Library·Madhva Anandatirtha: Anuvyakhyana·1·1.1
॥ सूत्रप्रस्थानम् ॥ ॥ अनुव्याख्यानम् ॥ नारायणं निखिलपूर्णगुणैकदेहं निर्दोषमाप्यतममप्यखिलैः सुवाक्यैः । अस्योद्भवादिदमशेषविशेषतो ऽपि वन्द्यं सदा प्रियतमं मम सन्नमामि
|| sūtraprasthānam || || anuvyākhyānam || nārāyaṇaṃ nikhilapūrṇaguṇaikadehaṃ nirdoṣamāpyatamamapyakhilaiḥ suvākyaiḥ / asyodbhavādidamaśeṣaviśeṣato 'pi vandyaṃ sadā priyatamaṃ mama sannamāmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमेव शास्त्रप्रभवं प्रणम्य जगद्गुरूणां गुरुमञ्जसैव । विशेषतो मे परमाख्यविद्याव्याख्यां करोम्यन्वपि चाहमेव
tameva śāstraprabhavaṃ praṇamya jagadgurūṇāṃ gurumañjasaiva / viśeṣato me paramākhyavidyāvyākhyāṃ karomyanvapi cāhameva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रादुर्भूतो हरिर्व्यासो विरिञ्चभवपूर्वकैः । अर्थितः परविद्याख्यं चक्रे शास्त्रमनुत्तमम्
prādurbhūto harirvyāso viriñcabhavapūrvakaiḥ / arthitaḥ paravidyākhyaṃ cakre śāstramanuttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुर्गुरूणां प्रभवः शास्त्राणां बादरायणः । यतस्तदुदितं मानमजादिभ्यस्तदर्थतः
gururgurūṇāṃ prabhavaḥ śāstrāṇāṃ bādarāyaṇaḥ / yatastaduditaṃ mānamajādibhyastadarthataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्तृश्रोतृप्रसक्तीनां यदाप्तिरनुकूलता । आप्तवाक्यतया तेन श्रुतिमूलतया तथा
vaktṛśrotṛprasaktīnāṃ yadāptiranukūlatā / āptavākyatayā tena śrutimūlatayā tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तिमूलतया चैव प्रामाण्यं त्रिविधं महत् । दृश्यते ब्रह्मसूत्राणामेकधान्यत्र सर्वशः
yuktimūlatayā caiva prāmāṇyaṃ trividhaṃ mahat / dṛśyate brahmasūtrāṇāmekadhānyatra sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो नैतादृशं किञ्चित् प्रमाणतममिष्यते । स्वयं कृतापि तद्वयाख्या क्रियते स्पष्टतार्थतः
ato naitādṛśaṃ kiñcit pramāṇatamamiṣyate / svayaṃ kṛtāpi tadvayākhyā kriyate spaṣṭatārthataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र ताराथमूलत्वं सर्वशशस्त्रस्य चेष्यते । सर्वत्रानुगतत्वेन पृथगोङ्क्रियते ऽखिलैः
tatra tārāthamūlatvaṃ sarvaśaśastrasya ceṣyate / sarvatrānugatatvena pṛthagoṅkriyate 'khilaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ओतत्ववाची ह्योङ्कारो वक्तयसौ तद्गुणोतताम् । स एव ब्रह्मशब्दार्थो नारायणपदोदितः
otatvavācī hyoṅkāro vaktayasau tadguṇotatām / sa eva brahmaśabdārtho nārāyaṇapadoditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एव भर्गशब्दार्थो व्याहृतीनां च भूमतः । भावनाच्चैव सुत्वाच्च सो ऽयं पुरुष इत्यपि
sa eva bhargaśabdārtho vyāhṛtīnāṃ ca bhūmataḥ / bhāvanāccaiva sutvācca so 'yaṃ puruṣa ityapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एव सर्ववेदार्थो जिज्ञास्यो ऽयं विधीयते । ज्ञानी प्रियतमो ऽतो मे तं विद्वानेव चामृतः
sa eva sarvavedārtho jijñāsyo 'yaṃ vidhīyate / jñānī priyatamo 'to me taṃ vidvāneva cāmṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृणुते यं तेन लभ्य इत्याद्युक्तिबलेन हि । जिज्ञासोत्थज्ञानजात् तत्प्रसादादेव मुच्यते
vṛṇute yaṃ tena labhya ityādyuktibalena hi / jijñāsotthajñānajāt tatprasādādeva mucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया
dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca / yadanugrahataḥ santi na santi yadupekṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नर्ते त्वत् क्रियते किञ्चिदित्यादेर्न हरिं विना । ज्ञानस्वभावतो ऽपि स्यान्मुक्तिः कस्यापि हि क्वचित्
narte tvat kriyate kiñcidityāderna hariṃ vinā / jñānasvabhāvato 'pi syānmuktiḥ kasyāpi hi kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अज्ञानां ज्ञानदो विष्णुर्ज्ञानिनां मोक्षदश्च सः । आनन्ददश्च मुक्तानां स एवैको जनार्दनः
