Madhva Anandatirtha: Anuvyakhyana 1.1

माधुर्यादिविशेषाश्च तच्छब्दैरुदिताः सदा । वाक्यार्थो ऽपि हि वाक्यार्थशब्देनैवोदितो भवेत्

mādhuryādiviśeṣāśca tacchabdairuditāḥ sadā / vākyārtho 'pi hi vākyārthaśabdenaivodito bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नावाच्यं तेन किञ्चित् स्याद् यत इत्यादिकैर्वदन् । अवाच्यत्वं कथं ब्रूयान्मूको ऽहमितिवत् सुधीः

nāvācyaṃ tena kiñcit syād yata ityādikairvadan / avācyatvaṃ kathaṃ brūyānmūko 'hamitivat sudhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन लक्ष्यमिति प्रोक्तं लक्ष्यशब्देन सो ऽवदत् । एकस्यापि हि शब्दस्य गौणार्थस्वीकृतौ सताम्

yena lakṣyamiti proktaṃ lakṣyaśabdena so 'vadat / ekasyāpi hi śabdasya gauṇārthasvīkṛtau satām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महती जायते लज्जा यत्र तत्राखिला रवाः । अमुख्यार्था इति वदन् यस्तन्मार्गानुवर्तिनाम् । कथं न जायते लज्जा वक्तुं शाब्दत्वमात्मनः

mahatī jāyate lajjā yatra tatrākhilā ravāḥ / amukhyārthā iti vadan yastanmārgānuvartinām / kathaṃ na jāyate lajjā vaktuṃ śābdatvamātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मब्रह्मादयः शब्दाः साक्षात् पूर्णाभिधायिनः । जन्मादिकारणं ब्रह्म लक्षितं च यदा तदा

ātmabrahmādayaḥ śabdāḥ sākṣāt pūrṇābhidhāyinaḥ / janmādikāraṇaṃ brahma lakṣitaṃ ca yadā tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वन्ध्यापुत्रोपमं मायाशबलं वाच्यमित्यपि । कल्पयित्वा विना मानं लक्ष्यं शुद्धं वदन् पदैः

vandhyāputropamaṃ māyāśabalaṃ vācyamityapi / kalpayitvā vinā mānaṃ lakṣyaṃ śuddhaṃ vadan padaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मशब्दोदितस्यैव ज्ञानं मुक्तावसाधनम् । आह श्रुतपरित्यागः स्याच्चास्याश्रुतकल्पनम्

ātmaśabdoditasyaiva jñānaṃ muktāvasādhanam / āha śrutaparityāgaḥ syāccāsyāśrutakalpanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यात् सर्वत्र च यत्रैकमपि लोको जुगुप्सते । नियमेनोभयं स्याद्धि यस्य स्वपरयोर्मते

syāt sarvatra ca yatraikamapi loko jugupsate / niyamenobhayaṃ syāddhi yasya svaparayormate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्कृतः सदैवायं दुर्घटैरेव भूषणैः । अन्धन्तमो नित्युदुःखं तस्य स्याद् वसनद्वयम्

alaṅkṛtaḥ sadaivāyaṃ durghaṭaireva bhūṣaṇaiḥ / andhantamo nityuduḥkhaṃ tasya syād vasanadvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्दा नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽवृताः । तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्त्यविद्वांसो बुधो जनाः

anandā nāma te lokā andhena tamasā'vṛtāḥ / tāṃste pretyābhigacchantyavidvāṃso budho janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽवृताः । तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये केचात्महनो जनाः

asuryā nāma te lokā andhena tamasā'vṛtāḥ / tāṃste pretyābhigacchanti ye kecātmahano janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिश्रुतयो मानं शतशो ऽत्र समन्ततः । हेयत्वावचनाच्चैव नात्मा गौणः श्रुतौ श्रुतः

ityādiśrutayo mānaṃ śataśo 'tra samantataḥ / heyatvāvacanāccaiva nātmā gauṇaḥ śrutau śrutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमेवैकं जानथान्या वाचो मुञ्चथ चेति ह । उक्त आत्मा कथं गौणो हेयपक्षे ह्यसौ श्रुतः

tamevaikaṃ jānathānyā vāco muñcatha ceti ha / ukta ātmā kathaṃ gauṇo heyapakṣe hyasau śrutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिवारतया ग्राह्या अपि हेयाः प्रधानतः । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते

parivāratayā grāhyā api heyāḥ pradhānataḥ / pūrṇasya pūrṇamādāya pūrṇamevāvaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति स्वस्यैव पूर्णस्य पूर्णे ऽप्यय उदाहृतः । कथं मायाव्यवच्छिन्नः पूर्णो मुख्यतया भवेत्

iti svasyaiva pūrṇasya pūrṇe 'pyaya udāhṛtaḥ / kathaṃ māyāvyavacchinnaḥ pūrṇo mukhyatayā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदं च निर्गुण इति कथं गौणं वदिष्यति । गुणाभावोपलक्ष्यं चेत् पदं तदपि वाचकम्

padaṃ ca nirguṇa iti kathaṃ gauṇaṃ vadiṣyati / guṇābhāvopalakṣyaṃ cet padaṃ tadapi vācakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽनवस्थितिमुखसर्वदोषमहास्पदम् । कथमेतन्मतं सद्भिराद्रियेत विचक्षणैः

ato 'navasthitimukhasarvadoṣamahāspadam / kathametanmataṃ sadbhirādriyeta vicakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न च साङ्खयनिराकृत्यै सूत्राण्येतान्यचीकॢपत् । भगवान् नह्यशब्दत्वं प्रधाने ऽङ्गीकरोत्यसौ

na ca sāṅkhayanirākṛtyai sūtrāṇyetānyacīkḷpat / bhagavān nahyaśabdatvaṃ pradhāne 'ṅgīkarotyasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समन्वये प्रतिज्ञाते शब्दगोचरतैव हि । प्रथमप्रतिपाद्या स्यात् तदभावे कुतो ऽन्वयः

samanvaye pratijñāte śabdagocarataiva hi / prathamapratipādyā syāt tadabhāve kuto 'nvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं च लक्षणावादी ब्रूयाद् ब्रह्मसमन्वयम् । यो ऽसौ शब्दस्य मुख्यार्थस्तत्रैव स्यात् समन्वयः

kathaṃ ca lakṣaṇāvādī brūyād brahmasamanvayam / yo 'sau śabdasya mukhyārthastatraiva syāt samanvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्मादिकारणे साक्षादाह देवः समन्वयम् । उक्तं तदेव जिज्ञास्यं क्वावकाशो ऽत्र निर्गुणे

janmādikāraṇe sākṣādāha devaḥ samanvayam / uktaṃ tadeva jijñāsyaṃ kvāvakāśo 'tra nirguṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथञ्चासम्भवस्तस्य मुख्यार्थस्य निराकृतौ । मानेन केन विज्ञेयमवाच्याज्ञेयनिर्गुणम्

kathañcāsambhavastasya mukhyārthasya nirākṛtau / mānena kena vijñeyamavācyājñeyanirguṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमेयं चेन्न शास्त्रस्य तत्र वृत्तिः कथञ्चन । तस्माच्छास्त्रेण जिज्ञास्यमस्मदीयं गुणार्णवम्

ameyaṃ cenna śāstrasya tatra vṛttiḥ kathañcana / tasmācchāstreṇa jijñāsyamasmadīyaṃ guṇārṇavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासुदेवाख्यमद्वन्द्वं परं ब्रह्माखिलोत्तमम् । विज्ञेयवाच्यलक्ष्यत्वपूर्वाशेषविशेषतः

vāsudevākhyamadvandvaṃ paraṃ brahmākhilottamam / vijñeyavācyalakṣyatvapūrvāśeṣaviśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्गतं मनसो वाचो यदि तत् स्यादगोचरम् । अस्तु तन्मा वदेद् वादी नचास्मच्छास्त्रगं तु तत्

nirgataṃ manaso vāco yadi tat syādagocaram / astu tanmā vaded vādī nacāsmacchāstragaṃ tu tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवाच्यं वाच्यमित्युक्तवा किमित्युन्मत्तवन्मृषा । अस्मच्छास्त्रस्य चौर्याय यतते स्वोक्तिदूषकः

avācyaṃ vācyamityuktavā kimityunmattavanmṛṣā / asmacchāstrasya cauryāya yatate svoktidūṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्मादिकारणं यत्तत् साक्षान्नारायणाभिधम् । वदन्तु श्रुतयो ब्रह्म शास्त्रं चैतत् तदर्थतः

janmādikāraṇaṃ yattat sākṣānnārāyaṇābhidham / vadantu śrutayo brahma śāstraṃ caitat tadarthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्रकाशत्वमपि तु यैर्ज्ञानस्य निवारितम् । कथं सर्वज्ञता तस्य स्वज्ञानाधिगमं विना

svaprakāśatvamapi tu yairjñānasya nivāritam / kathaṃ sarvajñatā tasya svajñānādhigamaṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवृत्तमस्त्ववाच्यं ते मैव ब्रूयाः कथञ्चन । सर्वशब्दैरवाच्यं तदुक्तवा तद्विषयं पुनः

pravṛttamastvavācyaṃ te maiva brūyāḥ kathañcana / sarvaśabdairavācyaṃ taduktavā tadviṣayaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वयं त्वां श्रुतियुक्तिभ्यां बद्ध्वास्मच्छास्त्रमञ्जसा । विचारयामः श्रुतिभिर्युक्तिभिश्चैव सादरम्

