अथ खलु महामतिर्बोधिसत्त्वो महासत्त्वो भगवन्तमेतदवोचत् - देशयतु मे भगवांस्तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धः स्वबुद्धबुद्धताम्, येन अहं च अन्ये च बोधिसत्त्वा महासत्त्वास्तथागतस्वकुशलाः स्वमात्मानं परांश्चावबोधयेयुः । भगवानाह - तेन हि महामते त्वमेव परिपृच्छ । यथा ते क्षमते, तथा विसर्जयिष्यामि । महामतिराह - किं पुनर्भगवन् तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्धो ऽकृतकः कृतकः कार्यं कारणं लक्ष्यं लक्षणमभिधानमभिधेयं बुद्धिर्बोद्धव्यः, एवमाद्यैः पदनिरुक्तैः किं भगवानन्यो ऽनन्यः? भगवानाह - न महामते तथागतो ऽर्हन् सम्यक्संबुद्ध एवमाद्यैः पदनिरुक्तैरकृतको न कृतकं न कार्यं न कारणम् । तत्कस्य हेतोः? यदुत उभयदोषप्रसङ्गात् । यदि हि महामते तथागतः कृतकः स्यात्, अनित्यत्वं स्यात् । अनित्यत्वात्सर्वं हि कार्यं तथागतः स्यात् । अनिष्टं चैतन्मम च अन्येषां च तथागतानाम् । अथाकृतकः स्यात्, अलब्धात्मकत्वात्समुदागतसंभारवैयर्थ्यं स्यात्, शशविषाणवद्वन्ध्यापुत्रतुल्यश्च स्यादकृतकत्वात् । यच्च महामते न कार्यं न कारणं तन्न सन्नासत् । यच्च न सन्नासत्, तच्चातुष्कोटिकबाह्यम् । चातुष्कोटिकं च महामते लोकव्यवहारः । यच्च चातुष्कोटिकबाह्यं तद्वाग्मात्रं प्रसज्यते वन्ध्यापुत्रवत् । वन्ध्यापुत्रो हि महामते वाग्मात्रं न चातुष्कोटिकपतितः । अपतितत्वादप्रमाणं विदुषाम् । एवं सर्वतथागतपदार्था विद्वद्भिः प्रत्यवगन्तव्याः । यदप्युक्तं मया निरात्मानः सर्वधर्मा इति, तस्याप्यर्थं निबोद्धव्यं महामते । निरात्मभावो महामते नैरात्म्यम् । स्वात्मना सर्वधर्मा विद्यन्ते न परात्मना गोश्ववत् । तद्यथा महामते न गोभावो ऽश्वात्मको न चाश्वभावो गवात्मकः, न सन्नासत्, न च तौ स्वलक्षणतो न, विद्येते एव तौ स्वलक्षणतः, एवमेव महामते सर्वधर्मा न च स्वलक्षणेन न संविद्यन्ते । विद्यन्त एव । तेन च बालपृथग्जनैर्निरात्मार्थता अवबुध्यते विकल्पमुपादाय, न त्वविकल्पम् । एवं शून्यानुत्पादास्वाभाव्यं सर्वधर्मणां प्रत्यवगन्तव्यम् । एवं स्कन्धेभ्यो नान्यो नानन्यस्तथागतः । यद्यनन्यः स्कन्धेभ्यः स्यात्, अनित्यः स्यात् कृतत्वात्स्कन्धानाम् । अथान्यः स्यात्, द्वये सत्यन्यथा भवति गोविषाणवत् ॥ तत्र सादृश्यदर्शनादनन्यत्वं ह्रस्वदीर्घदर्शनादन्यत्वं सर्वभावानाम् । दक्षिणं हि महामते गोविषाणं वामस्यान्यद्भवति, वाममपि दक्षिणस्य । एवं ह्रस्वदीर्घत्वयोः परस्परतः । (वैद्य ७७) एवं वर्णवैचित्र्यतश्च । अतश्चापरस्परतो ऽन्यः । न चान्यस्तथागतः स्कन्धधात्वायनेभ्यः । एवं विमोक्षात्तथागतो नान्यो नानन्यः । तथागत एव मोक्षशब्देन देश्यते । यदि अन्यः