ajñānāṃ jñānado viṣṇurjñānināṃ mokṣadaśca saḥ / ānandadaśca muktānāṃ sa evaiko janārdanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्तेर्बन्धमिथ्यात्वं नैव मुक्तिरपेक्षते । मिथ्यात्वमपि बन्धस्य न प्रत्यक्षविरोधतः
ityukterbandhamithyātvaṃ naiva muktirapekṣate / mithyātvamapi bandhasya na pratyakṣavirodhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथ्यात्वं यदि दुःखादेस्तद्वाक्याग्रतो भवेत् । मिथ्यायाः साधकत्वं च न सिद्धं प्रतिवादिनः
mithyātvaṃ yadi duḥkhādestadvākyāgrato bhavet / mithyāyāḥ sādhakatvaṃ ca na siddhaṃ prativādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्च मिथ्याप्रमाणेन सता वा साध्यते त्वया । सता चेद् द्वैतसिद्धिः स्यान्न सिद्धं चान्यसाधनम्
tacca mithyāpramāṇena satā vā sādhyate tvayā / satā ced dvaitasiddhiḥ syānna siddhaṃ cānyasādhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधकत्वं सतस्तेन साक्षिणा सिद्धिमिच्छता । स्वीकृतं ह्यविशेषस्य साध्या साधकता पुनः
sādhakatvaṃ satastena sākṣiṇā siddhimicchatā / svīkṛtaṃ hyaviśeṣasya sādhyā sādhakatā punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्चाविशेषमानेन साध्यमित्यनवस्थितिः । अनङ्गीकुर्वतां विश्वसत्यतां तन्न वादिता
taccāviśeṣamānena sādhyamityanavasthitiḥ / anaṅgīkurvatāṃ viśvasatyatāṃ tanna vāditā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद् व्यवहृतिः सर्वा सत्येत्येव व्यवस्थिता । व्यावहारिकमेतस्मात् सत्यमित्येव चागतम्
tasmād vyavahṛtiḥ sarvā satyetyeva vyavasthitā / vyāvahārikametasmāt satyamityeva cāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यवहारसतश्चापि साधकत्वं तु पूर्ववत् । सत्त्रैविध्यं च मानेन सिद्धयेत् केनेति पृच्छ्यते
vyavahārasataścāpi sādhakatvaṃ tu pūrvavat / sattraividhyaṃ ca mānena siddhayet keneti pṛcchyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याप्युक्तप्रकारेण नैव सिद्धिः कथञ्चन । वैलक्षण्यं सदसतोरप्येतेन निषिध्यते
tasyāpyuktaprakāreṇa naiva siddhiḥ kathañcana / vailakṣaṇyaṃ sadasatorapyetena niṣidhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैलक्षण्यं सतश्चापि स्वयं सद्भेदवादिनः । असतश्चापि विश्वस्य तेनानिष्यं कथं भवेत्
vailakṣaṇyaṃ sataścāpi svayaṃ sadbhedavādinaḥ / asataścāpi viśvasya tenāniṣyaṃ kathaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्युच्यते ऽपि सर्वस्मादिति सद्भेदसंस्थितिः । सन्मात्रत्वं ब्रह्मणो ऽपि तस्मात् तदपि नो भवेत्
yadyucyate 'pi sarvasmāditi sadbhedasaṃsthitiḥ / sanmātratvaṃ brahmaṇo 'pi tasmāt tadapi no bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानबाध्यत्वमपि तु न सिद्धं प्रतिवादिनः । विज्ञातस्यान्यथा सम्यग् विज्ञानं ह्येव तन्मतम्
jñānabādhyatvamapi tu na siddhaṃ prativādinaḥ / vijñātasyānyathā samyag vijñānaṃ hyeva tanmatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असद्विलक्षणज्ञप्त्यै ज्ञातव्यमसदेव हि । तस्मादसत्प्रतीतिश्च कथं तेन निवार्यते
asadvilakṣaṇajñaptyai jñātavyamasadeva hi / tasmādasatpratītiśca kathaṃ tena nivāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथात्वमसत् तस्माद् भ्रान्तावेव प्रतीयते । सत्त्वस्यासत एवं हि स्वीकार्यैव प्रतीतता
anyathātvamasat tasmād bhrāntāveva pratīyate / sattvasyāsata evaṃ hi svīkāryaiva pratītatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यानिर्वचनीयत्वे स्यादेव ह्यनवस्थितिः । निर्विशेषे स्वयं भाते किमज्ञानावृतं भवेतः
tasyānirvacanīyatve syādeva hyanavasthitiḥ / nirviśeṣe svayaṃ bhāte kimajñānāvṛtaṃ bhavetaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथ्याविशेषो ऽप्यज्ञानसिद्धिमेव ह्यपेक्षते । नचाअवरणमज्ञानमसत्ये तेन चेष्यते