vayaṃ tvāṃ śrutiyuktibhyāṃ baddhvāsmacchāstramañjasā / vicārayāmaḥ śrutibhiryuktibhiścaiva sādaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्भुतत्वादवाच्यं तदतर्क्याज्ञेयमेव च । अनन्तगुणपूर्णत्वादित्यूदे पैङ्गिनां श्रुतिः । अवाच्यमिति लोके ऽपि वक्तयाश्चार्यतमं भुवि

adbhutatvādavācyaṃ tadatarkyājñeyameva ca / anantaguṇapūrṇatvādityūde paiṅgināṃ śrutiḥ / avācyamiti loke 'pi vaktayāścāryatamaṃ bhuvi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं शास्त्रावगम्यत्वे विभागेन समन्वयम् । आनन्दमय इत्यादिनाध्यायेन वदत्यजः

evaṃ śāstrāvagamyatve vibhāgena samanvayam / ānandamaya ityādinādhyāyena vadatyajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रान्यत्र प्रसिद्धानां विष्णावेव समन्वयम् । शब्दानां प्रथमे पादे गुणिसामान्यवाचिनाम्

tatrānyatra prasiddhānāṃ viṣṇāveva samanvayam / śabdānāṃ prathame pāde guṇisāmānyavācinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणवाचिनां च प्रथममाह देवः समन्वयम् । समुद्रशायिनं सर्वप्रसूतिप्रसवं श्रुतिः

guṇavācināṃ ca prathamamāha devaḥ samanvayam / samudraśāyinaṃ sarvaprasūtiprasavaṃ śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव ब्रह्म परममिति सावधृतिर्जगौ । यतो ऽतो ब्रह्मशब्दस्य तत्रैव नियतत्वतः

tadeva brahma paramamiti sāvadhṛtirjagau / yato 'to brahmaśabdasya tatraiva niyatatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽन्नं ब्रह्मेत्यादिरूपादभ्यासात् तैत्तिरीयके । अन्यासु चैतद्रूपासु शाखास्वपि सहस्रशः

yo 'nnaṃ brahmetyādirūpādabhyāsāt taittirīyake / anyāsu caitadrūpāsu śākhāsvapi sahasraśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दमय इत्याद्यैः शब्दैर्वाच्यो हरिः स्वयम् । उपलक्षणत्वं शब्दानामानन्दमयपूर्विणाम्

ānandamaya ityādyaiḥ śabdairvācyo hariḥ svayam / upalakṣaṇatvaṃ śabdānāmānandamayapūrviṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन सर्वशाखाविनिर्णये । पुनश्च प्रापकाद्धेतोस्तत्राधिकरणान्तरम्

sūtrasyālpākṣaratvena sarvaśākhāvinirṇaye / punaśca prāpakāddhetostatrādhikaraṇāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे वेदा आमनन्ति यत् पदं त्विति हि श्रुतिः । आनन्दमयरूपे तु ब्रह्मणः पुच्छतोक्तितः

sarve vedā āmananti yat padaṃ tviti hi śrutiḥ / ānandamayarūpe tu brahmaṇaḥ pucchatoktitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस्ताब्रह्मताप्राप्तेरानन्दमयनाम हि । ब्रह्मशब्दस्य चाभ्यासात् पञ्चरूपादिषु स्फुटम्

samastābrahmatāprāpterānandamayanāma hi / brahmaśabdasya cābhyāsāt pañcarūpādiṣu sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मतावयवे ऽपि स्यात् तथावयविनि स्वतः । यथैव कृष्णकेशस्य कृष्णस्य ब्रह्मताखिला

brahmatāvayave 'pi syāt tathāvayavini svataḥ / yathaiva kṛṣṇakeśasya kṛṣṇasya brahmatākhilā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शिता चैव पार्थाय निःसीमाः शक्तयो ऽस्य हि । ऋतं सत्यं परं ब्रह्म पुरुषं कृष्णपिङ्गलम्

darśitā caiva pārthāya niḥsīmāḥ śaktayo 'sya hi / ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma puruṣaṃ kṛṣṇapiṅgalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्ण्वाख्यमुक्तमन्यत्र ह्यूर्ध्वरेतं च तत् प्रति । विरूपाक्षाख्यमवरं ब्रह्मोक्तं तद्व्रते स्थितम्

viṣṇvākhyamuktamanyatra hyūrdhvaretaṃ ca tat prati / virūpākṣākhyamavaraṃ brahmoktaṃ tadvrate sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समानाधिकृतत्वं चेदुत्तरं नीललोहितम् । कृष्णपिङ्गलरूपेण पुनरुक्तं भविष्यति

samānādhikṛtatvaṃ ceduttaraṃ nīlalohitam / kṛṣṇapiṅgalarūpeṇa punaruktaṃ bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माधिपतिरित्यत्र तापनीयश्रुतौ पुरः । स्वरितब्रह्मशब्दान्तं बहुव्रीहित्वमेष्यति

