Library·Madhva Anandatirtha: Anuvyakhyana·2·2.2
॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते श्रीब्रह्मसूत्रानुव्याख्याने द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ स्मृतियुक्तिश्रुतिगुणयुक्तयो बहुयुक्तयः । एवं चतुर्विधा नैव विरुद्धयन्ते ऽन्वयं प्रति
|| iti śrīmadānandatīrthabhagavatpādācāryaviracite śrībrahmasūtrānuvyākhyāne dvitīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ || smṛtiyuktiśrutiguṇayuktayo bahuyuktayaḥ / evaṃ caturvidhā naiva viruddhayante 'nvayaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति प्रथमपादेन निर्णीते ऽप्यभियोगतः । दर्शनानां प्रवृत्तत्वान्मन्द आशङ्कते पुनः
iti prathamapādena nirṇīte 'pyabhiyogataḥ / darśanānāṃ pravṛttatvānmanda āśaṅkate punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनादिकालतो वृत्ताः समया हि प्रवाहतः । नचोच्छेदो ऽस्ति कस्यापि समयस्येत्यतो विभुः
anādikālato vṛttāḥ samayā hi pravāhataḥ / nacocchedo 'sti kasyāpi samayasyetyato vibhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भ्रान्तिमूलत्वमेतेषां पृथग् दर्शयति स्फुटम् । तर्कैर्दृढतमैरेव वाक्यैश्चागमवादिनाम्
bhrāntimūlatvameteṣāṃ pṛthag darśayati sphuṭam / tarkairdṛḍhatamaireva vākyaiścāgamavādinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दौर्लभ्याच्छुद्धबुद्धीनां बाहुल्यादल्पवेदिनाम् । तामसत्वाच्च लोकस्य मिथ्याज्ञानप्रसक्तितः । विद्वेषात् परमे तत्त्वे तत्त्ववेदिषु चानिशम्
daurlabhyācchuddhabuddhīnāṃ bāhulyādalpavedinām / tāmasatvācca lokasya mithyājñānaprasaktitaḥ / vidveṣāt parame tattve tattvavediṣu cāniśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनादिवासनायोगादसुराणां बहुत्वतः । दुराग्रहगृहीतत्वाद् वर्तन्ते समयाः सदा
anādivāsanāyogādasurāṇāṃ bahutvataḥ / durāgrahagṛhītatvād vartante samayāḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथापि शुद्धबुद्धीनामीशानुग्रहयोगिनाम् । युयुक्तयस्तमो हन्युरागमानुगताः सदा
tathāpi śuddhabuddhīnāmīśānugrahayoginām / yuyuktayastamo hanyurāgamānugatāḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति विद्यापतिः सम्यक् समयानां निराकृतिम् । चकार निजभक्तानां बुद्धिशाणत्वसिद्धये
iti vidyāpatiḥ samyak samayānāṃ nirākṛtim / cakāra nijabhaktānāṃ buddhiśāṇatvasiddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेतनाचेतनं तत्त्वद्वयमेव निरीश्वराः । आहुस्तत् पञ्चपञ्चत्वविभागस्थमचेतनम् । चेतनं तदसङ्खयातं भिन्नमन्यद् लयं भवेत्
cetanācetanaṃ tattvadvayameva nirīśvarāḥ / āhustat pañcapañcatvavibhāgasthamacetanam / cetanaṃ tadasaṅkhayātaṃ bhinnamanyad layaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचेतनस्य कर्तृत्वं स्वातन्त्र्येण निगद्यते । परस्परविभेदश्च कार्याणामालयं भवेत्
acetanasya kartṛtvaṃ svātantryeṇa nigadyate / parasparavibhedaśca kāryāṇāmālayaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोक्तृणां चेतनस्याहुः केचित् तामपि नापरे । स्वरूपचैतन्यबलात् स्वप्रकाशाच्च भोगिताम्
bhoktṛṇāṃ cetanasyāhuḥ kecit tāmapi nāpare / svarūpacaitanyabalāt svaprakāśācca bhogitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतेश्च स्वरूपस्य विवेकाग्रहमेव तु । अभोगवादिनो भोगमाहुर्भेदग्रहात् तयोः