स्यान्मोक्षात्तथागतः, रूपलक्षणयुक्तः स्यात् । रूपलक्षणयुक्तत्वादनित्यः स्यात् । अथानन्यः स्यात्, प्राप्तिलक्षणविभागो न स्याद्योगिनाम् । दृष्टश्च महामते विभागो योगिभिः । अतो नान्यो नानन्यः । एवं ज्ञानं ज्ञेयान्नान्यन्नानन्यत् । यद्धि महामते न नित्यं नानित्यं न कार्यं न कारणं न संस्कृतं नासंस्कृतं न बुद्धिर्न बोद्धव्यं न लक्ष्यं न लक्षणं न स्कन्धा न स्कन्धेभ्यो ऽन्यत् नाभिधेयं नाभिधानं नैकत्वान्यत्वोभयत्वानुभयत्वसंबद्धम्, तत्सर्वप्रमाणविनिवृत्तम् । यत्सर्वप्रमाणविनिवृत्तं तद्वाङ्भात्रं संपद्यते । यद्वाङ्भात्रं तदनुत्पन्नम् । यदनुत्पन्नं तदनिरुद्धम् । यदनिरुद्धं तदाकाशसमम् । आकाशं च महामते न कार्यं न कारणम् । यच्च न कार्यं न कारणं तन्निरालम्ब्यम् । यन्निरालम्ब्यं तत्सर्वप्रपञ्चातीतम् । यत्सर्वप्रपञ्चातीतं स तथागतः । एतद्धि महामते सम्यक्संबुद्धत्वम् । एषा सा बुद्धबुद्धता सर्वप्रमाणेन्द्रियविनिवृत्ता ॥ तत्रेदमुच्यते - प्रमाणेन्द्रियनिर्मुक्तं न कार्यं नापि कारणम् । बुद्धिबोद्धव्यरहितं लक्ष्यलक्षणवर्जितम्
atha khalu mahāmatirbodhisattvo mahāsattvo bhagavantametadavocat - deśayatu me bhagavāṃstathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ svabuddhabuddhatām, yena ahaṃ ca anye ca bodhisattvā mahāsattvāstathāgatasvakuśalāḥ svamātmānaṃ parāṃścāvabodhayeyuḥ / bhagavānāha - tena hi mahāmate tvameva paripṛccha / yathā te kṣamate, tathā visarjayiṣyāmi / mahāmatirāha - kiṃ punarbhagavan tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'kṛtakaḥ kṛtakaḥ kāryaṃ kāraṇaṃ lakṣyaṃ lakṣaṇamabhidhānamabhidheyaṃ buddhirboddhavyaḥ, evamādyaiḥ padaniruktaiḥ kiṃ bhagavānanyo 'nanyaḥ? bhagavānāha - na mahāmate tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha evamādyaiḥ padaniruktairakṛtako na kṛtakaṃ na kāryaṃ na kāraṇam / tatkasya hetoḥ? yaduta ubhayadoṣaprasaṅgāt / yadi hi mahāmate tathāgataḥ kṛtakaḥ syāt, anityatvaṃ syāt / anityatvātsarvaṃ hi kāryaṃ tathāgataḥ syāt / aniṣṭaṃ caitanmama ca anyeṣāṃ ca tathāgatānām / athākṛtakaḥ syāt, alabdhātmakatvātsamudāgatasaṃbhāravaiyarthyaṃ syāt, śaśaviṣāṇavadvandhyāputratulyaśca syādakṛtakatvāt / yacca mahāmate na kāryaṃ na kāraṇaṃ tanna sannāsat / yacca na sannāsat, taccātuṣkoṭikabāhyam / cātuṣkoṭikaṃ ca mahāmate lokavyavahāraḥ / yacca cātuṣkoṭikabāhyaṃ tadvāgmātraṃ prasajyate vandhyāputravat / vandhyāputro hi mahāmate vāgmātraṃ na cātuṣkoṭikapatitaḥ / apatitatvādapramāṇaṃ viduṣām / evaṃ sarvatathāgatapadārthā vidvadbhiḥ pratyavagantavyāḥ / yadapyuktaṃ mayā nirātmānaḥ sarvadharmā iti, tasyāpyarthaṃ niboddhavyaṃ mahāmate / nirātmabhāvo mahāmate nairātmyam / svātmanā sarvadharmā vidyante na parātmanā gośvavat / tadyathā mahāmate na gobhāvo 'śvātmako na cāśvabhāvo gavātmakaḥ, na sannāsat, na ca tau svalakṣaṇato na, vidyete eva tau svalakṣaṇataḥ, evameva mahāmate sarvadharmā na ca svalakṣaṇena na saṃvidyante / vidyanta eva / tena ca bālapṛthagjanairnirātmārthatā avabudhyate vikalpamupādāya, na tvavikalpam / evaṃ śūnyānutpādāsvābhāvyaṃ sarvadharmaṇāṃ pratyavagantavyam / evaṃ skandhebhyo nānyo nānanyastathāgataḥ / yadyananyaḥ skandhebhyaḥ syāt, anityaḥ syāt kṛtatvātskandhānām / athānyaḥ syāt, dvaye satyanyathā bhavati goviṣāṇavat // tatra sādṛśyadarśanādananyatvaṃ hrasvadīrghadarśanādanyatvaṃ sarvabhāvānām / dakṣiṇaṃ hi mahāmate goviṣāṇaṃ vāmasyānyadbhavati, vāmamapi dakṣiṇasya / evaṃ hrasvadīrghatvayoḥ parasparataḥ / (Vaidya 77) evaṃ varṇavaicitryataśca / ataścāparasparato 'nyaḥ / na cānyastathāgataḥ skandhadhātvāyanebhyaḥ / evaṃ vimokṣāttathāgato nānyo nānanyaḥ / tathāgata eva mokṣaśabdena deśyate / yadi anyaḥ syānmokṣāttathāgataḥ, rūpalakṣaṇayuktaḥ syāt / rūpalakṣaṇayuktatvādanityaḥ syāt / athānanyaḥ syāt, prāptilakṣaṇavibhāgo na syādyoginām / dṛṣṭaśca mahāmate vibhāgo yogibhiḥ / ato nānyo nānanyaḥ / evaṃ jñānaṃ jñeyānnānyannānanyat / yaddhi mahāmate na nityaṃ nānityaṃ na kāryaṃ na kāraṇaṃ na saṃskṛtaṃ nāsaṃskṛtaṃ na buddhirna boddhavyaṃ na lakṣyaṃ na lakṣaṇaṃ na skandhā na skandhebhyo 'nyat nābhidheyaṃ nābhidhānaṃ naikatvānyatvobhayatvānubhayatvasaṃbaddham, tatsarvapramāṇavinivṛttam / yatsarvapramāṇavinivṛttaṃ tadvāṅbhātraṃ saṃpadyate / yadvāṅbhātraṃ tadanutpannam / yadanutpannaṃ tadaniruddham / yadaniruddhaṃ tadākāśasamam / ākāśaṃ ca mahāmate na kāryaṃ na kāraṇam / yacca na kāryaṃ na kāraṇaṃ tannirālambyam / yannirālambyaṃ tatsarvaprapañcātītam / yatsarvaprapañcātītaṃ sa tathāgataḥ / etaddhi mahāmate samyaksaṃbuddhatvam / eṣā sā buddhabuddhatā sarvapramāṇendriyavinivṛttā // tatredamucyate - pramāṇendriyanirmuktaṃ na kāryaṃ nāpi kāraṇam / buddhiboddhavyarahitaṃ lakṣyalakṣaṇavarjitam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.