brahmādhipatirityatra tāpanīyaśrutau puraḥ / svaritabrahmaśabdāntaṃ bahuvrīhitvameṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाहेन्द्रशत्रुवर्धस्व यद् बहुव्रीहितामगात् । महाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये

svāhendraśatruvardhasva yad bahuvrīhitāmagāt / mahāvyākaraṇe sūtramiti svaravinirṇaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वान्तस्वरिते पुंसोर्बहुव्रीहित्वमेष्यति । महाव्याकरणे सूत्रमिति स्वरविनिर्णये

pūrvāntasvarite puṃsorbahuvrīhitvameṣyati / mahāvyākaraṇe sūtramiti svaravinirṇaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतं सत्यं परं ब्रह्मेत्याद्युद्देश्यद्वितीयका । विभक्तिरूर्ध्वरेतादिः प्रथमा रुद्रगोचरा

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahmetyādyuddeśyadvitīyakā / vibhaktirūrdhvaretādiḥ prathamā rudragocarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् विष्णुं परं ब्रह्म प्रति रुद्रो व्रते स्थितः । ऊर्ध्वरेता इति ह्येव श्रुत्यर्थो ऽवसितो भवेत्

tasmād viṣṇuṃ paraṃ brahma prati rudro vrate sthitaḥ / ūrdhvaretā iti hyeva śrutyartho 'vasito bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतं सत्यं परं ब्रह्म प्रति विष्णुं सदाशिवः । ऊर्ध्वरेता ध्यायति ह शङ्करो नीललोहितः

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma prati viṣṇuṃ sadāśivaḥ / ūrdhvaretā dhyāyati ha śaṅkaro nīlalohitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यर्थमेतमेवाह नीलग्रीवश्रुतिः परा । आर्थर्वणी परं ब्रह्म तस्मादेको हरिः श्रुतौ

ityarthametamevāha nīlagrīvaśrutiḥ parā / ārtharvaṇī paraṃ brahma tasmādeko hariḥ śrutau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवर्तमिति प्राह कथमेवान्यथा श्रुतिः । अवधारयन्ती तस्यैव ह्यृतत्वादिकमञ्जसा

tadevartamiti prāha kathamevānyathā śrutiḥ / avadhārayantī tasyaiva hyṛtatvādikamañjasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको नारायण आसीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः । वासुदेवो ऽग्र एवासीन्न ब्रह्मा न च शङ्करः

eko nārāyaṇa āsīnna brahmā na ca śaṅkaraḥ / vāsudevo 'gra evāsīnna brahmā na ca śaṅkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेन्द्रसूर्यौ न च गुहो न सोमो न विनायकः । इत्यादिवाक्यतो विष्णोरुत्पत्तिरवतारगा

nendrasūryau na ca guho na somo na vināyakaḥ / ityādivākyato viṣṇorutpattiravatāragā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुख्यं ब्रह्म हरिस्तस्मात् प्रस्तावः परमित्यपि । मुख्यब्रह्मग्रहे युक्ते नामुख्यं युज्यते क्वचित्

mukhyaṃ brahma haristasmāt prastāvaḥ paramityapi / mukhyabrahmagrahe yukte nāmukhyaṃ yujyate kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असम्भवे हि मुख्यस्य गौणार्थाङ्गीकृतिर्भवेत् । प्राचुर्यार्थाश्च मयटः सर्वे ऽत्र प्रतिपादिताः

asambhave hi mukhyasya gauṇārthāṅgīkṛtirbhavet / prācuryārthāśca mayaṭaḥ sarve 'tra pratipāditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोग्यत्वमत्र चाद्यत्वमुपजीव्यतया हरेः । महाभोक्ता महाभोग्य इत्यर्थो ऽन्नमये भवेत्

bhogyatvamatra cādyatvamupajīvyatayā hareḥ / mahābhoktā mahābhogya ityartho 'nnamaye bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाप्राणो महाबोधो महाविज्ञानवानपि । विशेषसामान्यतया विज्ञानं मन इत्यपि

mahāprāṇo mahābodho mahāvijñānavānapi / viśeṣasāmānyatayā vijñānaṃ mana ityapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्य ज्ञानरूपस्य हरेरुक्तिर्विभागतः । अभेदे ऽपि विशेषेणैवान्य इत्युदितो हरिः

ekasya jñānarūpasya hareruktirvibhāgataḥ / abhede 'pi viśeṣeṇaivānya ityudito hariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदशब्दा विशेषं तु हरावन्यत्र भिन्नत्वात् । ब्रूयुर्हरेर्जीवजडैरपि भेदं हि मुख्यतः

