Lalitavistara 21

मारघर्षणपरिवर्त एकविंशः । इति हि भिक्षवो बोधिसत्त्वैश्चेम एवंरूपा व्यूहा बोधिसत्त्वस्य पूजाकर्मणे बोधिमण्डे ऽभिसंकृता अभूवन् । स्वयं च बोधिसत्त्वो यावन्तो दशसु दिक्ष्वतीतानागतप्रत्युत्पन्नानां बुद्धानां भगवतां सर्वबुद्धक्षेत्रेषु बोधिमण्डालंकारव्यूहास्तान् सर्वांस्तस्मिन् बोधिमण्डे संदर्शयति स्म ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिमण्डनिषण्णस्य बोधिसत्त्वस्यैतदभवत् - इह खलु कामधातौ मारः पापीयानधिपतिरीश्वरो वशवर्ती । नैतन्मम प्रतिरूपं भवेद्यदहं तेनाविदितो ऽनुत्तरां सम्यक्संबोधिमभिसंबुध्येयम् । यन्न्वहं मारस्य पापीयसः संचोदनं कुर्याम् । तस्मिन् विजिते सर्वे कामावचरा देवादयो निगृहीता भविष्यन्ति । ततश्च मारपर्षदः पूर्वावरोपितकुशलमूला मारकायिका देवपुत्रास्ते मम सिंहविक्रीडितं दृष्ट्वा अनुत्तरायां सम्यक्संबोधौ चित्तमुत्पादयिष्यन्ति ॥ अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्व एवमनुविचिन्त्य तस्यां वेलायां भ्रूविवरान्तरादूर्णाकोशात् सर्वमारमण्डलविध्वंसनकरीं नामैकां रश्मिमुदसृजत् । यया रश्म्या सर्वस्मिंस्त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातौ सर्वमारभवनान्यवभास्य जिह्मीकृतानि संप्रकम्पितानि चाभूवन् । सर्वश्चायं त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातुर्महतावभासेन स्फुटो ऽभूत् । तस्याश्च प्रभाया मारः पापीयानिदमेवं रूपं शब्दमश्रौषीत् - कल्पौघचीर्णचरितो ह्यभिशुद्धसत्त्वः शुद्धोदनस्य तनयः प्रविजह्य राज्यम् । सो निर्गतो हितकरो ह्यमृताभिलाषी बोधिद्रुमं ह्युपगतो ऽद्य कुरु प्रयत्नम्

māragharṣaṇaparivarta ekaviṃśaḥ / iti hi bhikṣavo bodhisattvaiścema evaṃrūpā vyūhā bodhisattvasya pūjākarmaṇe bodhimaṇḍe 'bhisaṃkṛtā abhūvan / svayaṃ ca bodhisattvo yāvanto daśasu dikṣvatītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ sarvabuddhakṣetreṣu bodhimaṇḍālaṃkāravyūhāstān sarvāṃstasmin bodhimaṇḍe saṃdarśayati sma // atha khalu bhikṣavo bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya bodhisattvasyaitadabhavat - iha khalu kāmadhātau māraḥ pāpīyānadhipatirīśvaro vaśavartī / naitanmama pratirūpaṃ bhavedyadahaṃ tenāvidito 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyeyam / yannvahaṃ mārasya pāpīyasaḥ saṃcodanaṃ kuryām / tasmin vijite sarve kāmāvacarā devādayo nigṛhītā bhaviṣyanti / tataśca māraparṣadaḥ pūrvāvaropitakuśalamūlā mārakāyikā devaputrāste mama siṃhavikrīḍitaṃ dṛṣṭvā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittamutpādayiṣyanti // atha khalu bhikṣavo bodhisattva evamanuvicintya tasyāṃ velāyāṃ bhrūvivarāntarādūrṇākośāt sarvamāramaṇḍalavidhvaṃsanakarīṃ nāmaikāṃ raśmimudasṛjat / yayā raśmyā sarvasmiṃstrisāhasramahāsāhasralokadhātau sarvamārabhavanānyavabhāsya jihmīkṛtāni saṃprakampitāni cābhūvan / sarvaścāyaṃ trisāhasramahāsāhasralokadhāturmahatāvabhāsena sphuṭo 'bhūt / tasyāśca prabhāyā māraḥ pāpīyānidamevaṃ rūpaṃ śabdamaśrauṣīt - kalpaughacīrṇacarito hyabhiśuddhasattvaḥ śuddhodanasya tanayaḥ pravijahya rājyam / so nirgato hitakaro hyamṛtābhilāṣī bodhidrumaṃ hyupagato 'dya kuru prayatnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो तीर्ण आत्मन परानपि तारयेया मोचेष्यते स च परां स्वयमेव मुक्तः । आश्वासप्राप्त स परानपि चाश्वसेया निर्वापयिष्यति परां परिनिर्वृतश्च

so tīrṇa ātmana parānapi tārayeyā moceṣyate sa ca parāṃ svayameva muktaḥ / āśvāsaprāpta sa parānapi cāśvaseyā nirvāpayiṣyati parāṃ parinirvṛtaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्यां करिष्यति आपायत्रयो ऽप्यशेषां पूर्णां करिष्यति पुरां सुरमानुषाणाम् । ध्यानानभिज्ञ परमं अमृतं सुखं च दास्यत्यसौ हितकरो अमृतं स्पृशित्वा

śūnyāṃ kariṣyati āpāyatrayo 'pyaśeṣāṃ pūrṇāṃ kariṣyati purāṃ suramānuṣāṇām / dhyānānabhijña paramaṃ amṛtaṃ sukhaṃ ca dāsyatyasau hitakaro amṛtaṃ spṛśitvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न ज्ञास्यसे क्व नु व्रजामि करोमि किं वा यद धर्मवर्षमभिवर्षि स्वयं स्वयंभूः

na jñāsyase kva nu vrajāmi karomi kiṃ vā yada dharmavarṣamabhivarṣi svayaṃ svayaṃbhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वान तां स सुपिनां नमुची दुखार्तो आमन्त्रयाति सुत ये ऽपि च पारिषद्या । सेनापतिं नमुचि सिंहहनुश्च नाम्ना सर्वेष तेष परिपृच्छति कृष्णबन्धुः

dṛṣṭvāna tāṃ sa supināṃ namucī dukhārto āmantrayāti suta ye 'pi ca pāriṣadyā / senāpatiṃ namuci siṃhahanuśca nāmnā sarveṣa teṣa paripṛcchati kṛṣṇabandhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गाथाभि गीतरचितो ऽद्य श्रुतो ऽन्तरीक्षाच्छाक्येषु जातु वरलक्षणचित्रिताङ्गः । षड्वर्ष दुष्करव्रतानि चरित्व घोरा बोधिद्रुमं ह्युपगतः प्रकुरुष्व यत्नम्

gāthābhi gītaracito 'dya śruto 'ntarīkṣācchākyeṣu jātu varalakṣaṇacitritāṅgaḥ / ṣaḍvarṣa duṣkaravratāni caritva ghorā bodhidrumaṃ hyupagataḥ prakuruṣva yatnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो चेद्विबुद्ध स्वयमेव हि बोधिसत्त्वो बहुसत्त्वकोटिनयुतानि विबोधयेत । शून्यं करिष्यति स मे भवनं ह्यशेषं यद लप्स्यते ह्यमृतु स्पर्शनशीतिभावम्

so cedvibuddha svayameva hi bodhisattvo bahusattvakoṭinayutāni vibodhayeta / śūnyaṃ kariṣyati sa me bhavanaṃ hyaśeṣaṃ yada lapsyate hyamṛtu sparśanaśītibhāvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्त व्रजाम सहिता महता बलेन घातेम तं श्रमणु एकु द्रुमेन्द्रमूले । उद्योजयध्व चतुरङ्गिणि शीघ्र सेनां यदि इच्छथा मम प्रियं म चिरं करोथ

hanta vrajāma sahitā mahatā balena ghātema taṃ śramaṇu eku drumendramūle / udyojayadhva caturaṅgiṇi śīghra senāṃ yadi icchathā mama priyaṃ ma ciraṃ karotha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्येकबुद्धभि च अर्हभिः पूर्ण लोको निर्वायमाणु न बलं मम दुर्बलं स्यात् । सो भूयु एकु जिनु भेष्यति धर्मराजो गणनातिवृत्तु जिनवंशु न जातु छिद्येत्

pratyekabuddhabhi ca arhabhiḥ pūrṇa loko nirvāyamāṇu na balaṃ mama durbalaṃ syāt / so bhūyu eku jinu bheṣyati dharmarājo gaṇanātivṛttu jinavaṃśu na jātu chidyet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खलु भिक्षवः सार्थवाहो नाम मारपुत्रः, स मारं पापीयांसं गाथाभिरध्यभाषत् - किं तात् भिन्नवदनो ऽसि विवर्णवक्त्रो हृदयं समुत्प्लवति वेधति ते ऽङ्गमङ्गम् । किं ते श्रुतं अथव दृष्टु भणाहि शीघ्रं ज्ञास्याम तत्त्वतु विचिन्त्य तथा प्रयोगम्

atha khalu bhikṣavaḥ sārthavāho nāma māraputraḥ, sa māraṃ pāpīyāṃsaṃ gāthābhiradhyabhāṣat - kiṃ tāt bhinnavadano 'si vivarṇavaktro hṛdayaṃ samutplavati vedhati te 'ṅgamaṅgam / kiṃ te śrutaṃ athava dṛṣṭu bhaṇāhi śīghraṃ jñāsyāma tattvatu vicintya tathā prayogam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्माणु मारु अवची शृणु मह्य वत्स पापं मि दृष्टु सुपिनं परमं सुघोरम् । भाषेय सर्वमिह पर्षदि अद्य शेषं संमूर्छिता क्षितितले प्रपतेयु यूयम्

nirmāṇu māru avacī śṛṇu mahya vatsa pāpaṃ mi dṛṣṭu supinaṃ paramaṃ sughoram / bhāṣeya sarvamiha parṣadi adya śeṣaṃ saṃmūrchitā kṣititale prapateyu yūyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्थवाह आह - रणकालि प्राप्ति यदि नाम जयो न दोषः तत्रैव यस्तु निहतो भवते स दोषः । स्वप्नान्तरे तु यदि ईदृश ते निमित्ता श्रेयो उपेक्ष म रणे परिभावु गच्छेत्