mithyāviśeṣo 'pyajñānasiddhimeva hyapekṣate / nacāavaraṇamajñānamasatye tena ceṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रकाशस्वरूपत्वाज्जडे ऽज्ञानं न मन्यते । अज्ञानाभावतः शास्त्रं सर्वं व्यर्थीभविष्यति
aprakāśasvarūpatvājjaḍe 'jñānaṃ na manyate / ajñānābhāvataḥ śāstraṃ sarvaṃ vyarthībhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अज्ञानस्य च मिथ्यात्वमज्ञानादिति कल्पने । अनवस्थितिस्तथाच स्यादन्योन्याश्रयताथवा
ajñānasya ca mithyātvamajñānāditi kalpane / anavasthitistathāca syādanyonyāśrayatāthavā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभावाज्ञानवादस्य निर्दोषत्वान्न तद् भवेत् । अविद्यादुर्घटत्वं चेत् स्यादात्मापि हि तादृशः
svabhāvājñānavādasya nirdoṣatvānna tad bhavet / avidyādurghaṭatvaṃ cet syādātmāpi hi tādṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो ऽधिकारिविषयफलयोगादिवर्जितम् । अनन्तदोषदुष्टं च हेयं मायामतं शुभैः
ato 'dhikāriviṣayaphalayogādivarjitam / anantadoṣaduṣṭaṃ ca heyaṃ māyāmataṃ śubhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यत्वात् तेन दुःखादेः प्रत्यक्षेण विरोधतः । न ब्रह्मतां वदेद् वेदो जीवस्य हि कथञ्चन
satyatvāt tena duḥkhādeḥ pratyakṣeṇa virodhataḥ / na brahmatāṃ vaded vedo jīvasya hi kathañcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यजमानप्रस्तरत्वं यथा नार्थः श्रुतेर्भवेत् । ब्रह्मत्वमपि जीवस्य प्रत्यक्षस्याविशेषतः
yajamānaprastaratvaṃ yathā nārthaḥ śruterbhavet / brahmatvamapi jīvasya pratyakṣasyāviśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सार्वज्ञ्यादिगुणं जीवाद् भिन्नं ज्ञापयति श्रुतिः । ईशं तामुपजीव्यैव वर्तते ह्यैक्यवादिनी
sārvajñyādiguṇaṃ jīvād bhinnaṃ jñāpayati śrutiḥ / īśaṃ tāmupajīvyaiva vartate hyaikyavādinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपजीव्यविरोधेन नास्यास्तन्मानता भवेत् । स्वातन्त्र्ये च विशिष्टत्वे स्थानमत्त्यैक्ययोरपि
upajīvyavirodhena nāsyāstanmānatā bhavet / svātantrye ca viśiṣṭatve sthānamattyaikyayorapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सादृश्ये चैक्यवाक् सम्यक् सावकाशा यथेष्यतः । अवकाशोज्खिता भेदश्रुतिर्नातिबला कथम्
sādṛśye caikyavāk samyak sāvakāśā yatheṣyataḥ / avakāśojkhitā bhedaśrutirnātibalā katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अज्ञानासम्भवादेव मिथ्याभेदो निराकृतः । अतो यथार्थबन्धस्य विना विष्णुप्रसादतः
ajñānāsambhavādeva mithyābhedo nirākṛtaḥ / ato yathārthabandhasya vinā viṣṇuprasādataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिवृत्तेस्तदर्थं हि जिज्ञासात्र विधीयते । यथा दृष्टया प्रसन्नः सन् राजा बन्धापनोदकृत्
anivṛttestadarthaṃ hi jijñāsātra vidhīyate / yathā dṛṣṭayā prasannaḥ san rājā bandhāpanodakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं दृष्टः स भगवान् कुर्याद् बन्धविभेदनम् । कार्यता च न काचित् स्यादिष्टसाधनतां विना
evaṃ dṛṣṭaḥ sa bhagavān kuryād bandhavibhedanam / kāryatā ca na kācit syādiṣṭasādhanatāṃ vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यं न हि क्रियाव्याप्यं निषिद्धस्य समत्वतः । न भविष्यत्क्रिया कार्यं स्रक्ष्यतीश इति ह्यपि
kāryaṃ na hi kriyāvyāpyaṃ niṣiddhasya samatvataḥ / na bhaviṣyatkriyā kāryaṃ srakṣyatīśa iti hyapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यं स्यान्नैव चाकर्तुमशक्यं कार्यमिष्यते । साम्यादेव निषिद्धस्य तदिष्टं साधनं तथा
kāryaṃ syānnaiva cākartumaśakyaṃ kāryamiṣyate / sāmyādeva niṣiddhasya tadiṣṭaṃ sādhanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यं साधनमिष्टस्य भगवानिष्टदेवता । मुख्येष्यं वा सुमनसां प्रेयस्तदिति च श्रुतिः
kāryaṃ sādhanamiṣṭasya bhagavāniṣṭadevatā / mukhyeṣyaṃ vā sumanasāṃ preyastaditi ca śrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणबुद्धिमनःखात्मदेहापत्यधनादयः । यत्सम्पर्कात् प्रिया आसंस्ततः को न्वपरः प्रियः