bhedaśabdā viśeṣaṃ tu harāvanyatra bhinnatvāt / brūyurharerjīvajaḍairapi bhedaṃ hi mukhyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मतर्कवचो ऽप्येवमत एकः स पञ्चधा । उक्तो ऽन्नमय इत्यादि भृगोश्चैतद् वदिष्यति

brahmatarkavaco 'pyevamata ekaḥ sa pañcadhā / ukto 'nnamaya ityādi bhṛgoścaitad vadiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्यत्वेन मयट्प्रोक्तेर्न तत्राप्यन्यदुच्यते । प्रचुरान्नादिरेवातो ह्यन्नमन्नमयेत्यपि

prāpyatvena mayaṭprokterna tatrāpyanyaducyate / pracurānnādirevāto hyannamannamayetyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्यते ह्यविशेषेण नान्यत् किञ्चिदिहोच्यते । महानन्दत्व एवास्य हेतुः को ऽन्यादिति स्फुटम्

ucyate hyaviśeṣeṇa nānyat kiñcidihocyate / mahānandatva evāsya hetuḥ ko 'nyāditi sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तः श्रुत्यन्तरे यस्मात् सुखं लब्ध्वा करोत्ययम् । करोति नासुखी भूमा सुखं नाल्पे सुखं भवेत्

uktaḥ śrutyantare yasmāt sukhaṃ labdhvā karotyayam / karoti nāsukhī bhūmā sukhaṃ nālpe sukhaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तं यत् प्रवृत्तिश्च नृत्तगानादिका सुखात् । दुःखाद् रोदादिका चैव सर्वकर्तृत्वतो ऽस्य च

ityuktaṃ yat pravṛttiśca nṛttagānādikā sukhāt / duḥkhād rodādikā caiva sarvakartṛtvato 'sya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वशक्तेर् न दुःखं स्यादतः केवललीलया । प्रवर्तको न चेदेष प्राण्यादन्याच्च कः पुमान्

sarvaśakter na duḥkhaṃ syādataḥ kevalalīlayā / pravartako na cedeṣa prāṇyādanyācca kaḥ pumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मवित् परमाप्नोतीति यत् प्रथमसूचितम् । तदेव मन्त्रवर्णेन सत्यं ज्ञानमनन्तवत्

brahmavit paramāpnotīti yat prathamasūcitam / tadeva mantravarṇena satyaṃ jñānamanantavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षितं तत्र सत्यत्वं सृष्टयान्नप्राणयोरपि । उक्तं ज्ञानं तु मनसा विज्ञानेनाप्युदीरितम्

lakṣitaṃ tatra satyatvaṃ sṛṣṭayānnaprāṇayorapi / uktaṃ jñānaṃ tu manasā vijñānenāpyudīritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तत्वं तथाऽनन्दमयवाचाप्युदाहृतम् । सद्भावं यापयेद् यस्मात् सत्यं तत् तेन कथ्यते

anantatvaṃ tathā'nandamayavācāpyudāhṛtam / sadbhāvaṃ yāpayed yasmāt satyaṃ tat tena kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सृष्टिरिह प्रोक्ता जगत्सद्भावयापकम् । ब्रह्मेति स्थापनायैव सत्त्वं जीवनमेव च

iti sṛṣṭiriha proktā jagatsadbhāvayāpakam / brahmeti sthāpanāyaiva sattvaṃ jīvanameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशीर्णता च सत्त्वं स्यात् सन्नमित्याहुरेव यत् । अतो ऽद्यतात्तृतान्नत्वं सत्यशब्दार्थ एव हि

viśīrṇatā ca sattvaṃ syāt sannamityāhureva yat / ato 'dyatāttṛtānnatvaṃ satyaśabdārtha eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणं देवा अनुप्राणन्ति मनुष्याः पशवश्च ये । आयुः प्राणो हि भूतानामिति यद् गतिजीवने

prāṇaṃ devā anuprāṇanti manuṣyāḥ paśavaśca ye / āyuḥ prāṇo hi bhūtānāmiti yad gatijīvane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्ते सदितिधात्वर्थो गतिश्चातो हि सत्यता । प्राणत्वमवबोधार्थो मनुधातुः प्रकीर्तितः

ukte saditidhātvartho gatiścāto hi satyatā / prāṇatvamavabodhārtho manudhātuḥ prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाल्पे सुखमिति प्रोक्तयैवानन्दमयतोक्तितः । अनन्तत्वं सुनिर्णीतं पूर्णानन्दो हि नाल्पके

nālpe sukhamiti proktayaivānandamayatoktitaḥ / anantatvaṃ sunirṇītaṃ pūrṇānando hi nālpake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो हि मन्त्रवर्णोक्तविस्तृतिस्तु समस्तया । क्रियते परया यस्मादितरो ऽत्र न कथ्यते

ato hi mantravarṇoktavistṛtistu samastayā / kriyate parayā yasmāditaro 'tra na kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषं वेत्ति यो मुच्येन्नान्यः पन्था हि विद्यते । इति श्रुतेरन्यवेदी कथं मुक्तिं प्रयास्यति