sārthavāha āha - raṇakāli prāpti yadi nāma jayo na doṣaḥ tatraiva yastu nihato bhavate sa doṣaḥ / svapnāntare tu yadi īdṛśa te nimittā śreyo upekṣa ma raṇe paribhāvu gacchet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मारो ऽब्रवीत् - व्यवसायबुद्धि पुरुषस्य रणे प्रसिद्धि अवलम्ब्य धैर्य सुकृतं यदि नो जयं स्यात् । का तस्य शक्ति मम दृष्टि सपारिषद्यं नोत्थातु मह्य चरणे शिरसा प्रपत्तुम्

māro 'bravīt - vyavasāyabuddhi puruṣasya raṇe prasiddhi avalambya dhairya sukṛtaṃ yadi no jayaṃ syāt / kā tasya śakti mama dṛṣṭi sapāriṣadyaṃ notthātu mahya caraṇe śirasā prapattum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्थवाह आह - विस्तीर्णमस्ति हि बलं च सुदुर्बलं च अस्त्येक शूरु बलवांश्च रणंजहश्च । खद्योतकैर्यदि भवेत्त्रिसहस्र पूर्णा एको रविर्ग्रसति निष्प्रभतां करोति

sārthavāha āha - vistīrṇamasti hi balaṃ ca sudurbalaṃ ca astyeka śūru balavāṃśca raṇaṃjahaśca / khadyotakairyadi bhavettrisahasra pūrṇā eko ravirgrasati niṣprabhatāṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च । यस्य मानश्च मोहश्च मीमांसा च न विद्यते । विलोम यदि विद्वांसो नासौ शक्यश्चिकित्सितुम्

api ca / yasya mānaśca mohaśca mīmāṃsā ca na vidyate / viloma yadi vidvāṃso nāsau śakyaścikitsitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रेदमुच्यते - यक्षकुम्भाण्डमहोरगरूपाः राक्षसप्रेतपिशाचकरूपाः । यत्तक लोकि विरूप सुरौद्राः सर्वि त निर्मित तत्र शठेभिः

tatredamucyate - yakṣakumbhāṇḍamahoragarūpāḥ rākṣasapretapiśācakarūpāḥ / yattaka loki virūpa suraudrāḥ sarvi ta nirmita tatra śaṭhebhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकशिरा द्विशिरा त्रिशिराश्च यावत्सहस्रशिरा बहुवक्त्राः । एकभुजा द्विभुजा त्रिभुजाश्च यावत्सहस्रभुजा बहुभुजाः । एकपदा द्विपदा त्रिपदाश्च यावत्सहस्रपदा बहु अन्ये

ekaśirā dviśirā triśirāśca yāvatsahasraśirā bahuvaktrāḥ / ekabhujā dvibhujā tribhujāśca yāvatsahasrabhujā bahubhujāḥ / ekapadā dvipadā tripadāśca yāvatsahasrapadā bahu anye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलमुखानि च पीतशरीरा पीतमुखानि च नीलशरीरा । अन्यमुखानि च अन्यशरीराः एकमुपागतु किंकरसैन्यम्

nīlamukhāni ca pītaśarīrā pītamukhāni ca nīlaśarīrā / anyamukhāni ca anyaśarīrāḥ ekamupāgatu kiṃkarasainyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातु प्रवायति वर्षति वर्षं विद्युसहस्रशतानि पतन्ति । देव गुडायति वृक्ष लुडन्ति बोधिवटस्य न ईर्यति पत्रम्

vātu pravāyati varṣati varṣaṃ vidyusahasraśatāni patanti / deva guḍāyati vṛkṣa luḍanti bodhivaṭasya na īryati patram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षति देव प्रवर्षति वर्षं ओघ वहन्ति जलाकुलभूमिम् । ईदृश भीषणिका बहुराशी यत्र अचेतन वृक्ष पतन्ति

varṣati deva pravarṣati varṣaṃ ogha vahanti jalākulabhūmim / īdṛśa bhīṣaṇikā bahurāśī yatra acetana vṛkṣa patanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्व च तानतिभीषणरूपां सर्वि विसंस्थित रूपविरूपां । श्रीगुणलक्षणतेजधरस्या चित्तु न कम्पति मेरु यथैव

dṛṣṭva ca tānatibhīṣaṇarūpāṃ sarvi visaṃsthita rūpavirūpāṃ / śrīguṇalakṣaṇatejadharasyā cittu na kampati meru yathaiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायसमांस्तथ स्वप्नसमांश्च अभ्रनिभां समुदीक्षति धर्मां । ईदृश धर्मनयं विमृषन्तो सुस्थितु ध्यायति संस्थितु धर्मे

māyasamāṃstatha svapnasamāṃśca abhranibhāṃ samudīkṣati dharmāṃ / īdṛśa dharmanayaṃ vimṛṣanto susthitu dhyāyati saṃsthitu dharme

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य भवेत अहं ति ममेति भाव समुच्छ्रयि तत्त्वनिविष्टाः । सो बिभियादबुद्धेः स्थितु ग्राहे आत्मनि संभ्रमि गच्छ निरीक्ष्य

yasya bhaveta ahaṃ ti mameti bhāva samucchrayi tattvaniviṣṭāḥ / so bibhiyādabuddheḥ sthitu grāhe ātmani saṃbhrami gaccha nirīkṣya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाक्यसुतस्तु स्वभावमभावं धर्म प्रतीत्य समुत्थित बुद्धा । गगनोपमचित्तु सुयुक्तो न भ्रमते सबलं शढ दृष्ट्वा

śākyasutastu svabhāvamabhāvaṃ dharma pratītya samutthita buddhā / gaganopamacittu suyukto na bhramate sabalaṃ śaḍha dṛṣṭvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति हि भिक्षवो मारस्य पापीयसः पुत्रसहस्रम् । तत्र ये मारपुत्रा बोधिसत्त्वे ऽभिप्रसन्नाः सार्थवाहपूर्वंगमाः, ते मारस्य दक्षिणे पार्श्वे स्थिता अभूवन् । ये मारपाक्षिकाः, ते वामे पार्श्वे स्थिता अभुवन् मारस्य पापीयसः । तत्र मारः पापीयांस्तान् स्वान् पुत्रानामन्त्रयते स्म - कीदृशेन बलेन वयं बोधिसत्त्वं धर्षयिष्यामः? तत्र दक्षिणे पार्श्वे सार्थवाहो नाम मारपुत्रः । स पितरं गाथया प्रत्यभाषत् - सुप्तं प्रबोधयितुमिच्छति पन्नगेन्द्रं सुप्तं प्रबोधयितुमिच्छति यो गजेन्द्रम् । सुप्तं प्रबोधयितुमिच्छति यो मृगेन्द्रं सुप्तं प्रबोधयितुमिच्छति सो नरेन्द्रम्

iti hi bhikṣavo mārasya pāpīyasaḥ putrasahasram / tatra ye māraputrā bodhisattve 'bhiprasannāḥ sārthavāhapūrvaṃgamāḥ, te mārasya dakṣiṇe pārśve sthitā abhūvan / ye mārapākṣikāḥ, te vāme pārśve sthitā abhuvan mārasya pāpīyasaḥ / tatra māraḥ pāpīyāṃstān svān putrānāmantrayate sma - kīdṛśena balena vayaṃ bodhisattvaṃ dharṣayiṣyāmaḥ? tatra dakṣiṇe pārśve sārthavāho nāma māraputraḥ / sa pitaraṃ gāthayā pratyabhāṣat - suptaṃ prabodhayitumicchati pannagendraṃ suptaṃ prabodhayitumicchati yo gajendram / suptaṃ prabodhayitumicchati yo mṛgendraṃ suptaṃ prabodhayitumicchati so narendram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामे पार्श्वे दुर्मतिर्नाम मारपुत्रः स एवमाह - संप्रेक्षणेन हृदयान्यभिसंस्फुटन्ति लोकेषु सार महतामपि पादपानाम् । का शक्तिरस्ति मम दृष्टिहतस्य तस्य संजीवितुं जगति मृत्युहतस्य वास्तु

vāme pārśve durmatirnāma māraputraḥ sa evamāha - saṃprekṣaṇena hṛdayānyabhisaṃsphuṭanti lokeṣu sāra mahatāmapi pādapānām / kā śaktirasti mama dṛṣṭihatasya tasya saṃjīvituṃ jagati mṛtyuhatasya vāstu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणे मधुरनिर्घोषो नामाह - वृक्षेषु सार क इहास्ति ततो ब्रवीषि दृष्ट्वा भिनन्मि मनुजेष्वथ का अवस्था । मेरुं गिरिं यदि भिनत्सि निरीक्षणेन नैवास्य तुभ्य नयनेभि हतोन्मिषेरन्

dakṣiṇe madhuranirghoṣo nāmāha - vṛkṣeṣu sāra ka ihāsti tato bravīṣi dṛṣṭvā bhinanmi manujeṣvatha kā avasthā / meruṃ giriṃ yadi bhinatsi nirīkṣaṇena naivāsya tubhya nayanebhi hatonmiṣeran

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च । यः सागरं तरितुमिच्छति वै भुजाभ्यां तोयं च तस्य पिबितुं मनुजेष्वसन्तु । शक्यं भवेदिदमतस्तु वदामि दुःखं यस्तस्य वक्त्रमभितो ऽप्यमलं निरीक्षेत्

api ca / yaḥ sāgaraṃ taritumicchati vai bhujābhyāṃ toyaṃ ca tasya pibituṃ manujeṣvasantu / śakyaṃ bhavedidamatastu vadāmi duḥkhaṃ yastasya vaktramabhito 'pyamalaṃ nirīkṣet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामे शतबाहुर्नामाह - ममेह देहेस्मि शतं भुजानां क्षिपामि चैकेन शतं शराणाम् । भिनन्मि कायं श्रमणस्य तात सुखी भव त्वं व्रज मा विलम्ब

vāme śatabāhurnāmāha - mameha dehesmi śataṃ bhujānāṃ kṣipāmi caikena śataṃ śarāṇām / bhinanmi kāyaṃ śramaṇasya tāta sukhī bhava tvaṃ vraja mā vilamba

