सा पुनर् एव विह्वला वसुधालिङ्गनधूसरस्तनी । विललाप विकीर्णमूर्धजा समदुःखाम् इव कुर्वती स्थलीम्

atha sā punar eva vihvalā vasudhāliṅganadhūsarastanī / vilalāpa vikīrṇamūrdhajā samaduḥkhām iva kurvatī sthalīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमानम् अभूद् विलासिनां करणं यत् तव कान्तिमत्तया । तद् इदं गतम् ईदृशीं दशां न विदीर्ये कठिनाः खलु स्त्रियः

upamānam abhūd vilāsināṃ karaṇaṃ yat tava kāntimattayā / tad idaṃ gatam īdṛśīṃ daśāṃ na vidīrye kaṭhināḥ khalu striyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व नु मां त्वदधीनजीवितां विनिकीर्य क्षणभिन्नसौहृदः । नलिनीं क्षतसेतुबन्धनो जलसंघात इवासि विद्रुतः

kva nu māṃ tvadadhīnajīvitāṃ vinikīrya kṣaṇabhinnasauhṛdaḥ / nalinīṃ kṣatasetubandhano jalasaṃghāta ivāsi vidrutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतवान् असि विप्रियं न मे प्रतिकूलं न च ते मया कृतम् । किम् अकारणम् एव दर्शनं विलपन्त्यै रतये न दीयते

kṛtavān asi vipriyaṃ na me pratikūlaṃ na ca te mayā kṛtam / kim akāraṇam eva darśanaṃ vilapantyai rataye na dīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मरसि स्मर मेखलागुणैर् उत गोत्रस्खलितेषु बन्धनम् । च्युतकेशरदूषितेक्षणान्य् अवतंसोत्पलताडनानि वा

smarasi smara mekhalāguṇair uta gotraskhaliteṣu bandhanam / cyutakeśaradūṣitekṣaṇāny avataṃsotpalatāḍanāni vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदये वससीति मत्प्रियं यद् अवोचस् तद् अवैमि कैतवम् । उपचारपदं न चेद् इदं त्वम् अनङ्गः कथम् अक्षता रतिः

hṛdaye vasasīti matpriyaṃ yad avocas tad avaimi kaitavam / upacārapadaṃ na ced idaṃ tvam anaṅgaḥ katham akṣatā ratiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परलोकनवप्रवासिनः प्रतिपत्स्ये पदवीम् अहं तव । विधिना जन एष वञ्चितस् त्वदधीनं खलु देहिनां सुखम्

paralokanavapravāsinaḥ pratipatsye padavīm ahaṃ tava / vidhinā jana eṣa vañcitas tvadadhīnaṃ khalu dehināṃ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजनीतिमिरावगुण्ठिते पुरमार्गे घनशब्दविक्लवाः । वसतिं प्रिय कामिनां प्रियास् त्वद् ऋते प्रापयितुं क ईश्वरः

rajanītimirāvaguṇṭhite puramārge ghanaśabdaviklavāḥ / vasatiṃ priya kāmināṃ priyās tvad ṛte prāpayituṃ ka īśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नयनान्य् अरुणानि घूर्णयन् वचनानि स्खलयन् पदे-पदे । असति त्वयि वारुणीमदः प्रमदानाम् अधुना विडम्बना

nayanāny aruṇāni ghūrṇayan vacanāni skhalayan pade-pade / asati tvayi vāruṇīmadaḥ pramadānām adhunā viḍambanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवगम्य कथीकृतं वपुः प्रियबन्धोस् तव निष्फलोदयः । बहुले ऽपि गते निशाकरस् तनुतां दुःखम् अनङ्ग मोक्ष्यति

avagamya kathīkṛtaṃ vapuḥ priyabandhos tava niṣphalodayaḥ / bahule 'pi gate niśākaras tanutāṃ duḥkham anaṅga mokṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरितारुणचारुबन्धनः कलपुंस्कोकिलशब्दसूचितः । वद संप्रति कस्य बाणतां नवचूतप्रसवो गमिष्यति