puruṣaṃ vetti yo mucyennānyaḥ panthā hi vidyate / iti śruteranyavedī kathaṃ muktiṃ prayāsyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषः पर आत्माजो ब्रह्म नारायणः प्रभुः । महानानन्द उद् विष्णुर्भर्ग ओम इतीर्यते

puruṣaḥ para ātmājo brahma nārāyaṇaḥ prabhuḥ / mahānānanda ud viṣṇurbharga oma itīryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं नारायणो देवो नान्यस्यैतानि कस्यचित् । तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानादि कुर्वते

svayaṃ nārāyaṇo devo nānyasyaitāni kasyacit / tasmādomityudāhṛtya yajñadānādi kurvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्तेन पौरुषेणैनं यजन्त्यध्यात्मकोविदाः । इति पैङ्गिश्रुतिस्तेन नान्यज्ञानाद् विमुच्यते

sūktena pauruṣeṇainaṃ yajantyadhyātmakovidāḥ / iti paiṅgiśrutistena nānyajñānād vimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मशब्दोदिते तस्मिन्नात्मशब्दं प्रयुज्य च । तस्मादाकाशसृष्टिं च प्रोवाचात्र चतुविर्धाम्

brahmaśabdodite tasminnātmaśabdaṃ prayujya ca / tasmādākāśasṛṣṭiṃ ca provācātra catuvirdhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतं भूताभिमानी च तद्देहो ऽन्तर्नियामकः । हरिश्चाकाशशब्दोक्तो मुख्यतो हरिरेव च

bhūtaṃ bhūtābhimānī ca taddeho 'ntarniyāmakaḥ / hariścākāśaśabdokto mukhyato harireva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आ समन्तात् काशते यदाकाशो मुख्यतो हरिः । बलज्ञानस्वरूपत्वाद् वायुरग्निरगं नयन्

ā samantāt kāśate yadākāśo mukhyato hariḥ / balajñānasvarūpatvād vāyuragniragaṃ nayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आप आपालनाच्चैव पृथिवी प्रथितो यतः । उष्यानामाश्रयत्वेन स एवोषधिनामकः

āpa āpālanāccaiva pṛthivī prathito yataḥ / uṣyānāmāśrayatvena sa evoṣadhināmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओषधीषु स्थितो विष्णुः क्षुधितैराश्रितो भवेत् । पुरि शेते यतः सो ऽथ पुरुषश्चेति गीयते

oṣadhīṣu sthito viṣṇuḥ kṣudhitairāśrito bhavet / puri śete yataḥ so 'tha puruṣaśceti gīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाप्रवर्तकत्वेन प्रादुर्भावो हरेर्जनिः । आकाशादिषु नान्यास्ति ह्यभिमानो ऽभिमानिनः

kriyāpravartakatvena prādurbhāvo harerjaniḥ / ākāśādiṣu nānyāsti hyabhimāno 'bhimāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिमानिशरीरस्य साक्षाद् भूतस्य चोद्भवः । एवं देहादिपर्यन्तमागतं हरिमेव तु

abhimāniśarīrasya sākṣād bhūtasya codbhavaḥ / evaṃ dehādiparyantamāgataṃ harimeva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परामृशति तस्यैव पञ्चरूपत्ववित्तये । त्यक्तवा भूतादिकं सर्वं स वा एष इति श्रुतिः

parāmṛśati tasyaiva pañcarūpatvavittaye / tyaktavā bhūtādikaṃ sarvaṃ sa vā eṣa iti śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स इत्यात्मपदोद्दिष्ट एष जीवशरीरगः । सारान्नमय एवायं न लोकान्नमयः प्रभुः

sa ityātmapadoddiṣṭa eṣa jīvaśarīragaḥ / sārānnamaya evāyaṃ na lokānnamayaḥ prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तं रसशब्देन विशिनष्टि शरीरगम् । इदमित्येव निर्देशो वस्त्रप्रावृतवद् विभोः

iti taṃ rasaśabdena viśinaṣṭi śarīragam / idamityeva nirdeśo vastraprāvṛtavad vibhoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिर आदेर्भवेज्जीवशिर आदौ व्यवस्थितेः । तं विदित्वास्य मुक्तिः स्यान्नान्यज्ञानात् कथञ्चन

śira āderbhavejjīvaśira ādau vyavasthiteḥ / taṃ viditvāsya muktiḥ syānnānyajñānāt kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्ये पुरुषे चायमिति भेदोपदेशतः । नास्याभेदो ऽस्ति जीवेन नानुमा कामचारिणी