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणे सुबुद्धिराह - शतं भुजानां यदि को विशेषो भुजा किमर्थं न भवन्ति रोमाः । भुजैकमेकेन तथैव शूलाः तैश्चापि कुर्यान्न हि तस्य किंचित्

dakṣiṇe subuddhirāha - śataṃ bhujānāṃ yadi ko viśeṣo bhujā kimarthaṃ na bhavanti romāḥ / bhujaikamekena tathaiva śūlāḥ taiścāpi kuryānna hi tasya kiṃcit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कारणम्? मैत्रावतस्तस्य मुनेः शरीरे विषं न शस्त्रं क्रमते न चाग्निः । क्षिप्तानि शस्त्राणि व्रजन्ति पुष्पतां मैत्री हि लोकोत्तरभावि तस्य

kiṃ kāraṇam? maitrāvatastasya muneḥ śarīre viṣaṃ na śastraṃ kramate na cāgniḥ / kṣiptāni śastrāṇi vrajanti puṣpatāṃ maitrī hi lokottarabhāvi tasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च । दिवि भुवि च जले च ये बलाढ्याः असिपरशुघराश्च गुह्यका नरा वा । क्षमबलमिमु प्राप्य ते नरेन्द्रं प्रबलबलाल्पबला भवन्ति सर्वे

api ca / divi bhuvi ca jale ca ye balāḍhyāḥ asiparaśugharāśca guhyakā narā vā / kṣamabalamimu prāpya te narendraṃ prabalabalālpabalā bhavanti sarve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामे उग्रतेजा आह - अन्तर्गतो ऽहं धक्ष्यामि प्रविश्यास्य तनुं शुभाम् । वृक्षं सकोटरं शुष्कं दावाग्निरिव सूक्ष्मतः

vāme ugratejā āha - antargato 'haṃ dhakṣyāmi praviśyāsya tanuṃ śubhām / vṛkṣaṃ sakoṭaraṃ śuṣkaṃ dāvāgniriva sūkṣmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणे सुनेत्र आह - मेरुं दहेस्त्वं यदि वापि कृत्स्नं प्रविश्य चान्तर्गतु मेदिनीं वा । दग्धुं न शक्यः स हि वज्रबुद्धिः त्वत्संनिभैर्वालिकगङ्गतुल्यैः

dakṣiṇe sunetra āha - meruṃ dahestvaṃ yadi vāpi kṛtsnaṃ praviśya cāntargatu medinīṃ vā / dagdhuṃ na śakyaḥ sa hi vajrabuddhiḥ tvatsaṃnibhairvālikagaṅgatulyaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि च । चलेयुर्गिरयः सर्वे क्षयं गच्छेन्महोदधिः । चन्द्रसूर्यौ पतेद्भूमौ मही च विलयं व्रजेत्

api ca / caleyurgirayaḥ sarve kṣayaṃ gacchenmahodadhiḥ / candrasūryau patedbhūmau mahī ca vilayaṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकस्यार्थे कृतारम्भः प्रतिज्ञाकृतनिश्चयः । अप्राप्यैष वरां बोधिं नोत्थास्यति महाद्रुमात्

lokasyārthe kṛtārambhaḥ pratijñākṛtaniścayaḥ / aprāpyaiṣa varāṃ bodhiṃ notthāsyati mahādrumāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामे दीर्घबाहुर्गर्वित आह - आलयं चन्द्रसूर्याणां नक्षत्राणां च सर्वशः । पाणिनाहं प्रमर्दामि तवेह भवने स्थितः

vāme dīrghabāhurgarvita āha - ālayaṃ candrasūryāṇāṃ nakṣatrāṇāṃ ca sarvaśaḥ / pāṇināhaṃ pramardāmi taveha bhavane sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्भ्यः सागरेभ्यश्च जलं गृह्णामि लीलया । तं गृह्य श्रमणं तात सागरस्य परं क्षिपे

caturbhyaḥ sāgarebhyaśca jalaṃ gṛhṇāmi līlayā / taṃ gṛhya śramaṇaṃ tāta sāgarasya paraṃ kṣipe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठतां तात सेनेयं मा त्वं शोकार्दितो भव । सबोधिवृक्षमुत्पाट्य क्षेप्स्ये पाण्या दिशो दश

tiṣṭhatāṃ tāta seneyaṃ mā tvaṃ śokārdito bhava / sabodhivṛkṣamutpāṭya kṣepsye pāṇyā diśo daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणे प्रसादप्रतिलब्ध आह - सदेवासुरगन्धर्वां ससागरनगां महीम् । त्वं मर्दितां प्रकुर्याश्च पाणिभ्यां मदगर्वितः

dakṣiṇe prasādapratilabdha āha - sadevāsuragandharvāṃ sasāgaranagāṃ mahīm / tvaṃ marditāṃ prakuryāśca pāṇibhyāṃ madagarvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वद्विधानां सहस्राणि गङ्गावालिकया समाः । रोमं तस्य न चालेयुर्बोधिसत्त्वस्य धीमतः

tvadvidhānāṃ sahasrāṇi gaṅgāvālikayā samāḥ / romaṃ tasya na cāleyurbodhisattvasya dhīmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामे भयंकर आह - भयं हि ते तात भृशं किमर्थं सेनाय मध्ये किमवस्थितस्य । सेना न तस्यास्ति कुतः सहायाः कस्माद्भयं ते भवतीह तस्मात्

vāme bhayaṃkara āha - bhayaṃ hi te tāta bhṛśaṃ kimarthaṃ senāya madhye kimavasthitasya / senā na tasyāsti kutaḥ sahāyāḥ kasmādbhayaṃ te bhavatīha tasmāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिण एकाग्रमतिराह - यूथं न लोके ऽस्ति शशीरवीनां न चक्रवर्ती न च केसरीणाम् । न बोधिसत्त्वानिह तात यूथं एकः समर्थो नमुचिं निहन्तुम्

dakṣiṇa ekāgramatirāha - yūthaṃ na loke 'sti śaśīravīnāṃ na cakravartī na ca kesarīṇām / na bodhisattvāniha tāta yūthaṃ ekaḥ samartho namuciṃ nihantum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामे ऽवतारप्रेक्ष्याह - न शक्तिशूला न गदा न खङ्गाः न हस्तिनो ऽश्वा न रथा न पत्तिः । तं शौण्डमेकं श्रमणं निषण्णं हन्स्ये ऽद्य मा संभ्रम तात किंचि

vāme 'vatāraprekṣyāha - na śaktiśūlā na gadā na khaṅgāḥ na hastino 'śvā na rathā na pattiḥ / taṃ śauṇḍamekaṃ śramaṇaṃ niṣaṇṇaṃ hansye 'dya mā saṃbhrama tāta kiṃci

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणे पुण्यालंकार आह - नारायणस्य यथ काय अछेद्यभेद्यो क्षान्तिबलैः कवचितो दृढवीर्यखङ्गः । त्रिविमोक्षवाहनसि प्रज्ञधनुः स तात पुण्याबलेन स हि जेष्यति मारसेनाम्

dakṣiṇe puṇyālaṃkāra āha - nārāyaṇasya yatha kāya achedyabhedyo kṣāntibalaiḥ kavacito dṛḍhavīryakhaṅgaḥ / trivimokṣavāhanasi prajñadhanuḥ sa tāta puṇyābalena sa hi jeṣyati mārasenām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामे ऽनिवर्त्याह - न निवर्तते तृणगतः प्रदहन् दवाग्निः क्षिप्तं शरो न च निवर्तति शिक्षितेन । वज्रं नभे निपतितं न निवर्तते च न स्थानमस्ति मम शाक्यसुतं ह्यजित्वा

vāme 'nivartyāha - na nivartate tṛṇagataḥ pradahan davāgniḥ kṣiptaṃ śaro na ca nivartati śikṣitena / vajraṃ nabhe nipatitaṃ na nivartate ca na sthānamasti mama śākyasutaṃ hyajitvā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणे धर्मकाम आह - आर्द्रं तृणं प्राप्य निवर्तते ऽग्निः गिरिकूटमासाद्य निवर्तते शरः । वज्रं महीं प्राप्य अधः प्रयाति अप्राप्य शान्तममृतं न निवर्तते अयम्

dakṣiṇe dharmakāma āha - ārdraṃ tṛṇaṃ prāpya nivartate 'gniḥ girikūṭamāsādya nivartate śaraḥ / vajraṃ mahīṃ prāpya adhaḥ prayāti aprāpya śāntamamṛtaṃ na nivartate ayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कारणम्? शक्य तात् अन्तरीक्षे लेख्यचित्र चित्रितुं यावन्ति केचि सर्व सत्त्व एकचित्त स्थापितुम् । चन्द्रासूर्य मारुतं च शक्य पाश बन्धितुं न बोधिसत्त्व शक्य तात बोधिमण्डि चालितुम्

kiṃ kāraṇam? śakya tāt antarīkṣe lekhyacitra citrituṃ yāvanti keci sarva sattva ekacitta sthāpitum / candrāsūrya mārutaṃ ca śakya pāśa bandhituṃ na bodhisattva śakya tāta bodhimaṇḍi cālitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामे ऽनुपशान्त आह - दृष्टीविषेण महता प्रदहामि मेरुं भस्मीकरोमि सलिलं च महोदधीनाम् । बोधिं च पश्य श्रमणं च अहं हि तात दृष्ट्या यथाद्य उभयं हि करोमि भस्मम्

vāme 'nupaśānta āha - dṛṣṭīviṣeṇa mahatā pradahāmi meruṃ bhasmīkaromi salilaṃ ca mahodadhīnām / bodhiṃ ca paśya śramaṇaṃ ca ahaṃ hi tāta dṛṣṭyā yathādya ubhayaṃ hi karomi bhasmam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणे सिद्धार्थ आह - विषेण पूर्णो यदि वैष सर्वो भवेत्त्रिसाहस्रवरः प्रदीप्तः । निरीक्षणादेव गुणाकरस्य सुनिर्विषत्वं विषमभ्युपेयात्

dakṣiṇe siddhārtha āha - viṣeṇa pūrṇo yadi vaiṣa sarvo bhavettrisāhasravaraḥ pradīptaḥ / nirīkṣaṇādeva guṇākarasya sunirviṣatvaṃ viṣamabhyupeyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषाणमुग्रं त्रिभवेह यच्च रागश्च दोषश्च तथैव मोहः । ते तस्य काये च तथैव चित्ते नभे यथा पङ्करजो न सन्ति

viṣāṇamugraṃ tribhaveha yacca rāgaśca doṣaśca tathaiva mohaḥ / te tasya kāye ca tathaiva citte nabhe yathā paṅkarajo na santi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* * * * तस्मान्निवर्तामह तात सर्वे