prakṛteśca svarūpasya vivekāgrahameva tu / abhogavādino bhogamāhurbhedagrahāt tayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोगिनां मुक्तिरुद्दिष्टा स एवाभोगवादिनाम् । ईशस्यासङ्ग्रहादेव न युक्तौ तावुभावपि
bhogināṃ muktiruddiṣṭā sa evābhogavādinām / īśasyāsaṅgrahādeva na yuktau tāvubhāvapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेतनेच्छानुसारेण यदा दृष्टः पटोद्भवः । एतादृशत्वमन्यस्य वस्तुत्वात् केन वार्यते
cetanecchānusāreṇa yadā dṛṣṭaḥ paṭodbhavaḥ / etādṛśatvamanyasya vastutvāt kena vāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च काचित् प्रमोक्तार्थे श्रुतिरेव प्रमा हि नः । आप्तत्वमुक्तमार्गेण वक्तुर्नैवोपपद्यते
na ca kācit pramoktārthe śrutireva pramā hi naḥ / āptatvamuktamārgeṇa vakturnaivopapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रामाण्यस्वतस्त्वस्य स्वीकारादपि मायिवत् । स्वोक्ताखिलनिषेधी स्यान्न च किञ्चित् प्रसिद्धयति
aprāmāṇyasvatastvasya svīkārādapi māyivat / svoktākhilaniṣedhī syānna ca kiñcit prasiddhayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं नाचेतनवशं वस्तुत्वात् प्रतिपन्नवत् । इत्येव प्रतिषिद्धस्य केन मूलानुमा भवेत्
idaṃ nācetanavaśaṃ vastutvāt pratipannavat / ityeva pratiṣiddhasya kena mūlānumā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वतन्त्रवृत्ती रचना सा चैवाचेतने कुतः । अचेतनत्वं स्वातन्त्र्यमिति चात्मप्रमाहतम्
svatantravṛttī racanā sā caivācetane kutaḥ / acetanatvaṃ svātantryamiti cātmapramāhatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेच्छानुसारितामेव स्वातन्त्र्यं हि विदो विदुः । कुत इच्छाचेतनस्य सेच्छं चेत् किमचेतनम्
svecchānusāritāmeva svātantryaṃ hi vido viduḥ / kuta icchācetanasya secchaṃ cet kimacetanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इच्छाम्यहमिति ह्येव निजानुभवरोधतः । अचेतनेच्छापगता यदि भेदाग्रहो ऽत्र च
icchāmyahamiti hyeva nijānubhavarodhataḥ / acetanecchāpagatā yadi bhedāgraho 'tra ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं न स घटस्य स्यान्मनो म इति भेदतः । मनसो ऽपि गृहीतत्वादुभयात्मकता यतः
kathaṃ na sa ghaṭasya syānmano ma iti bhedataḥ / manaso 'pi gṛhītatvādubhayātmakatā yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामस्य तु मनः कामः प्रियाप्रियविभेदतः । द्वैविध्यं दृश्यते चास्य तस्माद् भेदाग्रहः कुतः
kāmasya tu manaḥ kāmaḥ priyāpriyavibhedataḥ / dvaividhyaṃ dṛśyate cāsya tasmād bhedāgrahaḥ kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रचनानुपपत्तेस्तन्न सर्वज्ञानुमागतम् । अचेतनं जगत्कर्तृ पयो ऽम्ब्वादि च नोपमा
racanānupapattestanna sarvajñānumāgatam / acetanaṃ jagatkartṛ payo 'mbvādi ca nopamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्प्रशास्तिवचनाच्चेतनाचेतनस्य च । द्वैविध्ये ऽपितु कामादेः कुतः स्वामित्वमात्मनः
etatpraśāstivacanāccetanācetanasya ca / dvaividhye 'pitu kāmādeḥ kutaḥ svāmitvamātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षादनुभवारूढं शक्यते ऽपोदितुं क्वचित् । इच्छास्वामित्वमेवोक्तमिच्छावत्त्वं नचापरम्
sākṣādanubhavārūḍhaṃ śakyate 'podituṃ kvacit / icchāsvāmitvamevoktamicchāvattvaṃ nacāparam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चित् तद्वशगत्वे ऽपि स्वामित्वं लोकवद् भवेत् । सर्वात्मतन्त्रकामादेः किमुतैव परेशितुः