prāṇabuddhimanaḥkhātmadehāpatyadhanādayaḥ / yatsamparkāt priyā āsaṃstataḥ ko nvaparaḥ priyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यादिवाक्यैराकाङ्क्षासन्निधिर्योग्यता यतः । अस्मिन्नेव समस्तस्येतीष्ये व्युत्पत्तिरिष्यते
ityādivākyairākāṅkṣāsannidhiryogyatā yataḥ / asminneva samastasyetīṣye vyutpattiriṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्त्यपूपांस्तव भ्रातेत्यादावावापतो ऽपि च । उद्वापाद् वर्तमानत्वादाकाङ्क्षादिबलादपि
attyapūpāṃstava bhrātetyādāvāvāpato 'pi ca / udvāpād vartamānatvādākāṅkṣādibalādapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बालो व्युत्पत्तिमप्येति नानयेत्यादिवाक्यतः । आनीयमानदृष्टयैव व्युत्पत्तेः सम्भवे सति
bālo vyutpattimapyeti nānayetyādivākyataḥ / ānīyamānadṛṣṭayaiva vyutpatteḥ sambhave sati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष्यदानयनायायं कुत एव प्रतीक्षते । व्युत्पन्नो वर्तमाने तु क्रियाशब्दे भविष्यति
eṣyadānayanāyāyaṃ kuta eva pratīkṣate / vyutpanno vartamāne tu kriyāśabde bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनर्दृष्ट्यैव शब्दश्रुत् पश्चात् व्युत्पत्तिमेष्यति । वर्तमानमतीतं च भविष्यदिति च क्रमात्
punardṛṣṭyaiva śabdaśrut paścāt vyutpattimeṣyati / vartamānamatītaṃ ca bhaviṣyaditi ca kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाङ्क्षादियुतं यस्माद् विधेर्व्युत्पादनं कुतः । दृष्ट्या ज्ञातपदार्थस्य पदाकाङ्क्षा भविष्यति
ākāṅkṣādiyutaṃ yasmād vidhervyutpādanaṃ kutaḥ / dṛṣṭyā jñātapadārthasya padākāṅkṣā bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्युत्पत्तिः प्रथमा तस्माद् वतर्माने गते ततः । इष्टमाकाङ्क्षते सर्वो न प्रवृत्तिमपेक्षते
vyutpattiḥ prathamā tasmād vatarmāne gate tataḥ / iṣṭamākāṅkṣate sarvo na pravṛttimapekṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपरोक्षं परोक्षं वा ज्ञानमिष्टस्य साधनम् । क्वापि चेष्या तदर्था स्यादत्तिर्हि रसवित्तये
aparokṣaṃ parokṣaṃ vā jñānamiṣṭasya sādhanam / kvāpi ceṣyā tadarthā syādattirhi rasavittaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्यार्थज्ञानमात्रेण क्वचिदिष्टं भवेदपि । न च स्रुकस्रुववह्नयादावतात्पर्यं श्रुतेर्भवेत्
vākyārthajñānamātreṇa kvacidiṣṭaṃ bhavedapi / na ca srukasruvavahnayādāvatātparyaṃ śruterbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्किञ्चित्करणरस्यापि यज्ञतैवान्यथा भवेत् । तस्मादुपासनार्थं च स्वार्थे तात्पर्यवद् भवेत्
yatkiñcitkaraṇarasyāpi yajñataivānyathā bhavet / tasmādupāsanārthaṃ ca svārthe tātparyavad bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति शब्दोन्नये ऽग्नावित्युन्नीते स्मृतिर्भवेत् । इतिशब्दव्यपेतानि ह्यपि सन्ति वचांस्यलम्
iti śabdonnaye 'gnāvityunnīte smṛtirbhavet / itiśabdavyapetāni hyapi santi vacāṃsyalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मानमेवेत्यादीनि योगे ऽग्नावपि तत् समम् । एकवाक्यत्वयोगे तु वेदस्यापि ह्यशेषतः
ātmānamevetyādīni yoge 'gnāvapi tat samam / ekavākyatvayoge tu vedasyāpi hyaśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्यभेदो न युक्तः स्याद् योगश्च स्यान्महाफले । इति ब्रूयादिति वचो गतमग्नौ समीपगम्
vākyabhedo na yuktaḥ syād yogaśca syānmahāphale / iti brūyāditi vaco gatamagnau samīpagam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पनागौरवं चेत् स्यात् पृथक् तात्पर्यसम्भवे । कल्पनागौरवादेव पदार्था न स्युरेव हि
kalpanāgauravaṃ cet syāt pṛthak tātparyasambhave / kalpanāgauravādeva padārthā na syureva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाणावगतत्वं चेत् तात्पर्याणशं तथैव हि । तस्मात् पदार्थे वाक्यार्थे तात्पर्यमुभयत्र च