* * * * tasmānnivartāmaha tāta sarve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामे रतिलोलो नामाह - अहु तूर्यसहस्र प्रवादितैः अप्सरकोटिसहस्र अलंकृतैः । लोभयित्वन नेष्यि पुरोत्तमं कामरतिं हि करोमि वशे तव

vāme ratilolo nāmāha - ahu tūryasahasra pravāditaiḥ apsarakoṭisahasra alaṃkṛtaiḥ / lobhayitvana neṣyi purottamaṃ kāmaratiṃ hi karomi vaśe tava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणे धर्मरतिराह - धर्मरती सद तस्य रतीहा ध्यानरती अमृतार्थरतिश्च । सत्त्वप्रमोक्षण मैत्ररतिश्च रागरतिं स रतिं न करोति

dakṣiṇe dharmaratirāha - dharmaratī sada tasya ratīhā dhyānaratī amṛtārtharatiśca / sattvapramokṣaṇa maitraratiśca rāgaratiṃ sa ratiṃ na karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामे वातजवो नामाह - जवेनहं चन्द्ररवी ग्रसेयं प्रवायमानं गगने च वायुम् । अद्यैव तात श्रमणं गृहीत्वा प्रासस्य मुष्टिं विकिरामि वायुम्

vāme vātajavo nāmāha - javenahaṃ candraravī graseyaṃ pravāyamānaṃ gagane ca vāyum / adyaiva tāta śramaṇaṃ gṛhītvā prāsasya muṣṭiṃ vikirāmi vāyum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणे ऽचलमतिर्नाम मारपुत्रः, स एवमाह - यथा तवैषो जववेग उग्रः तद्वद्यदि स्यात्सुरमानुषाणाम् । सर्वे समग्रापि न ते समर्थाः कर्तुं रुजामप्रतिपुद्गलस्य

dakṣiṇe 'calamatirnāma māraputraḥ, sa evamāha - yathā tavaiṣo javavega ugraḥ tadvadyadi syātsuramānuṣāṇām / sarve samagrāpi na te samarthāḥ kartuṃ rujāmapratipudgalasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामे ब्रह्ममतिराह - स्यात्तादृशानामपि वृन्दमुग्रं कुर्यान्न किंचित्तव मानघातम् । प्रागेव सैकः प्रकरोति किं ते वृन्देन साध्यन्ति हि सर्वकार्या

vāme brahmamatirāha - syāttādṛśānāmapi vṛndamugraṃ kuryānna kiṃcittava mānaghātam / prāgeva saikaḥ prakaroti kiṃ te vṛndena sādhyanti hi sarvakāryā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणे सिंहमतिराह - न सिंहवृन्दं भुवि दृष्टपूर्वं दृष्टीविषाणां अपि नास्ति वृन्दम् । तेजस्विनां सत्यपराक्रमाणां पुरुषर्षभाणां अपि नास्ति वृन्दम्

dakṣiṇe siṃhamatirāha - na siṃhavṛndaṃ bhuvi dṛṣṭapūrvaṃ dṛṣṭīviṣāṇāṃ api nāsti vṛndam / tejasvināṃ satyaparākramāṇāṃ puruṣarṣabhāṇāṃ api nāsti vṛndam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामे सर्वचण्डालो नामाह - न ते श्रुता तात गिरो ऽभिदीप्ता यथा नदन्ते तनयास्तवेमे । वीर्येण वेगेन बलेन युक्ता व्रजाम शीघ्रं श्रमणं निहन्तुम्

vāme sarvacaṇḍālo nāmāha - na te śrutā tāta giro 'bhidīptā yathā nadante tanayāstaveme / vīryeṇa vegena balena yuktā vrajāma śīghraṃ śramaṇaṃ nihantum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणे सिंहनादी नामाह - बहवः शृगाला हि वनान्तरेषु नदन्ति नादान्न सतीह सिंहे । ते सिंहनादं तु निशाम्य भीमं त्रस्ता पलायन्ति दिशो दशासु

dakṣiṇe siṃhanādī nāmāha - bahavaḥ śṛgālā hi vanāntareṣu nadanti nādānna satīha siṃhe / te siṃhanādaṃ tu niśāmya bhīmaṃ trastā palāyanti diśo daśāsu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मारौरसास्तद्वदमी अपण्डिताः अश्रुत्व नादं पुरुषोत्तमस्य । नदन्ति तावत्स्वमता ऽतिघृष्टा मनुष्यसिंहे नदिते न सन्ति

māraurasāstadvadamī apaṇḍitāḥ aśrutva nādaṃ puruṣottamasya / nadanti tāvatsvamatā 'tighṛṣṭā manuṣyasiṃhe nadite na santi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामात्पार्श्वाद्दुश्चिन्तितचिन्त्याह - यच्चिन्तयामि तदिहाशु भोति कथं न एषो इम वीक्षते च । मूढो न एषो अनभिज्ञ किं वा यदुत्थिहित्वा न पलायते लघुम्

vāmātpārśvādduścintitacintyāha - yaccintayāmi tadihāśu bhoti kathaṃ na eṣo ima vīkṣate ca / mūḍho na eṣo anabhijña kiṃ vā yadutthihitvā na palāyate laghum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणात्पार्श्वात्सुचिन्तितार्थो नामाह - मूढो न वायं अपराक्रमो वा युष्मैव मूढाश्च असंयताश्च । न युष्मि जानाथ इमस्य वीर्यं प्रज्ञाबलेनास्य जिताः स्थ सर्वे

dakṣiṇātpārśvātsucintitārtho nāmāha - mūḍho na vāyaṃ aparākramo vā yuṣmaiva mūḍhāśca asaṃyatāśca / na yuṣmi jānātha imasya vīryaṃ prajñābalenāsya jitāḥ stha sarve

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोमस्य एकं न समर्थ चालितुं प्रागेव यश्चिन्तयि घातयिष्ये

romasya ekaṃ na samartha cālituṃ prāgeva yaścintayi ghātayiṣye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा यूयमत्र क्षिणुयात मानसं प्रसन्नचिता भवथा सगौरवाः । निवर्तया मा प्रकरोथ विग्रहं भविष्यते ऽसौ त्रिभवेस्मि राजा

mā yūyamatra kṣiṇuyāta mānasaṃ prasannacitā bhavathā sagauravāḥ / nivartayā mā prakarotha vigrahaṃ bhaviṣyate 'sau tribhavesmi rājā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पेयालम् । एवं ते सर्वे मारपुत्राः परिपुर्णं पुत्रसहस्रं शुक्लपाक्षिकाश्च कृष्णपाक्षिकाश्च मारं पापीयांसं पृथक्पृथग्गाथाभिरध्यभाषन्त ॥ अथ खलु भद्रसेनो नाम मारस्य पापीयसः सेनापतिः, स मारं पापीयसं गाथाभिरध्यभाषत - ये ते तवानुयात्राः शक्रो लोकपालाश्च किन्नरगणाश्च । असुरेन्द्रा गरुडेन्द्राः कृताञ्जलिपुटाः प्रणत तस्मै

peyālam / evaṃ te sarve māraputrāḥ paripurṇaṃ putrasahasraṃ śuklapākṣikāśca kṛṣṇapākṣikāśca māraṃ pāpīyāṃsaṃ pṛthakpṛthaggāthābhiradhyabhāṣanta // atha khalu bhadraseno nāma mārasya pāpīyasaḥ senāpatiḥ, sa māraṃ pāpīyasaṃ gāthābhiradhyabhāṣata - ye te tavānuyātrāḥ śakro lokapālāśca kinnaragaṇāśca / asurendrā garuḍendrāḥ kṛtāñjalipuṭāḥ praṇata tasmai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं पुनरनानुयात्रा ब्रह्मा आभास्वराश्च सुरपुत्राः । देवाश्च शुद्धावासकास्ते ऽपि च सर्वे प्रणत तस्मै

kiṃ punaranānuyātrā brahmā ābhāsvarāśca suraputrāḥ / devāśca śuddhāvāsakāste 'pi ca sarve praṇata tasmai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये च तवेमे पुत्राः प्रज्ञामेघाविनश्च बलिनश्च । ते बोधिसत्त्वहृदयं अनुप्रविष्टा नमस्यन्ति

ye ca taveme putrāḥ prajñāmeghāvinaśca balinaśca / te bodhisattvahṛdayaṃ anupraviṣṭā namasyanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याप्येष मारसेना अशीति स्फुट योजनानि यक्षाद्यैः । भूयिष्ठ सर्वप्रेक्षी प्रसन्नमनसो हि निर्दोषम्

yāpyeṣa mārasenā aśīti sphuṭa yojanāni yakṣādyaiḥ / bhūyiṣṭha sarvaprekṣī prasannamanaso hi nirdoṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा यथा सुभीमां रौद्रां विकृतां चमूमिमां घोराम् । न च विस्मितो न चलितो ध्रुवमस्य जयो भवत्यद्य

dṛṣṭvā yathā subhīmāṃ raudrāṃ vikṛtāṃ camūmimāṃ ghorām / na ca vismito na calito dhruvamasya jayo bhavatyadya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थित यत्र च सेनेयं तत्र उलूकाः शिवाश्च विरुवन्ति । वायसगर्दभरुदितं निवर्तितव्यं क्षमं शीघ्रम्

sthita yatra ca seneyaṃ tatra ulūkāḥ śivāśca viruvanti / vāyasagardabharuditaṃ nivartitavyaṃ kṣamaṃ śīghram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीक्षस्व बोधिमण्डे पटुक्रोञ्चा हंस कोकील मयूराः । अभिदक्षिणं करोन्ति ध्रुवमस्य जयो भवत्यद्य

vīkṣasva bodhimaṇḍe paṭukroñcā haṃsa kokīla mayūrāḥ / abhidakṣiṇaṃ karonti dhruvamasya jayo bhavatyadya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र स्थित सेनेयं तत्र मसिः पांशवश्च वर्षन्ति । महिमण्डि कुसुमवृष्टिः कुरुष्व वचनं निवर्तस्व

yatra sthita seneyaṃ tatra masiḥ pāṃśavaśca varṣanti / mahimaṇḍi kusumavṛṣṭiḥ kuruṣva vacanaṃ nivartasva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र स्थित सेनेयं उत्कूलनिकूल शल्यकण्टकाकीर्णम् । महिमण्ड कनकनिर्मलु निवर्तितव्यं क्षमं प्राज्ञैः

yatra sthita seneyaṃ utkūlanikūla śalyakaṇṭakākīrṇam / mahimaṇḍa kanakanirmalu nivartitavyaṃ kṣamaṃ prājñaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टा ति सुपिनि पूर्वे भेष्यसि प्रत्यक्षु यदि न गच्छासि । भस्मं चमूं च करिष्यति ऋषिभिर्देशा कृता यथा भस्मम्

dṛṣṭā ti supini pūrve bheṣyasi pratyakṣu yadi na gacchāsi / bhasmaṃ camūṃ ca kariṣyati ṛṣibhirdeśā kṛtā yathā bhasmam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा यतो ऋषिवरो रोषितु आसीत् स ब्रह्मदत्तेन । उद्दग्धदण्डकवनं वर्षैर्बहुभिस्तृण न जाता

rājā yato ṛṣivaro roṣitu āsīt sa brahmadattena / uddagdhadaṇḍakavanaṃ varṣairbahubhistṛṇa na jātā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये केचि सर्वलोके ऋषयो व्रतचारिणस्तपोयुक्ताः । तेषामयं प्रधानो ह्यहिंसकः सर्वभूतानाम्

ye keci sarvaloke ṛṣayo vratacāriṇastapoyuktāḥ / teṣāmayaṃ pradhāno hyahiṃsakaḥ sarvabhūtānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं ते न श्रुतपूर्वं काये दीप्ता सुलक्षणा यस्य । निष्क्रामति चागारात्स भवति बुद्धो जितक्लेशः

kiṃ te na śrutapūrvaṃ kāye dīptā sulakṣaṇā yasya / niṣkrāmati cāgārātsa bhavati buddho jitakleśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इम ईदृशी विभूतिं पूजार्थं निर्मिता जिनसुतेभिः । तं नूनमग्रसत्त्वो ह्यग्राहुतिसंप्रतिग्राही

ima īdṛśī vibhūtiṃ pūjārthaṃ nirmitā jinasutebhiḥ / taṃ nūnamagrasattvo hyagrāhutisaṃpratigrāhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्णा यथा सुविमला विराजते क्षेत्रकोटिनयुतेषु । जिह्मीकृताः स्म च तया निसंशयं एष मारबलहन्ता