āditye puruṣe cāyamiti bhedopadeśataḥ / nāsyābhedo 'sti jīvena nānumā kāmacāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमतानि शरीराणि मद्भोगायतनानि यत् । शरीराणीत्यादिका तु तत्त्वज्ञाने ह्यपेक्ष्यते

vimatāni śarīrāṇi madbhogāyatanāni yat / śarīrāṇītyādikā tu tattvajñāne hyapekṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षादिविरुद्धत्वादक्षागमभयोज्खिता । अनुमा कामवृत्ता हि कुत्र नावसरं व्रजेत्

pratyakṣādiviruddhatvādakṣāgamabhayojkhitā / anumā kāmavṛttā hi kutra nāvasaraṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जड आत्मैव वस्तुत्वात् प्रमेयत्वाज्जडं चितिः । घन आकाश इत्याद्या वार्यन्ते केन हेतुना

jaḍa ātmaiva vastutvāt prameyatvājjaḍaṃ citiḥ / ghana ākāśa ityādyā vāryante kena hetunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न जीवभेदसूत्राणां शङ्कयात्र पुनरुक्तता । वाक्यान्तरद्योतकत्वात् पृथगित्यत्र पूर्णता । योगमन्नमयाद्यैर्यत् फलत्वेनास्य शंसति । स्थानद्वये ऽप्यतः कोशा एत इत्यतिसाहसम्

na jīvabhedasūtrāṇāṃ śaṅkayātra punaruktatā / vākyāntaradyotakatvāt pṛthagityatra pūrṇatā / yogamannamayādyairyat phalatvenāsya śaṃsati / sthānadvaye 'pyataḥ kośā eta ityatisāhasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपसङ्क्रमणं चैव द्वितीयोद्देशितं प्रति । अतिक्रमं वदन्तं तमुपशब्दो निवारयेत्

upasaṅkramaṇaṃ caiva dvitīyoddeśitaṃ prati / atikramaṃ vadantaṃ tamupaśabdo nivārayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्रुतस्यातिशब्दस्य स्थानं दद्यात् कथं पुनः । श्रुताश्रुतपरित्यागकल्पने विगतह्रियाम्

aśrutasyātiśabdasya sthānaṃ dadyāt kathaṃ punaḥ / śrutāśrutaparityāgakalpane vigatahriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृतावेव परित्यागः कृतो ह्यन्नमयस्य च । ये ऽन्नं ब्रह्मेत्याद्युपासां सामानाधिकरण्यतः

mṛtāveva parityāgaḥ kṛto hyannamayasya ca / ye 'nnaṃ brahmetyādyupāsāṃ sāmānādhikaraṇyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तवा पञ्चस्वरूपाणां पुनस्तत्प्राप्तिवादिनी । स्थानद्वयगता वेदवाणी तदपलापिनाम्

uktavā pañcasvarūpāṇāṃ punastatprāptivādinī / sthānadvayagatā vedavāṇī tadapalāpinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमसो ऽन्यत्र संस्थानं कथमेव सहेत सा । अधीहि भगवो ब्रह्मेत्युक्तो ऽन्नप्राणपूर्वकम्

tamaso 'nyatra saṃsthānaṃ kathameva saheta sā / adhīhi bhagavo brahmetyukto 'nnaprāṇapūrvakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आह ब्रह्म कथं तन्न द्वारं तदिति वादिनः । उपसत्तिं कथं विद्युरुपसन्नाय हि त्रिशः

āha brahma kathaṃ tanna dvāraṃ taditi vādinaḥ / upasattiṃ kathaṃ vidyurupasannāya hi triśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्तव्यं ब्रह्म गुरुणा चतुर्वारमथापि वा । सकृद् वेत्यागमा ब्रूयुः सम्प्रदायविदो ऽपि च

vaktavyaṃ brahma guruṇā caturvāramathāpi vā / sakṛd vetyāgamā brūyuḥ sampradāyavido 'pi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यत्किञ्चित् कथं ब्रूयादुपसन्नाय दिक्पतिः । न वदेद् ब्रह्म च कथं मायावी न हि वारिराट्

tad yatkiñcit kathaṃ brūyādupasannāya dikpatiḥ / na vaded brahma ca kathaṃ māyāvī na hi vārirāṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चष्ट इत्येव तच्चक्षुः श्रवणाच्छ्रोत्रमुच्यते । वचनादेव वाग् ब्रह्म सृष्टिस्थित्यादिकारणम्

caṣṭa ityeva taccakṣuḥ śravaṇācchrotramucyate / vacanādeva vāg brahma sṛṣṭisthityādikāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्च वाघूलशाखायामष्टरूपमुदाहृतम् । विज्ञानानन्दसहितं पृथक् सृष्टयादिलक्षणैः

tacca vāghūlaśākhāyāmaṣṭarūpamudāhṛtam / vijñānānandasahitaṃ pṛthak sṛṣṭayādilakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवापोद्वापतष शाखा यत आहुः परं पदम् । यतो भूतानि जायन्त इत्याद्यैर्लक्षणैः स्वयम्