pramāṇāvagatatvaṃ cet tātparyāṇaśaṃ tathaiva hi / tasmāt padārthe vākyārthe tātparyamubhayatra ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथगेव च वाक्यत्वं पृथगन्वयतो भवेत् । अवान्तरत्वाद् वाक्यानां वाक्यभेदो न दूषणम्
pṛthageva ca vākyatvaṃ pṛthaganvayato bhavet / avāntaratvād vākyānāṃ vākyabhedo na dūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गीकृतत्वादपि तैः पदार्थानां पृथक् पृथक् । क्रियापदेनान्वयस्य वाक्यभेदाद्धि दूषणम्
aṅgīkṛtatvādapi taiḥ padārthānāṃ pṛthak pṛthak / kriyāpadenānvayasya vākyabhedāddhi dūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षादिविरोधे ऽतो गौणार्थस्यापि सम्भवात् । अतात्पर्यं पदार्थे ऽपि न कल्प्यमविरोधतः
pratyakṣādivirodhe 'to gauṇārthasyāpi sambhavāt / atātparyaṃ padārthe 'pi na kalpyamavirodhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो ज्ञानफलान्येव कर्माणि ज्ञानमेव हि । मुख्यप्रसाददं विष्णोर्जिज्ञासायाश्च तद् भवेत्
ato jñānaphalānyeva karmāṇi jñānameva hi / mukhyaprasādadaṃ viṣṇorjijñāsāyāśca tad bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्तव्या तेन जिज्ञासा श्रुतिप्रामाण्ययोगतः । प्रत्यक्षवच्च प्रामाण्यं स्वत एवागमस्य हि
kartavyā tena jijñāsā śrutiprāmāṇyayogataḥ / pratyakṣavacca prāmāṇyaṃ svata evāgamasya hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनवस्थान्यथा हि स्यादप्रामाण्यं तथान्यतः । मिथ्याज्ञप्तिप्रलम्भादेस्तेन वेदविरोधि यत्
anavasthānyathā hi syādaprāmāṇyaṃ tathānyataḥ / mithyājñaptipralambhādestena vedavirodhi yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न मानमपि वेदानामङ्गीकार्या हि नित्यता । न हि धर्मादिसिद्धिः स्यान्नित्यवाक्यं विना क्वचित्
na mānamapi vedānāmaṅgīkāryā hi nityatā / na hi dharmādisiddhiḥ syānnityavākyaṃ vinā kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविप्रलम्भस्तज्ज्ञानं तत्कृतत्वादयो ऽपि च । कल्प्या गौरवदोषेण पुंवाक्यं ज्ञापकं न तत्
avipralambhastajjñānaṃ tatkṛtatvādayo 'pi ca / kalpyā gauravadoṣeṇa puṃvākyaṃ jñāpakaṃ na tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षः कस्यचिद् धर्मो वस्तुत्वादिति चोदिते । न बुद्धो धर्मदर्शी स्यात् पुंस्त्वादित्यनुमाहतिः
pratyakṣaḥ kasyacid dharmo vastutvāditi codite / na buddho dharmadarśī syāt puṃstvādityanumāhatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधर्मवादिनो वाक्यमप्रयोजनमेव हि । धर्माभावो ऽपि नो तेन प्रत्यक्षावगतो भवेत्
adharmavādino vākyamaprayojanameva hi / dharmābhāvo 'pi no tena pratyakṣāvagato bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः संशयसम्पत्तौ वाक्यं प्रत्यक्षवत् प्रमा । शक्तिश्चैवान्विते स्वार्थे शब्दानामनुभूयते
ataḥ saṃśayasampattau vākyaṃ pratyakṣavat pramā / śaktiścaivānvite svārthe śabdānāmanubhūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो ऽन्विताभिधायित्वं गौरवं कल्पने ऽन्यथा । नचाशक्याभिधायित्वं प्रवृत्तिश्च द्विधान्यथा
ato 'nvitābhidhāyitvaṃ gauravaṃ kalpane 'nyathā / nacāśakyābhidhāyitvaṃ pravṛttiśca dvidhānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् सर्वं तर्कशास्त्रे ब्रह्मतर्के हि विस्तरात् । उक्तं विद्यापृथक्तवात्तु सङ्क्षेपेणात्र सूचितम्
etat sarvaṃ tarkaśāstre brahmatarke hi vistarāt / uktaṃ vidyāpṛthaktavāttu saṅkṣepeṇātra sūcitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाणन्यायसच्छिक्षा क्रियते तर्कशास्त्रतः । मानन्यायैस्तु तत्सिद्धैमीमांसा मेयशोधनम्
pramāṇanyāyasacchikṣā kriyate tarkaśāstrataḥ / mānanyāyaistu tatsiddhaimīmāṃsā meyaśodhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मतर्कं च भगवान् स एव कृतवान् प्रभुः । पञ्चाशत्कोटिविस्तारान्नारायणतनौ कृतात्