ūrṇā yathā suvimalā virājate kṣetrakoṭinayuteṣu / jihmīkṛtāḥ sma ca tayā nisaṃśayaṃ eṣa mārabalahantā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्ध्नं यथास्य देवैर्द्रष्टु न शक्यं न वै भवाग्रस्थैः । नूनं सर्वज्ञत्वं प्राप्स्यत्यन्यैरनुपदिष्टम्

mūrdhnaṃ yathāsya devairdraṣṭu na śakyaṃ na vai bhavāgrasthaiḥ / nūnaṃ sarvajñatvaṃ prāpsyatyanyairanupadiṣṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथ मेरुचक्रवालाश्चन्द्रासूर्यश्च शक्रब्रह्माणः । वृक्षाश्च पर्वतवराः प्रणते सर्वे महीमण्डम्

yatha merucakravālāścandrāsūryaśca śakrabrahmāṇaḥ / vṛkṣāśca parvatavarāḥ praṇate sarve mahīmaṇḍam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःसंशयु पुण्यबली प्रज्ञाबलवांश्च ज्ञानबलवांश्च । क्षान्तिबलवांश्च वीर्यबलवानबलंकर्ता नमुचिपक्षां

niḥsaṃśayu puṇyabalī prajñābalavāṃśca jñānabalavāṃśca / kṣāntibalavāṃśca vīryabalavānabalaṃkartā namucipakṣāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्ती यथामभाण्डं प्रमर्दते क्रोष्टुकान् यथा सिंहः । खद्योतं वादित्यो भेत्स्यति सुगतस्तथा सेनाम्

hastī yathāmabhāṇḍaṃ pramardate kroṣṭukān yathā siṃhaḥ / khadyotaṃ vādityo bhetsyati sugatastathā senām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच्छुत्वा परो मारपुत्रो ऽतीव रोषात्संरक्तनयनो ऽब्रवीत् - एकस्य वर्णानतिअप्रेमयां प्रभाषसे तस्य त्वमेककस्य । एको हि कर्तुं खलु किं समर्थो महाबला पश्यसि किं न भीमा

etacchutvā paro māraputro 'tīva roṣātsaṃraktanayano 'bravīt - ekasya varṇānatiapremayāṃ prabhāṣase tasya tvamekakasya / eko hi kartuṃ khalu kiṃ samartho mahābalā paśyasi kiṃ na bhīmā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ दक्षिणात्पार्श्वान्मारप्रमर्दको नाम मारपुत्र आह - सूर्यस्य लोके न सहायकृत्यं चन्द्रस्य सिंहस्य न चक्रवर्तिनः । बोधौ निषण्णस्य च निश्चितस्य न बोधिसत्त्वस्य सहायकृत्यम्

atha dakṣiṇātpārśvānmārapramardako nāma māraputra āha - sūryasya loke na sahāyakṛtyaṃ candrasya siṃhasya na cakravartinaḥ / bodhau niṣaṇṇasya ca niścitasya na bodhisattvasya sahāyakṛtyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ बोधिसत्त्वो मारस्य दुर्बलीकरणहेतोर्विकसितशतपत्रनिभं वदनं संचारयति स्म । यं दृष्ट्वा मारः पापीयान् प्रपलायानो ऽभूत् । मम चमू बोधिसत्त्वस्य वदनं प्रतिष्ठेति (वैद्य २३२) मन्यमानः प्रपलानः पुनरेव प्रतिनिवृत्य सपरिवारो विविधानि प्रहरणानि बोधिसत्त्वस्योपर्युत्सृजति स्म सुमेरुमात्रांश्च पर्वतान् । ते च बोधिसत्त्वस्योपरि प्रक्षिप्ताः पुष्पविताने विमानानि संतिष्ठन्ते स्म । ये च दृष्टिविषा आशीविषाः श्वासविषाश्चाग्निज्वालानुत्सृजन्ति स्म, तच्चाग्निमण्डलं बोधिसत्त्वस्य प्रभामण्डलमिव संतिष्ठते स्म ॥ अथ पुनरेव बोधिसत्त्वो दक्षिणेन पाणिना शीर्षं प्रमार्ष्टि स्म । मारश्च पश्यति स्म । बोधिसत्त्वस्य हस्ते खङ्ग इति दक्षिणामुखः प्रपलायते स्म । न किंचिदिति पुनरेव प्रतिनिवर्तते स्म । निवृत्य च बोधिसत्त्वस्योपरि नानाविधानि प्रहरणान्युत्सृजति स्म असिधनुशरशक्तितोमरपरश्वधभुशुण्डिमुसलकणयगदाचक्रवज्रमुद्गरपादपशिलापाशायोगुडानतिभयानकान् । ते चोत्क्षिप्तमात्रा नानाविधानि पुष्पदामानि पुष्पवितानानि इव संतिष्ठन्ते स्म । मुक्तसुकुसुमानि च महीमवकिरन्तो माल्यदामानि चावलम्बमानानि बोधिवृक्षं विभूषयन्ति स्म । तांश्च व्यूहान् विभूतिं दृष्ट्वा बोधिसत्त्वस्य मारः पापीयानीर्ष्यामात्सर्योपहतचेता बोधिसत्त्वमब्रवीत् - उत्तिष्ठोत्तिष्ठ हे राजकुमार, राज्यं भुङ्क्ष्व, तावत्तव पुण्यम्, कुतस्ते मोक्षप्राप्तिः? अथ बोधिसत्त्वो धीरगम्भीरोदारश्लक्ष्णमधुरया वाचा मारं पापीयसमेतदवोचत् - त्वया तावत्पापीयन्नेकेन निर्गडेन यज्ञेन कामेश्वरत्वं प्राप्तम् । मया त्वनेकानि यज्ञकोटीनियुतशतसहस्राणि निर्गडानि यष्टानि । करचरणनयनोत्तमाङ्गानि च निकृत्य निकृत्यार्थिभ्यो दत्तानि । गृहधनधान्यशयनवसनं चंक्रमोद्यानानि चानेकशो याचनकेभ्यो निसृष्टानि सत्त्वानां मोक्षार्थिना । अथ खलु मारः पापीयान् बोधिसत्त्वं गाथया प्रत्यभाषत् - यज्ञो मयेष्टस्त्वमिहात्र साक्षी निरर्गडः पूर्वभवे ऽनवद्यः । तवेह साक्षी न तु कश्चिदस्ति किंचित्प्रलापेन पराजितस्त्वम्

atha bodhisattvo mārasya durbalīkaraṇahetorvikasitaśatapatranibhaṃ vadanaṃ saṃcārayati sma / yaṃ dṛṣṭvā māraḥ pāpīyān prapalāyāno 'bhūt / mama camū bodhisattvasya vadanaṃ pratiṣṭheti (Vaidya 232) manyamānaḥ prapalānaḥ punareva pratinivṛtya saparivāro vividhāni praharaṇāni bodhisattvasyoparyutsṛjati sma sumerumātrāṃśca parvatān / te ca bodhisattvasyopari prakṣiptāḥ puṣpavitāne vimānāni saṃtiṣṭhante sma / ye ca dṛṣṭiviṣā āśīviṣāḥ śvāsaviṣāścāgnijvālānutsṛjanti sma, taccāgnimaṇḍalaṃ bodhisattvasya prabhāmaṇḍalamiva saṃtiṣṭhate sma // atha punareva bodhisattvo dakṣiṇena pāṇinā śīrṣaṃ pramārṣṭi sma / māraśca paśyati sma / bodhisattvasya haste khaṅga iti dakṣiṇāmukhaḥ prapalāyate sma / na kiṃciditi punareva pratinivartate sma / nivṛtya ca bodhisattvasyopari nānāvidhāni praharaṇānyutsṛjati sma asidhanuśaraśaktitomaraparaśvadhabhuśuṇḍimusalakaṇayagadācakravajramudgarapādapaśilāpāśāyoguḍānatibhayānakān / te cotkṣiptamātrā nānāvidhāni puṣpadāmāni puṣpavitānāni iva saṃtiṣṭhante sma / muktasukusumāni ca mahīmavakiranto mālyadāmāni cāvalambamānāni bodhivṛkṣaṃ vibhūṣayanti sma / tāṃśca vyūhān vibhūtiṃ dṛṣṭvā bodhisattvasya māraḥ pāpīyānīrṣyāmātsaryopahatacetā bodhisattvamabravīt - uttiṣṭhottiṣṭha he rājakumāra, rājyaṃ bhuṅkṣva, tāvattava puṇyam, kutaste mokṣaprāptiḥ? atha bodhisattvo dhīragambhīrodāraślakṣṇamadhurayā vācā māraṃ pāpīyasametadavocat - tvayā tāvatpāpīyannekena nirgaḍena yajñena kāmeśvaratvaṃ prāptam / mayā tvanekāni yajñakoṭīniyutaśatasahasrāṇi nirgaḍāni yaṣṭāni / karacaraṇanayanottamāṅgāni ca nikṛtya nikṛtyārthibhyo dattāni / gṛhadhanadhānyaśayanavasanaṃ caṃkramodyānāni cānekaśo yācanakebhyo nisṛṣṭāni sattvānāṃ mokṣārthinā / atha khalu māraḥ pāpīyān bodhisattvaṃ gāthayā pratyabhāṣat - yajño mayeṣṭastvamihātra sākṣī nirargaḍaḥ pūrvabhave 'navadyaḥ / taveha sākṣī na tu kaścidasti kiṃcitpralāpena parājitastvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं प्रमाणा मम नास्ति मे मृषा साक्षित्वमस्मिं मम संप्रयच्छतु