āvāpodvāpataṣa śākhā yata āhuḥ paraṃ padam / yato bhūtāni jāyanta ityādyairlakṣaṇaiḥ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षितं गुरुणा पश्चात् तपसैवापरोक्षतः । दृष्ट्वैकैकं स्वरूपं तु समस्तोक्तानुदर्शनम्

lakṣitaṃ guruṇā paścāt tapasaivāparokṣataḥ / dṛṣṭvaikaikaṃ svarūpaṃ tu samastoktānudarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छताऽज्ञां गुरोः प्राप्य तपसैवारोक्षितम् । अब्रह्मेत्येव वदतां श्रुतहान्यश्रुतग्रहौ

icchatā'jñāṃ guroḥ prāpya tapasaivārokṣitam / abrahmetyeva vadatāṃ śrutahānyaśrutagrahau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षाल्लक्षणतां प्राप्ताविति लज्जा तदुक्तिषु । समीपे सहभोगस्य मुक्तित्वेनोक्तितो ऽसकृत्

sākṣāllakṣaṇatāṃ prāptāviti lajjā taduktiṣu / samīpe sahabhogasya muktitvenoktito 'sakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदो जीवेशयोर्मिथ्येत्येव मिथ्या स्वयं भवेत् । एतेन मयटश्चैव द्वैविध्येनार्थकल्पनात् । तदन्येषां मतमपि सत्संसत्सु न भासते

bhedo jīveśayormithyetyeva mithyā svayaṃ bhavet / etena mayaṭaścaiva dvaividhyenārthakalpanāt / tadanyeṣāṃ matamapi satsaṃsatsu na bhāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो नारायणो देवो निःशेषगुणवाचकैः । गुणिसामान्यवचनैरपि मुख्यतयोदितः

ato nārāyaṇo devo niḥśeṣaguṇavācakaiḥ / guṇisāmānyavacanairapi mukhyatayoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यात्मगैश्च प्राणाद्यैस्तथैव ह्यधिभूतगैः । अन्नादिशब्दैर्भगवानेको मुख्यतयोदितः

adhyātmagaiśca prāṇādyaistathaiva hyadhibhūtagaiḥ / annādiśabdairbhagavāneko mukhyatayoditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्माद्यस्येति सूत्रेण गुणसर्वस्वसिद्धये । ब्रह्मणो लक्षणं प्रोक्तं शास्त्रमूलं यतस्ततः

janmādyasyeti sūtreṇa guṇasarvasvasiddhaye / brahmaṇo lakṣaṇaṃ proktaṃ śāstramūlaṃ yatastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वयः सर्वशब्दानां गुणसर्वस्ववेदकः । शब्दप्रवृत्तिहेतूनां तस्मिन् मुख्यसमन्वयात्

anvayaḥ sarvaśabdānāṃ guṇasarvasvavedakaḥ / śabdapravṛttihetūnāṃ tasmin mukhyasamanvayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यार्थेष्वल्पताहेतोस्तन्निमित्तत्वतस्तथा । तद्वाचकत्वं शब्दानां बहुलातिप्रयोगतः

anyārtheṣvalpatāhetostannimittatvatastathā / tadvācakatvaṃ śabdānāṃ bahulātiprayogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूढमित्येव साध्यं स्याद् रूढिर्हि द्विविधा मता । अविद्वद्विद्वदाप्त्यैव मुख्या हि विदुषां तु सा

rūḍhamityeva sādhyaṃ syād rūḍhirhi dvividhā matā / avidvadvidvadāptyaiva mukhyā hi viduṣāṃ tu sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्वद्रूढिर्वैदिका स्यात् सा योगादेव लभ्यते । तस्मान्मुख्यार्थता विष्णोरिति कृत्वा हृदि प्रभुः

vidvadrūḍhirvaidikā syāt sā yogādeva labhyate / tasmānmukhyārthatā viṣṇoriti kṛtvā hṛdi prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समन्वयं साधयति देवानां तत्र शक्तताम् । आशङ्कय तत्र रूढिं च तच्छब्दानामपि स्वयम्

samanvayaṃ sādhayati devānāṃ tatra śaktatām / āśaṅkaya tatra rūḍhiṃ ca tacchabdānāmapi svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्रान्तस्थितत्वाद्यैस्तद्धर्मैर्विष्णुरूढताम् । साधयित्वाभिदां तैश्च पुनरेव न्यवारयत्

samudrāntasthitatvādyaistaddharmairviṣṇurūḍhatām / sādhayitvābhidāṃ taiśca punareva nyavārayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः । अचेतनस्वभावस्तु विवरादिः कथं ततः

ceṣṭā hi cetanānāṃ yā sā bhavet tatprasādataḥ / acetanasvabhāvastu vivarādiḥ kathaṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.