brahmatarkaṃ ca bhagavān sa eva kṛtavān prabhuḥ / pañcāśatkoṭivistārānnārāyaṇatanau kṛtāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्धृत्य पञ्चसाहस्रं कृतवान् बादरायणः । अतस्तदर्थं सङ्क्षेपादत इत्यभ्यसूचयत्
uddhṛtya pañcasāhasraṃ kṛtavān bādarāyaṇaḥ / atastadarthaṃ saṅkṣepādata ityabhyasūcayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतो ऽनुभवतः सर्वं सिद्धमेतदतो ऽपि च । देवैश्च दुर्गमार्थेषु व्यापृतो नातिविस्तृतिम्
yato 'nubhavataḥ sarvaṃ siddhametadato 'pi ca / devaiśca durgamārtheṣu vyāpṛto nātivistṛtim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चकारैता ह्यवज्ञेया युक्तयः प्रतिपक्षगाः । प्रत्यक्षेक्षाक्षमः पक्षं कमेवात्राभिवीक्षते
cakāraitā hyavajñeyā yuktayaḥ pratipakṣagāḥ / pratyakṣekṣākṣamaḥ pakṣaṃ kamevātrābhivīkṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मादक्षमपक्षत्वान्मोक्षशास्त्रे ऽभ्युपेक्षितः । स्वयं भगवता विष्णुर्ब्रह्मेत्येतत् पुरोदितम्
tasmādakṣamapakṣatvānmokṣaśāstre 'bhyupekṣitaḥ / svayaṃ bhagavatā viṣṇurbrahmetyetat puroditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स विष्णुराह हीयन्ते देवशास्त्रस्य तेन हि । आद्यन्तं देवशास्त्रस्य स्वयं भगवता कृतम्
sa viṣṇurāha hīyante devaśāstrasya tena hi / ādyantaṃ devaśāstrasya svayaṃ bhagavatā kṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मध्यं तदाज्ञया पैलशेषाभ्यां कृतमञ्जसा । अतस्तत्रैव विष्णुत्वसिद्धेर्ब्रह्मेत्यसूचयत्
madhyaṃ tadājñayā pailaśeṣābhyāṃ kṛtamañjasā / atastatraiva viṣṇutvasiddherbrahmetyasūcayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दोषारच्छिद्रशब्दानां पर्यायत्वं यतस्ततः । गुणा नारा इति ज्ञेयस्तद्वान् नारायणः स्मृतः
doṣāracchidraśabdānāṃ paryāyatvaṃ yatastataḥ / guṇā nārā iti jñeyastadvān nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मशब्दो ऽपि हि गुणपूर्तिमेव वदत्ययम् । अतो नारायणस्यैव जिज्ञासात्र विधीयते
brahmaśabdo 'pi hi guṇapūrtimeva vadatyayam / ato nārāyaṇasyaiva jijñāsātra vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धत्वाद् ब्रह्मशब्दस्य विष्णौ स्पष्टतया श्रुतौ । अम्भस्यपार इत्युक्तो नारायणपदेरितः
siddhatvād brahmaśabdasya viṣṇau spaṣṭatayā śrutau / ambhasyapāra ityukto nārāyaṇapaderitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपो नारा इति ह्याह स एवाप्स्वन्तरीरितः । कामतो विधिरुद्रादिपददातृया स्वयं श्रिया
āpo nārā iti hyāha sa evāpsvantarīritaḥ / kāmato vidhirudrādipadadātṛyā svayaṃ śriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योनित्वेनात्मनो विष्णोस्तिष्ठन्तीत्युदितस्य च । यस्मिन् देवा अधीत्युक्तवा समुद्रं स्थानमेव च
yonitvenātmano viṣṇostiṣṭhantītyuditasya ca / yasmin devā adhītyuktavā samudraṃ sthānameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाम चाक्षरमित्येव ऋच इत्युदितं तु यत् । यतः प्रसूतेत्युक्तवा च तदेव ब्रह्म चाब्रवीत्
nāma cākṣaramityeva ṛca ityuditaṃ tu yat / yataḥ prasūtetyuktavā ca tadeva brahma cābravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तःसमुद्रगं विश्वप्रसूतेः कारणठ तु यत् । सूक्तोपनिषदाद्युक्तं जन्माद्यस्येति लक्ष्यते
antaḥsamudragaṃ viśvaprasūteḥ kāraṇaṭha tu yat / sūktopaniṣadādyuktaṃ janmādyasyeti lakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृष्टिः स्थितिश्च संहारो नियतिर्ज्ञानमावृतिः । बन्धमोक्षावपि ह्यासु श्रुतिषूक्ता हरेः सदा
sṛṣṭiḥ sthitiśca saṃhāro niyatirjñānamāvṛtiḥ / bandhamokṣāvapi hyāsu śrutiṣūktā hareḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यं नामानि विशन्त्यद्धा यो देवानामिति ह्यपि । श्रुतेर्नामानि सर्वाणि विष्णोरेव यतस्ततः