iyaṃ pramāṇā mama nāsti me mṛṣā sākṣitvamasmiṃ mama saṃprayacchatu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्पृष्टमात्रा चेयं महापृथिवी बोधिसत्त्वेन षड्विकारमकम्पत् प्राकम्पत् संप्राकम्पत् । अरणत् प्रारणत् संप्रारणत् । तद्यथापि नाम मागधिकानां कांसपात्री काष्ठेनाभ्याहता रणत्यनुरणति, एवमेवेयं महापृथिवी बोधिसत्त्वेन पाणिताडिता रणत्यनुरणति स्म ॥ अथ खलु यस्यां त्रिसाहस्रमहासाहस्रलोकधातौ स्थावरा नाम महापृथिवीदेवता सा कोटिशतपृथिवीदेवतापरिवारा सर्वां महापृथिवीं संप्रकम्प्य नातिदूरे बोधिसत्त्वस्य पृथिवीतलं भित्त्वार्धकायाभ्युन्नाम्य सर्वालंकारप्रतिमण्डिता येन बोधिसत्त्वस्तेनावनतकाया प्राञ्जलीकृता बोधिसत्त्वमेतदवोचत् - एवमेतन्महापुरुष एवमेतत् यथा त्वयाभिहितम् । वयमत्र प्रत्यक्षाः । अपि तु भगवंस्त्वमेव सदेवकस्य लोकस्य परमसाक्षीभूतः प्रमाणभूतश्चेति । एवमुक्त्वा स्थावरा महापृथिवीदेवता मारं पापीयांसमनेकप्रकारं निर्भर्त्स्य बोधिसत्त्वं चाभ्यभिस्तुत्य विविधं च स्वकं प्रभावं संदर्श्य सपरिवारा तत्रैवान्तरधात् ॥ तं श्रुत्व मेदिनिरवं स शठः ससैन्यः उत्त्रस्त भिन्नहृदयो प्रपलान सर्वे । श्रुत्वेव सिंहनदितं हि वने शृगालाः काका व लोष्टुपतने सहसा प्रणष्टाः

saṃspṛṣṭamātrā ceyaṃ mahāpṛthivī bodhisattvena ṣaḍvikāramakampat prākampat saṃprākampat / araṇat prāraṇat saṃprāraṇat / tadyathāpi nāma māgadhikānāṃ kāṃsapātrī kāṣṭhenābhyāhatā raṇatyanuraṇati, evameveyaṃ mahāpṛthivī bodhisattvena pāṇitāḍitā raṇatyanuraṇati sma // atha khalu yasyāṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātau sthāvarā nāma mahāpṛthivīdevatā sā koṭiśatapṛthivīdevatāparivārā sarvāṃ mahāpṛthivīṃ saṃprakampya nātidūre bodhisattvasya pṛthivītalaṃ bhittvārdhakāyābhyunnāmya sarvālaṃkārapratimaṇḍitā yena bodhisattvastenāvanatakāyā prāñjalīkṛtā bodhisattvametadavocat - evametanmahāpuruṣa evametat yathā tvayābhihitam / vayamatra pratyakṣāḥ / api tu bhagavaṃstvameva sadevakasya lokasya paramasākṣībhūtaḥ pramāṇabhūtaśceti / evamuktvā sthāvarā mahāpṛthivīdevatā māraṃ pāpīyāṃsamanekaprakāraṃ nirbhartsya bodhisattvaṃ cābhyabhistutya vividhaṃ ca svakaṃ prabhāvaṃ saṃdarśya saparivārā tatraivāntaradhāt // taṃ śrutva mediniravaṃ sa śaṭhaḥ sasainyaḥ uttrasta bhinnahṛdayo prapalāna sarve / śrutveva siṃhanaditaṃ hi vane śṛgālāḥ kākā va loṣṭupatane sahasā praṇaṣṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खलु मारः पापीयान् दुःखितो दुर्मना अनात्तमना अपत्रपमाणरूपो मानाभिभवान्न गच्छति स्म । न निवर्तते स्म । न पलायते स्म । पश्चान्मुखं स्थित्वा उत्तरि सेनामामन्त्रयते स्म - सहिताः समग्रास्तावद्भवन्तस्तिष्ठन्तु मुहुर्तं यावद्वयं ज्ञास्यामो यदि तावच्छक्येतायमनुनयेनोत्थापयितुम् । मा खल्वेवंरूपस्य सत्त्वरत्नस्य सहसा विनाशो भूदिति ॥ अथ खलु मारः पापीयान् स्वा दुहितॄरामन्त्रयते स्म - गच्छध्वं यूयं कन्यकाः, बोधिमण्डमुपसंक्रम्य बोधिसत्त्वस्य जिज्ञासनां कुरुत - किं सरागो ऽथ वीतरागः । किं मूको ऽथ प्रज्ञः । किमन्धो ऽथ देशज्ञो ऽर्थपरायणः । दीनो वा धीरो वेति । इदं खलु वचनं श्रुत्वा ता अप्सरसो येन बोधिमण्डो येन च बोधिसत्त्वस्तेनोपसंक्रामन् । उपसंक्रम्य बोधिसत्त्वस्य पुरतः स्थित्वा द्वात्रिंशदाकारां स्त्रीमायामुपदर्शयन्ति स्म । तद्यथा । कतमा द्वात्रिंशदाकारा? काश्चित्तत्रार्धवदनं छादयन्ति स्म । काश्चिदुन्नतान् कठिनान् पयोधरान् दर्शयन्ति स्म । काश्चिदर्धविहसितैर्दन्तावलिं दर्शयन्ति स्म । काश्चिद्बाहूनुत्क्षिप्य विजृम्भमाणान् काक्षान् दर्शयन्ति स्म । काश्चिद्बिम्बफलोपमानोष्ठान् दर्शयन्ति स्म । काश्चिदर्धनिमीलितैर्नयनैर्बोधिसत्त्वं निरीक्षन्ते स्म, दृष्ट्वा च शीघ्रं निमीलयन्ति स्म । काश्चिदर्धप्रावृतान् पयोधरान् दर्शयन्ति स्म । काश्चिच्छिथिलाम्बरां (वैद्य २३४) समेखलां श्रोणीं दर्शयन्ति स्म । काश्चित्समेखलां तनुदुकूलनिवासितां श्रोणीं दर्शयन्ति स्म । काश्चिज्झणझणाशद्बान्नूपुरैः कुर्वन्ति स्म । काश्चिदेकावलीं स्तनान्तरेषूपदर्शयन्ति स्म । काश्चिद्विनग्नानर्घोरूनुपदर्शयन्ति स्म । काश्चिच्छिरःस्वंसेषु च पत्रगुप्ताञ्शुकशारिकांश्चोपविष्टानुपदर्शयन्ति स्म । काश्चिदर्धकटाक्षैर्बोधिसत्त्वं निरीक्षन्ते स्म । काश्चित्सुनिवस्ता अपि दुर्निवस्ताः कुर्वन्ति स्म । काश्चिज्जघनरसनाः कम्पयन्ति स्म । काश्चित्संभ्रान्ता इव सविलासमितस्ततश्चंक्रम्यन्ते स्म । काश्चिन्नृत्यन्ति स्म । काश्चिद्रायन्ति स्म । काश्चिद्विलसन्ति स्म, लज्जन्ते च । काश्चित्कदल्य इव वायुविधूता उरू कम्पयन्ति स्म । काश्चिद्गम्भीराः स्तनन्ति स्म । काश्चिदंशुकप्रावृताः सघण्टारसना विहस्यन्त्यश्चंक्रम्यन्ते स्म । काश्चिद्वस्त्राण्याभरणानि च पृथिव्यां छोरयन्ति स्म । काश्चिद्गुह्यप्रकाशानि सर्वाभरणान्युपदर्शयन्ति स्म । काश्चिद्गन्धानुलिप्तान् बाहूनुपदर्शयन्ति स्म । काश्चिद्गन्धानुलेपनकुण्डलान्युपदर्शयन्ति स्म । काश्चिदवगुण्ठिकया वदनानि छादयन्ति स्म, क्षणेक्षणा चोपदर्शयन्ति स्म । काश्चित्पूर्वहसितरमितक्रीडिता अन्योन्यं स्मारयन्ति स्म । पुनरपि लज्जिता इव तिष्ठन्ति स्म । काश्चित्कुमारीरूपाण्यप्रसूतिरूपाणि मध्यस्त्रीरूपाणि चोपदर्शयन्ति स्म । काश्चित्कामोपहितेन बोधिसत्त्वं निमन्त्रयन्ते स्म । काश्चिन्मुक्तकुसुमैर्बोधिसत्त्वमवकिरन्ति स्म । पुरतश्च स्थित्वा बोधिसत्त्वस्याशयं मीमांसन्ते स्म । वदनं च निरीक्षन्ते स्म - किमयं रक्तेन्द्रियैः पश्यत्याहोस्विद्दूरीकरोति, नयने ईर्यते वा न वेति । ताः पश्यन्ति बोधिसत्त्वस्य वदनं शुद्धं विमलं चन्द्रमण्डलमिव राहुविनिर्मुक्तं सूर्यमिव प्रोदयमानं यूपमिव कनकमयं विकसितमिव सहस्रपत्रं हव्यावसिक्तमिवानलं मेरुमिवाचलं चक्रवालमिवाभ्युद्रतं गुप्तेइन्द्रियं नागमिव सुदान्तचित्तम् ॥ अथ ता मारदुहितरो भूयस्या मात्रया बोधिसत्त्वस्य संलोभनार्थमिमा गाथा अभाषन्त - सुवसन्तके ऋतुवर आगतके रमिमो प्रिय फुल्लितपादपके । तव रूप सुरूप सुशोभनके वशवर्तिसुलक्षणचित्रितके