haritāruṇacārubandhanaḥ kalapuṃskokilaśabdasūcitaḥ / vada saṃprati kasya bāṇatāṃ navacūtaprasavo gamiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलिपङ्क्तिर् अनेकशस् त्वया गुणकृत्ये धनुषो नियोजिता । विरुतैः करुणस्वनैर् इयं गुरुशोकाम् अनुरोदितीव माम्

alipaṅktir anekaśas tvayā guṇakṛtye dhanuṣo niyojitā / virutaiḥ karuṇasvanair iyaṃ guruśokām anuroditīva mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिपद्य मनोहरं वपुः पुनर् अप्य् आदिश तावद् उत्थितः । रतिदूतिपदेषु कोकिलां मधुरालापनिसर्गपण्डिताम्

pratipadya manoharaṃ vapuḥ punar apy ādiśa tāvad utthitaḥ / ratidūtipadeṣu kokilāṃ madhurālāpanisargapaṇḍitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरसा प्रणिपत्य याचितान्य् उपगूढानि सवेपथूनि च । सुरतानि च तानि ते रहः स्मर संस्मृत्य न शान्तिर् अस्ति मे

śirasā praṇipatya yācitāny upagūḍhāni savepathūni ca / suratāni ca tāni te rahaḥ smara saṃsmṛtya na śāntir asti me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रचितं रतिपण्डित त्वया स्वयम् अङ्गेषु ममेदम् आर्तवम् । ध्रियते कुसुमप्रसाधनं तव तच् चारु वपुर् न दृश्यते

racitaṃ ratipaṇḍita tvayā svayam aṅgeṣu mamedam ārtavam / dhriyate kusumaprasādhanaṃ tava tac cāru vapur na dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विबुधैर् असि यस्य दारुणैर् असमाप्ते परिकर्मणि स्मृतः । तम् इमं कुरु दक्षिणेतरं चरणं निर्मितरागम् एहि मे

vibudhair asi yasya dāruṇair asamāpte parikarmaṇi smṛtaḥ / tam imaṃ kuru dakṣiṇetaraṃ caraṇaṃ nirmitarāgam ehi me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहम् एत्य पतङ्गवर्त्मना पुनर् अङ्काश्रयिणी भवामि ते । चतुरैः सुरकामिनीजनैः प्रिय यावन् न विलोभ्यसे दिवि

aham etya pataṅgavartmanā punar aṅkāśrayiṇī bhavāmi te / caturaiḥ surakāminījanaiḥ priya yāvan na vilobhyase divi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदनेन विनाकृता रतिः क्षणमात्रं किल जीवितेति मे । वचनीयम् इदं व्यवस्थितं रमण त्वाम् अनुयामि यद्य् अपि

madanena vinākṛtā ratiḥ kṣaṇamātraṃ kila jīviteti me / vacanīyam idaṃ vyavasthitaṃ ramaṇa tvām anuyāmi yady api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियतां कथम् अन्त्यमण्डनं परलोकान्तरितस्य ते मया । समम् एव गतो ऽस्य् अतर्कितां गतिम् अङ्गेन च जीवितेन च

kriyatāṃ katham antyamaṇḍanaṃ paralokāntaritasya te mayā / samam eva gato 'sy atarkitāṃ gatim aṅgena ca jīvitena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋजुतां नयतः स्मरामि ते शरम् उत्सङ्गनिषण्णधन्वनः । मधुना सह सस्मितं कथां नयनोपान्तविलोकितं च यत्

ṛjutāṃ nayataḥ smarāmi te śaram utsaṅganiṣaṇṇadhanvanaḥ / madhunā saha sasmitaṃ kathāṃ nayanopāntavilokitaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व नु ते हृदयंगमः सखा कुसुमायोजितकार्मुको मधुः । न खलूग्ररुषा पिनाकिना गमितः सो ऽपि सुहृद्गतां गतिम्

kva nu te hṛdayaṃgamaḥ sakhā kusumāyojitakārmuko madhuḥ / na khalūgraruṣā pinākinā gamitaḥ so 'pi suhṛdgatāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तैः परिदेविताक्षरैर् हृदये दिग्धशरैर् इवार्दितः । रतिम् अभ्युपपत्तुम् आतुरां मधुर् आत्मानम् अदर्शयत् पुरः