yaṃ nāmāni viśantyaddhā yo devānāmiti hyapi / śruternāmāni sarvāṇi viṣṇoreva yatastataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो न मुख्यतो नाम तदन्यस्य हि कस्यचित् । गुणाः श्रुता इति ह्यस्मान्न दोषो ऽर्थः श्रुतेर्भवेत्
ato na mukhyato nāma tadanyasya hi kasyacit / guṇāḥ śrutā iti hyasmānna doṣo 'rthaḥ śruterbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रीत्या मोक्षपरत्वाच्च तात्पर्यं नैव दूषणे । सर्वेषामपि वाक्यानां महातात्पर्यमत्र हि
prītyā mokṣaparatvācca tātparyaṃ naiva dūṣaṇe / sarveṣāmapi vākyānāṃ mahātātparyamatra hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्विरोधे न मानत्वं फलं मुक्तिर्हि वाक्यतः । न पुराणादिमानत्वं विरुद्धार्थे श्रुतेर्भवेत्
tadvirodhe na mānatvaṃ phalaṃ muktirhi vākyataḥ / na purāṇādimānatvaṃ viruddhārthe śruterbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्शनान्तरमूलत्वान्मोहार्थं चाज्ञया हरेः । न सर्वनामतान्येषां श्रुतावुक्ता हि कुत्रचित्
darśanāntaramūlatvānmohārthaṃ cājñayā hareḥ / na sarvanāmatānyeṣāṃ śrutāvuktā hi kutracit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदोषवचनाच्चैव नियमेन हरेः श्रुतौ । अज्ञानं पारतन्त्र्यं च प्रऌअये ऽभाव एव च
adoṣavacanāccaiva niyamena hareḥ śrutau / ajñānaṃ pāratantryaṃ ca praḷaye 'bhāva eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशक्तिश्चोदितान्येषां सर्वेषामपि च श्रुतौ । जन्माद्यस्येति तेनैतद् विष्णोरेव स्वलक्षणम्
aśaktiścoditānyeṣāṃ sarveṣāmapi ca śrutau / janmādyasyeti tenaitad viṣṇoreva svalakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्योद्भवादिहेतुत्वं साक्षादेव स्वलक्षणम् । कृष्णद्धयानच्छलेनैव स्वयं भागवते ऽब्रवीत्
asyodbhavādihetutvaṃ sākṣādeva svalakṣaṇam / kṛṣṇaddhayānacchalenaiva svayaṃ bhāgavate 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो जीवैक्यमपि स निराचक्रे जगद्गुरुः । न हि जन्मादिहेतुत्वं जीवस्य जगतो भवेत्
ato jīvaikyamapi sa nirācakre jagadguruḥ / na hi janmādihetutvaṃ jīvasya jagato bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिताक्रियादिदोषं च वक्ष्यत्येव स्वयं प्रभुः । निर्गुणत्वं च तेनैव निषिद्धं प्रभुणा स्वयम्
hitākriyādidoṣaṃ ca vakṣyatyeva svayaṃ prabhuḥ / nirguṇatvaṃ ca tenaiva niṣiddhaṃ prabhuṇā svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदेनैव तु मुख्यार्थसम्भवे लक्षणा कुतः । कथं नित्यगुणस्यास्य स्यादैक्यं गुणहानतः
bhedenaiva tu mukhyārthasambhave lakṣaṇā kutaḥ / kathaṃ nityaguṇasyāsya syādaikyaṃ guṇahānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदैव गुणवत्त्वे ऽस्य भिन्नं स्यान्निर्गुणं सदा । न च मिथ्यागुणत्वं स्यादनिर्वाच्यस्य दूषणात्
sadaiva guṇavattve 'sya bhinnaṃ syānnirguṇaṃ sadā / na ca mithyāguṇatvaṃ syādanirvācyasya dūṣaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्गुणत्वं तदा च स्यादासुरत्वं नचान्यथा । लक्ष्यलक्षणयोर्भेदो ऽभेदो वा यदि वोभयम्
nirguṇatvaṃ tadā ca syādāsuratvaṃ nacānyathā / lakṣyalakṣaṇayorbhedo 'bhedo vā yadi vobhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति पृष्टे तदैक्यस्य गतिरेव न विद्यते । ऐक्याभेदे न शास्त्रेण ज्ञेयं तत् स्वप्रकाशतः
iti pṛṣṭe tadaikyasya gatireva na vidyate / aikyābhede na śāstreṇa jñeyaṃ tat svaprakāśataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदे मिथ्यात्वतो भेदसत्यत्वं स्याद् बलादपि । भेदाभेदौ यदि तदा स्यादेव ह्यनवस्थितिः
bhede mithyātvato bhedasatyatvaṃ syād balādapi / bhedābhedau yadi tadā syādeva hyanavasthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वनिर्वाहकता चेत् स्याद् बाह्यं बाहकमित्यपि । पर्यायो भेदवान् वा स्यादनवस्थोभयत्र च
svanirvāhakatā cet syād bāhyaṃ bāhakamityapi / paryāyo bhedavān vā syādanavasthobhayatra ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यज्ञानादिके ऽप्येव न व्यावृत्त्या प्रयोजनम् । व्यावृत्तस्याविशेषत्वे तदखण्डं च खण्डितम् । निर्विशेषत्वमेतेन मूको ऽहमितिवद् भवेत्