atha khalu māraḥ pāpīyān duḥkhito durmanā anāttamanā apatrapamāṇarūpo mānābhibhavānna gacchati sma / na nivartate sma / na palāyate sma / paścānmukhaṃ sthitvā uttari senāmāmantrayate sma - sahitāḥ samagrāstāvadbhavantastiṣṭhantu muhurtaṃ yāvadvayaṃ jñāsyāmo yadi tāvacchakyetāyamanunayenotthāpayitum / mā khalvevaṃrūpasya sattvaratnasya sahasā vināśo bhūditi // atha khalu māraḥ pāpīyān svā duhitṝrāmantrayate sma - gacchadhvaṃ yūyaṃ kanyakāḥ, bodhimaṇḍamupasaṃkramya bodhisattvasya jijñāsanāṃ kuruta - kiṃ sarāgo 'tha vītarāgaḥ / kiṃ mūko 'tha prajñaḥ / kimandho 'tha deśajño 'rthaparāyaṇaḥ / dīno vā dhīro veti / idaṃ khalu vacanaṃ śrutvā tā apsaraso yena bodhimaṇḍo yena ca bodhisattvastenopasaṃkrāman / upasaṃkramya bodhisattvasya purataḥ sthitvā dvātriṃśadākārāṃ strīmāyāmupadarśayanti sma / tadyathā / katamā dvātriṃśadākārā? kāścittatrārdhavadanaṃ chādayanti sma / kāścidunnatān kaṭhinān payodharān darśayanti sma / kāścidardhavihasitairdantāvaliṃ darśayanti sma / kāścidbāhūnutkṣipya vijṛmbhamāṇān kākṣān darśayanti sma / kāścidbimbaphalopamānoṣṭhān darśayanti sma / kāścidardhanimīlitairnayanairbodhisattvaṃ nirīkṣante sma, dṛṣṭvā ca śīghraṃ nimīlayanti sma / kāścidardhaprāvṛtān payodharān darśayanti sma / kāścicchithilāmbarāṃ (Vaidya 234) samekhalāṃ śroṇīṃ darśayanti sma / kāścitsamekhalāṃ tanudukūlanivāsitāṃ śroṇīṃ darśayanti sma / kāścijjhaṇajhaṇāśadbānnūpuraiḥ kurvanti sma / kāścidekāvalīṃ stanāntareṣūpadarśayanti sma / kāścidvinagnānarghorūnupadarśayanti sma / kāścicchiraḥsvaṃseṣu ca patraguptāñśukaśārikāṃścopaviṣṭānupadarśayanti sma / kāścidardhakaṭākṣairbodhisattvaṃ nirīkṣante sma / kāścitsunivastā api durnivastāḥ kurvanti sma / kāścijjaghanarasanāḥ kampayanti sma / kāścitsaṃbhrāntā iva savilāsamitastataścaṃkramyante sma / kāścinnṛtyanti sma / kāścidrāyanti sma / kāścidvilasanti sma, lajjante ca / kāścitkadalya iva vāyuvidhūtā urū kampayanti sma / kāścidgambhīrāḥ stananti sma / kāścidaṃśukaprāvṛtāḥ saghaṇṭārasanā vihasyantyaścaṃkramyante sma / kāścidvastrāṇyābharaṇāni ca pṛthivyāṃ chorayanti sma / kāścidguhyaprakāśāni sarvābharaṇānyupadarśayanti sma / kāścidgandhānuliptān bāhūnupadarśayanti sma / kāścidgandhānulepanakuṇḍalānyupadarśayanti sma / kāścidavaguṇṭhikayā vadanāni chādayanti sma, kṣaṇekṣaṇā copadarśayanti sma / kāścitpūrvahasitaramitakrīḍitā anyonyaṃ smārayanti sma / punarapi lajjitā iva tiṣṭhanti sma / kāścitkumārīrūpāṇyaprasūtirūpāṇi madhyastrīrūpāṇi copadarśayanti sma / kāścitkāmopahitena bodhisattvaṃ nimantrayante sma / kāścinmuktakusumairbodhisattvamavakiranti sma / purataśca sthitvā bodhisattvasyāśayaṃ mīmāṃsante sma / vadanaṃ ca nirīkṣante sma - kimayaṃ raktendriyaiḥ paśyatyāhosviddūrīkaroti, nayane īryate vā na veti / tāḥ paśyanti bodhisattvasya vadanaṃ śuddhaṃ vimalaṃ candramaṇḍalamiva rāhuvinirmuktaṃ sūryamiva prodayamānaṃ yūpamiva kanakamayaṃ vikasitamiva sahasrapatraṃ havyāvasiktamivānalaṃ merumivācalaṃ cakravālamivābhyudrataṃ gupteindriyaṃ nāgamiva sudāntacittam // atha tā māraduhitaro bhūyasyā mātrayā bodhisattvasya saṃlobhanārthamimā gāthā abhāṣanta - suvasantake ṛtuvara āgatake ramimo priya phullitapādapake / tava rūpa surūpa suśobhanake vaśavartisulakṣaṇacitritake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वय जात सुजात सुसंस्थितिकाः सुखकारण देवनराण सुसंतुतिकाः । उत्थि लघुं परिभुञ्ज सुयौवनिकं दुर्लभ बोधि निवर्तय मानसकम्

vaya jāta sujāta susaṃsthitikāḥ sukhakāraṇa devanarāṇa susaṃtutikāḥ / utthi laghuṃ paribhuñja suyauvanikaṃ durlabha bodhi nivartaya mānasakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को रूपमिमं समवेक्ष्य न रज्यति रागरतो अपि जर्जर काष्ठ व शोषितजीवितको

ko rūpamimaṃ samavekṣya na rajyati rāgarato api jarjara kāṣṭha va śoṣitajīvitako

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केष मृदू सुरभी वरगन्धिनिका मकुटाकुण्डलपत्रविबोधितआननिका । सुललाट सुलेपनआननिका पद्मविशुद्धविशालसुलोचनिका

keṣa mṛdū surabhī varagandhinikā makuṭākuṇḍalapatravibodhitaānanikā / sulalāṭa sulepanaānanikā padmaviśuddhaviśālasulocanikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिपूरितचन्द्रनिभाननिका बिम्बसुपक्वनिभाधरिका । शङ्खकुन्दहिमशुक्लसुदन्तिनिका प्रेक्ष कान्त रतिलालसिकाम्

paripūritacandranibhānanikā bimbasupakvanibhādharikā / śaṅkhakundahimaśuklasudantinikā prekṣa kānta ratilālasikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कठिनपीनपयोधर उद्गतिकां त्रिवलीकृतमध्यसुसुन्दरिकाम् । जघनाङ्गणचारुसुवित्थरिकां प्रेक्षसु नाथ सुकामिनिकाम्

kaṭhinapīnapayodhara udgatikāṃ trivalīkṛtamadhyasusundarikām / jaghanāṅgaṇacārusuvittharikāṃ prekṣasu nātha sukāminikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गजभुजसंनिभऊरुणिकां वलयनिरन्तरबाहनिकाम् । काञ्चीवरश्रोणिसमण्डितिकां प्रेक्षहि नाथ इमा तव दासिनिकाम्

gajabhujasaṃnibhaūruṇikāṃ valayanirantarabāhanikām / kāñcīvaraśroṇisamaṇḍitikāṃ prekṣahi nātha imā tava dāsinikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हंसगतीसुविलम्बितगामिनिकां मञ्ञुमनोज्ञसुमन्मथभाषिणिकाम् । ईदृशरूपसुभूषिणिकां दिव्यरतीषु सुपण्डितिकाम्

haṃsagatīsuvilambitagāminikāṃ maññumanojñasumanmathabhāṣiṇikām / īdṛśarūpasubhūṣiṇikāṃ divyaratīṣu supaṇḍitikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गीतकवादितनृत्यसुशिक्षितिकां रतिकारणजातिसुरूपिणिकाम् । यदि नेच्छसि कामसुलालसिकां सुष्टु सुवञ्चितको ऽसि भृशं खलु लोके

gītakavāditanṛtyasuśikṣitikāṃ ratikāraṇajātisurūpiṇikām / yadi necchasi kāmasulālasikāṃ suṣṭu suvañcitako 'si bhṛśaṃ khalu loke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निधि दृष्ट यथा हि पलायति को चि नरो धनसौख्यमजानकु मूढमनो । त्वमपि तथैव हि रागमजाननको यः स्वयमागतिकां न हि भुञ्जसि कामिनिकाम्

nidhi dṛṣṭa yathā hi palāyati ko ci naro dhanasaukhyamajānaku mūḍhamano / tvamapi tathaiva hi rāgamajānanako yaḥ svayamāgatikāṃ na hi bhuñjasi kāminikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खलु भिक्षवो बोधिसत्त्वो ऽनिमिषनयनः प्रहसितवदनः स्मितमुखो ऽविकोपितैरिन्द्रियैरनभिसंस्कृतैर्गात्रैरजिह्मो ऽरक्तो ऽदुष्टो ऽमूढः शैलेन्द्रवदप्रकम्प्यो ऽनवलीनो ऽनवदीर्णो ऽसंपीडितः सुसंस्थितया बुद्ध्या स्वाधीनेन ज्ञानमुखेनात्यन्तसुप्रहीणत्वात्क्लेशानां श्लक्ष्णया मधुरया वाचा ब्रह्मातिरेकेण घोपेण करविङ्करुतेन स्वरेण वल्गुना मनोज्ञेन तां मारदुहितॄन् गाथाभिः प्रत्यभाषत् - कामा भो बहुदुःखसंचया दुःखमूला ध्यानर्द्धीतपसं च भ्रंसनी अबुधानाम् । न स्त्रीकामगुणेभि तृप्तितां विदुमाहुः प्रज्ञातृप्तिकरो भविष्यहं अबुधानाम्

atha khalu bhikṣavo bodhisattvo 'nimiṣanayanaḥ prahasitavadanaḥ smitamukho 'vikopitairindriyairanabhisaṃskṛtairgātrairajihmo 'rakto 'duṣṭo 'mūḍhaḥ śailendravadaprakampyo 'navalīno 'navadīrṇo 'saṃpīḍitaḥ susaṃsthitayā buddhyā svādhīnena jñānamukhenātyantasuprahīṇatvātkleśānāṃ ślakṣṇayā madhurayā vācā brahmātirekeṇa ghopeṇa karaviṅkarutena svareṇa valgunā manojñena tāṃ māraduhitṝn gāthābhiḥ pratyabhāṣat - kāmā bho bahuduḥkhasaṃcayā duḥkhamūlā dhyānarddhītapasaṃ ca bhraṃsanī abudhānām / na strīkāmaguṇebhi tṛptitāṃ vidumāhuḥ prajñātṛptikaro bhaviṣyahaṃ abudhānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामां सेवयतो विवर्धते पुन तृष्णा पीत्वा वै लवणोदकं यथा नरु कश्चि । नात्मार्थे च परार्थि भोतिहा प्रतिपन्नो आत्मार्थे च परार्थ उत्सुको भविताहम्

kāmāṃ sevayato vivardhate puna tṛṣṇā pītvā vai lavaṇodakaṃ yathā naru kaści / nātmārthe ca parārthi bhotihā pratipanno ātmārthe ca parārtha utsuko bhavitāham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फेनाबुद्बुदतुल्यसंनिभं तव रूपं मायारङ्गमिवा विथापितं स्वमतेन । क्रीडा वै सुपिनेव अध्रुवा अपिनित्या बालानां सद चित्तमोहना अबुधानाम्