atha taiḥ paridevitākṣarair hṛdaye digdhaśarair ivārditaḥ / ratim abhyupapattum āturāṃ madhur ātmānam adarśayat puraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तम् अवेक्ष्य रुरोद सा भृशं स्तनसंबाधम् उरो जघान च । स्वजनस्य हि दुःखम् अग्रतो विवृतद्वारम् इवोपजायते

tam avekṣya ruroda sā bhṛśaṃ stanasaṃbādham uro jaghāna ca / svajanasya hi duḥkham agrato vivṛtadvāram ivopajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति चैनम् उवाच दुःखिता सुहृदः पश्य वसन्त किं स्थितम् । यद् इदं कणशः प्रकीर्यते पवनैर् भस्म कपोतकर्बुरम्

iti cainam uvāca duḥkhitā suhṛdaḥ paśya vasanta kiṃ sthitam / yad idaṃ kaṇaśaḥ prakīryate pavanair bhasma kapotakarburam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयि संप्रति देहि दर्शनं स्मर पर्युत्सुक एष माधवः । दयितास्व् अनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने

ayi saṃprati dehi darśanaṃ smara paryutsuka eṣa mādhavaḥ / dayitāsv anavasthitaṃ nṛṇāṃ na khalu prema calaṃ suhṛjjane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमुना ननु पार्श्ववर्तिना जगद् आज्ञां ससुरासुरं तव । बिसतन्तुगुणस्य कारितं धनुषः पेलवपुष्पपत्रिणः

amunā nanu pārśvavartinā jagad ājñāṃ sasurāsuraṃ tava / bisatantuguṇasya kāritaṃ dhanuṣaḥ pelavapuṣpapatriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत एव न ते निवर्तते स सखा दीप इवानिलाहतः । अहम् अस्य दशेव पश्य माम् अविषह्यव्यसनप्रधूषिताम्

gata eva na te nivartate sa sakhā dīpa ivānilāhataḥ / aham asya daśeva paśya mām aviṣahyavyasanapradhūṣitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिना कृतम् अर्धवैशसं ननु माम् कामवधे विमुञ्चता । अनघापि हि संश्रयद्रुमे गजभग्ने पतनाय वल्लरी

vidhinā kṛtam ardhavaiśasaṃ nanu mām kāmavadhe vimuñcatā / anaghāpi hi saṃśrayadrume gajabhagne patanāya vallarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इदं क्रियताम् अनन्तरं भवता बन्धुजनप्रयोजनम् । विधुरां ज्वलनातिसर्जनान् ननु मां प्रापय पत्युर् अन्तिकम्

tad idaṃ kriyatām anantaraṃ bhavatā bandhujanaprayojanam / vidhurāṃ jvalanātisarjanān nanu māṃ prāpaya patyur antikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शशिना सह याति कौमुदी सह मेघेन तडित् प्रलीयते । प्रमदाः पतिवर्त्मगा इति प्रतिपन्नं हि विचेतनैर् अपि

śaśinā saha yāti kaumudī saha meghena taḍit pralīyate / pramadāḥ pativartmagā iti pratipannaṃ hi vicetanair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमुनैव कषायितस्तनी सुभगेन प्रियगात्रभस्मना । नवपल्लवसंस्तरे यथा रचयिष्यामि तनुं विभावसौ

amunaiva kaṣāyitastanī subhagena priyagātrabhasmanā / navapallavasaṃstare yathā racayiṣyāmi tanuṃ vibhāvasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसुमास्तरणे सहायतां बहुशः सौम्य गतस् त्वम् आवयोः । कुरु संप्रति तावद् आशु मे प्रणिपाताञ्जलियाचितश् चिताम्

kusumāstaraṇe sahāyatāṃ bahuśaḥ saumya gatas tvam āvayoḥ / kuru saṃprati tāvad āśu me praṇipātāñjaliyācitaś citām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् अनु ज्वलनं मदर्पितं त्वरयेर् दक्षिणवातवीजनैः । विदितं खलु ते यथा स्मरः क्षणम् अप्य् उत्सहते न मां विना