satyajñānādike 'pyeva na vyāvṛttyā prayojanam / vyāvṛttasyāviśeṣatve tadakhaṇḍaṃ ca khaṇḍitam / nirviśeṣatvametena mūko 'hamitivad bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिन्ने ऽपि विशेषो ऽयं बलादापतति ह्यतः । विशेषतद्वतोश्चैव स्वनिर्वाहकता भवेत्
abhinne 'pi viśeṣo 'yaṃ balādāpatati hyataḥ / viśeṣatadvatoścaiva svanirvāhakatā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदहीने त्वपर्यायशब्दान्तरनियामकः । विशेषो नाम कथितः सो ऽस्ति वस्तुष्वशेषतः
bhedahīne tvaparyāyaśabdāntaraniyāmakaḥ / viśeṣo nāma kathitaḥ so 'sti vastuṣvaśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषास्ते ऽप्यनन्ताश्च परस्परविशेषिणः । स्वनिर्वाहकतायुक्ताः सन्ति वस्तुष्वशेषतः
viśeṣāste 'pyanantāśca parasparaviśeṣiṇaḥ / svanirvāhakatāyuktāḥ santi vastuṣvaśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो ऽनन्तगुणं ब्रह्म निर्भेदमपि भण्यते । एवं धर्मानिति श्रुत्या तदभेदो ऽप्युदीर्यते
ato 'nantaguṇaṃ brahma nirbhedamapi bhaṇyate / evaṃ dharmāniti śrutyā tadabhedo 'pyudīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शैवाद्यागमसम्प्राप्तदृष्टगेन फलेन तु । तद्वाक्योपमयान्यच्च प्रमाणत्वे ऽनुमीयते
śaivādyāgamasamprāptadṛṣṭagena phalena tu / tadvākyopamayānyacca pramāṇatve 'numīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईशवाक्यत्वत इति चेत् तद्गव्यभिचारिणा । अप्रामाण्यानुमा च स्यान्न पृथक् चानुमेश्वरे
īśavākyatvata iti cet tadgavyabhicāriṇā / aprāmāṇyānumā ca syānna pṛthak cānumeśvare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुंस्त्वहेतुबलादेव पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना । शास्त्रयोनित्वमेतेन कारणस्य बलाद् भवेत्
puṃstvahetubalādeva pūrvoktenaiva vartmanā / śāstrayonitvametena kāraṇasya balād bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नावेदविन्न तर्केण मतिरित्यादिवाक्यतः । तर्को ज्ञापयितुं शक्तो नेशितारं कथञ्चन
nāvedavinna tarkeṇa matirityādivākyataḥ / tarko jñāpayituṃ śakto neśitāraṃ kathañcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वनकृत्त्वादिरूपेण पक्षभूतस्य चेशितुः । किञ्चिज्ज्ञानं हि पुंस्त्वेन शक्यं साधयितुं सुखम्
vanakṛttvādirūpeṇa pakṣabhūtasya ceśituḥ / kiñcijjñānaṃ hi puṃstvena śakyaṃ sādhayituṃ sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृक्षकृन्नाखिलं वृक्षं वेत्ति पुंस्त्वाद्धि चैत्रवत् । इत्याद्यनुमया स्पर्धि नानुमानं परेशितुः । शक्तं विज्ञापने चातिप्रसङ्गो ऽनुमयेदृशा
vṛkṣakṛnnākhilaṃ vṛkṣaṃ vetti puṃstvāddhi caitravat / ityādyanumayā spardhi nānumānaṃ pareśituḥ / śaktaṃ vijñāpane cātiprasaṅgo 'numayedṛśā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्तुत्वात् तुरगः शृङ्गी पुष्पवत् खं सुतैर्युता । चित्रिणी च रसः षष्ठो रसत्वात् सोत्तरो भवेत् । उपक्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्यास्यादनुमा ततः
vastutvāt turagaḥ śṛṅgī puṣpavat khaṃ sutairyutā / citriṇī ca rasaḥ ṣaṣṭho rasatvāt sottaro bhavet / upakramādiliṅgebhyo nānyāsyādanumā tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त एवान्वयनामानस्तैः सम्यक् प्रविचारिते । मुख्यार्थो भगवान् विष्णुः सर्वशास्त्रस्य नापरः
ta evānvayanāmānastaiḥ samyak pravicārite / mukhyārtho bhagavān viṣṇuḥ sarvaśāstrasya nāparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईक्षणीयत्वतो विष्णुर्वाच्य एव नचान्यथा । लक्ष्यत्वं क्वापि दृष्टं हि किं तदित्यनवस्थितिः
īkṣaṇīyatvato viṣṇurvācya eva nacānyathā / lakṣyatvaṃ kvāpi dṛṣṭaṃ hi kiṃ tadityanavasthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.