phenābudbudatulyasaṃnibhaṃ tava rūpaṃ māyāraṅgamivā vithāpitaṃ svamatena / krīḍā vai supineva adhruvā apinityā bālānāṃ sada cittamohanā abudhānām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्रा बुद्बुदतुल्यसादृशा त्वचनद्धाः कठिनं शोणितपिण्डमुद्रतं यथ गण्डम् । उदरो मूत्रपुरीषसंचयो असुचोक्षः कर्मक्लेशसमुत्थितो दुखयन्त्रः

netrā budbudatulyasādṛśā tvacanaddhāḥ kaṭhinaṃ śoṇitapiṇḍamudrataṃ yatha gaṇḍam / udaro mūtrapurīṣasaṃcayo asucokṣaḥ karmakleśasamutthito dukhayantraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संमूढा यहि बालबुद्धयो न तु विज्ञाः शुभतो कल्पयमान आश्रयं वितथेन । संसारे बहुकाल संसरी दुःखमूले अनुभोक्ता निरयेषु वेदना बहुदुःखा

saṃmūḍhā yahi bālabuddhayo na tu vijñāḥ śubhato kalpayamāna āśrayaṃ vitathena / saṃsāre bahukāla saṃsarī duḥkhamūle anubhoktā nirayeṣu vedanā bahuduḥkhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोणि प्रस्रवते विगन्धिका प्रतिकूला उरूजङ्घक्रमाश्च संस्थिता यथ यन्त्रम् । भूतं युष्मि अहं निरीक्षमी यथ माया हेतुप्रत्ययतः प्रवर्तथा वितथेन

śroṇi prasravate vigandhikā pratikūlā urūjaṅghakramāśca saṃsthitā yatha yantram / bhūtaṃ yuṣmi ahaṃ nirīkṣamī yatha māyā hetupratyayataḥ pravartathā vitathena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा कामगुणांश्च निर्गुणां गुणहीनां आर्यज्ञानपथस्य उत्पथां विपथांश्च । विषपत्राग्निसमां महोरगां यथ क्रुद्धां बाला अत्र हि मूर्छिता सुखसंज्ञाः

dṛṣṭvā kāmaguṇāṃśca nirguṇāṃ guṇahīnāṃ āryajñānapathasya utpathāṃ vipathāṃśca / viṣapatrāgnisamāṃ mahoragāṃ yatha kruddhāṃ bālā atra hi mūrchitā sukhasaṃjñāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामादासु भवीति यो नर प्रमदानां शीले उत्पथि ध्यायि उत्पथि मतिहीनो । ज्ञाने सो हि सुदूरि तिष्ठते रतिलोलो यो ऽसौ धर्मरतिं जहित्वना रमि कामैः

kāmādāsu bhavīti yo nara pramadānāṃ śīle utpathi dhyāyi utpathi matihīno / jñāne so hi sudūri tiṣṭhate ratilolo yo 'sau dharmaratiṃ jahitvanā rami kāmaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नो रागेण सही वसाम्यहं न च दोषैः नो नैर्नित्यअशुभअनात्मभिर्वसि सार्धम् । आरातीयरतीयसंवशेन च सार्धं निर्मुक्तं मम चित्तु मारुतो गगने वा

no rāgeṇa sahī vasāmyahaṃ na ca doṣaiḥ no nairnityaaśubhaanātmabhirvasi sārdham / ārātīyaratīyasaṃvaśena ca sārdhaṃ nirmuktaṃ mama cittu māruto gagane vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्णं सर्वजगत्त्वमीदृशैर्यदिह स्यात् कल्पं ताभि सहा समोसृतो विहरेयम् । नो वा मह्य खिलं न रज्यना न च मोहो आकाशःसमतुल्यमानसा जिन भोन्ति

pūrṇaṃ sarvajagattvamīdṛśairyadiha syāt kalpaṃ tābhi sahā samosṛto vihareyam / no vā mahya khilaṃ na rajyanā na ca moho ākāśaḥsamatulyamānasā jina bhonti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यपीह रुधिरास्थिवर्जिताः देवअप्सर सुनिर्मलाः शुभाः । ते ऽपि सर्वि सुमहद्भये स्थिताः नित्यभावरहिता अशाश्वताः

yadyapīha rudhirāsthivarjitāḥ devaapsara sunirmalāḥ śubhāḥ / te 'pi sarvi sumahadbhaye sthitāḥ nityabhāvarahitā aśāśvatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ खलु ता मारदुहितरः सुशिक्षिताः स्त्रीमायासु भूयस्या मात्रया रागमददर्पं संजनय्य चेष्टामुपदर्श्य गात्राणि विभूषयित्वा स्त्रीमायामुपदर्श्य बोधिसत्त्वं प्रलोभयन्ति स्म ॥ तत्रेदमुच्यते - तृष्णरती रतिश्च सहिता प्रमदवर मधुरा मारसमीरिताः सुललिता त्वरितमुपगताः । वायुसमीहिता किसलयास्तरुणतरुलता नृत्तत लोभयं नृपसुतं द्रुमविटपगतम्

atha khalu tā māraduhitaraḥ suśikṣitāḥ strīmāyāsu bhūyasyā mātrayā rāgamadadarpaṃ saṃjanayya ceṣṭāmupadarśya gātrāṇi vibhūṣayitvā strīmāyāmupadarśya bodhisattvaṃ pralobhayanti sma // tatredamucyate - tṛṣṇaratī ratiśca sahitā pramadavara madhurā mārasamīritāḥ sulalitā tvaritamupagatāḥ / vāyusamīhitā kisalayāstaruṇatarulatā nṛttata lobhayaṃ nṛpasutaṃ drumaviṭapagatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोकिलहंसमोररविशा द्विजगणकलिलः काल उपस्थितो ऽनुभवितुं मदनगुणरतिम्

kokilahaṃsamoraraviśā dvijagaṇakalilaḥ kāla upasthito 'nubhavituṃ madanaguṇaratim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्पसहस्रशीलनिरतो व्रततपचरितो निश्चल शैलराजसदृशस्तरुणरविवपुः । मेघनिनादवल्गुवचनो मृगपतिनिनदो वचनमुवाच सो ऽर्थसहितं जगति हितकरः

kalpasahasraśīlanirato vratatapacarito niścala śailarājasadṛśastaruṇaravivapuḥ / meghaninādavalguvacano mṛgapatininado vacanamuvāca so 'rthasahitaṃ jagati hitakaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामविवाद वैर कलहा मरणभयकरा बालजनोपसेवित सदा बुधजनरहिता । प्राप्तयु कालु यत्र सुगतैरमृतमधिगतं अद्य भविष्य मारु जिनिया दशबलु अरहान्

kāmavivāda vaira kalahā maraṇabhayakarā bālajanopasevita sadā budhajanarahitā / prāptayu kālu yatra sugatairamṛtamadhigataṃ adya bhaviṣya māru jiniyā daśabalu arahān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माय निदर्शयन्तिय वदं शृणु कमलमुखा राजु भविष्यसेश्वरवरः क्षितिपति बलवान् । तूर्यसहस्रसंप्रभणिते प्रमदवरगणे किं मुनिवेषकेन भवतो विरम रति भजा

māya nidarśayantiya vadaṃ śṛṇu kamalamukhā rāju bhaviṣyaseśvaravaraḥ kṣitipati balavān / tūryasahasrasaṃprabhaṇite pramadavaragaṇe kiṃ muniveṣakena bhavato virama rati bhajā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व आह - भेष्यि अहं हि राजु त्रिभवे दिवि भुवि महितो ईश्वरु धर्मचक्रचरणो दशबलु बलवान् । शैक्ष्यअशैक्ष्यपुत्रनयुतैः सततसमितमभिनतो धर्मरती रमिष्यि विषयैर्न रमि रमति मनः

bodhisattva āha - bheṣyi ahaṃ hi rāju tribhave divi bhuvi mahito īśvaru dharmacakracaraṇo daśabalu balavān / śaikṣyaaśaikṣyaputranayutaiḥ satatasamitamabhinato dharmaratī ramiṣyi viṣayairna rami ramati manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता आहुः - याव च यौवनं न गलितं प्रथमवयधरो याव च व्याधि नाक्रमति ते न च जर असिता । याव च रूपयौवनधरो वयमपि च सुखी ताव नु भुङ्क्ष्व कामरतयः प्रहसितवदनः

tā āhuḥ - yāva ca yauvanaṃ na galitaṃ prathamavayadharo yāva ca vyādhi nākramati te na ca jara asitā / yāva ca rūpayauvanadharo vayamapi ca sukhī tāva nu bhuṅkṣva kāmaratayaḥ prahasitavadanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व आह - याव च दुर्लभो ऽद्य लभितः क्षणवर अमृतो याव च वर्जिता क्षणदुखा असुरसुरपुरे । याव जरा च व्याधिमरणं न कुपितरूपवं तावहु भावयिष्यि सुपथं अभयपुरगमम्

bodhisattva āha - yāva ca durlabho 'dya labhitaḥ kṣaṇavara amṛto yāva ca varjitā kṣaṇadukhā asurasurapure / yāva jarā ca vyādhimaraṇaṃ na kupitarūpavaṃ tāvahu bhāvayiṣyi supathaṃ abhayapuragamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ता आहुः - देवपुरालये ऽप्सरवृतस्त्रिदशपतिरिवा यामसुयामसंतुषितके अमरवरस्तुतो । मारपुरे च कामरतयः प्रमदवशगतः क्रीड्यनुभुङ्क्ष्व अस्मभि सहा विपुलरतिकरः

tā āhuḥ - devapurālaye 'psaravṛtastridaśapatirivā yāmasuyāmasaṃtuṣitake amaravarastuto / mārapure ca kāmaratayaḥ pramadavaśagataḥ krīḍyanubhuṅkṣva asmabhi sahā vipularatikaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बोधिसत्त्व आह - काम तृणोसबिन्दुचपला शरदघनसमा पन्नगकन्यरोषसदृशा भृशभयकरणा । शक्रसुयामदेवतुषिता नमुचिवशगताः को ऽत्र रमेत नर्यभिलषिते व्यसनपरिगते

bodhisattva āha - kāma tṛṇosabinducapalā śaradaghanasamā pannagakanyaroṣasadṛśā bhṛśabhayakaraṇā / śakrasuyāmadevatuṣitā namucivaśagatāḥ ko 'tra rameta naryabhilaṣite vyasanaparigate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.