tad anu jvalanaṃ madarpitaṃ tvarayer dakṣiṇavātavījanaiḥ / viditaṃ khalu te yathā smaraḥ kṣaṇam apy utsahate na māṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति चापि विधाय दीयतां सलिलस्याञ्जलिर् एक एव नौ । अविभज्य परत्र तं मया सहितः पास्यति ते स बान्धवः

iti cāpi vidhāya dīyatāṃ salilasyāñjalir eka eva nau / avibhajya paratra taṃ mayā sahitaḥ pāsyati te sa bāndhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परलोकविधौ च माधव स्मरम् उद्दिश्य विलोलपल्लवाः । निवपेः सहकारमञ्जरीः प्रियचूतप्रसवो हि ते सखा

paralokavidhau ca mādhava smaram uddiśya vilolapallavāḥ / nivapeḥ sahakāramañjarīḥ priyacūtaprasavo hi te sakhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति देवविमुक्तये स्थितां रतिम् आकाशभवा सरस्वती । शफरीं ह्रदशोषविक्लवां प्रथमा वृष्टिर् इवान्वकम्पत

iti devavimuktaye sthitāṃ ratim ākāśabhavā sarasvatī / śapharīṃ hradaśoṣaviklavāṃ prathamā vṛṣṭir ivānvakampata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसुमायुधपत्नि दुर्लभस् तव भर्ता न चिराद् भविष्यति । शृणु येन स कर्मणा गतः शलभत्वं हरलोचनार्चिषि

kusumāyudhapatni durlabhas tava bhartā na cirād bhaviṣyati / śṛṇu yena sa karmaṇā gataḥ śalabhatvaṃ haralocanārciṣi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिलाषम् उदीरितेन्द्रियः स्वसुतायाम् अकरोत् प्रजापतिः । अथ तेन निगृह्य विक्रियाम् अभिशप्तः फलम् एतद् अन्वभूत्

abhilāṣam udīritendriyaḥ svasutāyām akarot prajāpatiḥ / atha tena nigṛhya vikriyām abhiśaptaḥ phalam etad anvabhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिणेष्यति पार्वतीं यदा तपसा तत्प्रवणीकृतो हरः । उपलब्धसुखस् तदा स्मरं वपुषा स्वेन नियोजयिष्यति

pariṇeṣyati pārvatīṃ yadā tapasā tatpravaṇīkṛto haraḥ / upalabdhasukhas tadā smaraṃ vapuṣā svena niyojayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति चाह स धर्मयाचितः स्मरशापावधिदां सरस्वतीम् । अशनेर् अमृतस्य चोभयोर् वशिनश् चाम्बुधराश् च योनयः

iti cāha sa dharmayācitaḥ smaraśāpāvadhidāṃ sarasvatīm / aśaner amṛtasya cobhayor vaśinaś cāmbudharāś ca yonayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् इदं परिरक्ष शोभने भवितव्यप्रियसंगमं वपुः । रविपीतजला तपात्यये पुनर् ओघेन हि युज्यते नदी

tad idaṃ parirakṣa śobhane bhavitavyapriyasaṃgamaṃ vapuḥ / ravipītajalā tapātyaye punar oghena hi yujyate nadī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं रतेः किम् अपि भूतम् अदृश्यरूपं मन्दीचकार मरणव्यवसायबुद्धिम् । तत्प्रत्ययाच् च कुसुमायुधबन्धुर् एनाम् आश्वासयत् सुचरितार्थपदैर् वचोभिः

itthaṃ rateḥ kim api bhūtam adṛśyarūpaṃ mandīcakāra maraṇavyavasāyabuddhim / tatpratyayāc ca kusumāyudhabandhur enām āśvāsayat sucaritārthapadair vacobhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मदनवधूर् उपप्लवान्तं व्यसनकृशा परिपालयां बभूव । शशिन इव दिवातनस्य लेखा किरणपरिक्षयधूसरा प्रदोषम्

atha madanavadhūr upaplavāntaṃ vyasanakṛśā paripālayāṃ babhūva / śaśina iva divātanasya lekhā kiraṇaparikṣayadhūsarā pradoṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.