kiñcit tadvaśagatve 'pi svāmitvaṃ lokavad bhavet / sarvātmatantrakāmādeḥ kimutaiva pareśituḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चानुभवगं कामस्वामित्वं वेदवागपि । शक्तापवदितुं तस्मात् सा तदन्याभिधायिनी
na cānubhavagaṃ kāmasvāmitvaṃ vedavāgapi / śaktāpavadituṃ tasmāt sā tadanyābhidhāyinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोक्षकामो भवेदन्यो यदि मुक्ताद् भविष्यतः । मोक्षकामस्य किं तेन स्वनाशार्थं च को यतेत्
mokṣakāmo bhavedanyo yadi muktād bhaviṣyataḥ / mokṣakāmasya kiṃ tena svanāśārthaṃ ca ko yatet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्तृत्वं यस्य तस्यैव भोक्तृत्वमुपलभ्यते । विभागे च तयोर्मानं नैव किञ्चित् क्वचिद् भवेत्
kartṛtvaṃ yasya tasyaiva bhoktṛtvamupalabhyate / vibhāge ca tayormānaṃ naiva kiñcit kvacid bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वमानविरोधैकदुर्दीक्षादीक्षितस्त्वयम् । मायावाद्युपमां यायात् तच्चशब्दान्निराकृतः
sarvamānavirodhaikadurdīkṣādīkṣitastvayam / māyāvādyupamāṃ yāyāt taccaśabdānnirākṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साङ्खयस्तु सेश्वरो ब्रूते क्षेत्रानुग्रहशक्तिमान् । अस्तीश्वरः स्वयम्भातः क्लेशकर्मादिवर्जितः
sāṅkhayastu seśvaro brūte kṣetrānugrahaśaktimān / astīśvaraḥ svayambhātaḥ kleśakarmādivarjitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षेत्रशक्तिमती सैव प्रकृतिर्बीजशक्तिमान् । जीवः पर्जन्यवद् दैवशक्तिमानीश्वरः स्मृतः
kṣetraśaktimatī saiva prakṛtirbījaśaktimān / jīvaḥ parjanyavad daivaśaktimānīśvaraḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथिवीवत् प्रधानं तज्जीवः सन्निधिमात्रतः । बीजावपनकर्तेवेत्यत्र प्राह प्रभुः स्वयम्
pṛthivīvat pradhānaṃ tajjīvaḥ sannidhimātrataḥ / bījāvapanakartevetyatra prāha prabhuḥ svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यत्र कापि शक्तिर्न स्वातन्त्र्येणेश एव हि । शक्तीस्ताः प्रेरयत्यञ्जस्तदधीनाश्च सर्वदा
anyatra kāpi śaktirna svātantryeṇeśa eva hi / śaktīstāḥ prerayatyañjastadadhīnāśca sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्ताप्रधानपुरुषशक्तीनां च प्रतीतयः । प्रवृत्तयश्च ताः सर्वा नित्यं नित्यात्मना यतः
sattāpradhānapuruṣaśaktīnāṃ ca pratītayaḥ / pravṛttayaśca tāḥ sarvā nityaṃ nityātmanā yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा नित्यतया नित्यं नित्यशक्तया स्वयेश्वरः । नियामयति नित्यं च न ऋते त्वदिति श्रुतेः
yathā nityatayā nityaṃ nityaśaktayā svayeśvaraḥ / niyāmayati nityaṃ ca na ṛte tvaditi śruteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वभावजीवकर्माणि द्रव्यं कालः श्रुतिः क्रियाः । यत्प्रसादादिमे सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया
svabhāvajīvakarmāṇi dravyaṃ kālaḥ śrutiḥ kriyāḥ / yatprasādādime santi na santi yadupekṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति श्रुतेर्न सत्ताद्या अपि नारायणं विना । तत्पतञ्जलिविन्ध्यादिमतं न पुरुषार्थदम्
iti śruterna sattādyā api nārāyaṇaṃ vinā / tatpatañjalivindhyādimataṃ na puruṣārthadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चार्वाकैरुच्यते मानमक्षजं नापरं क्वचित् । देह आत्मा पुमर्थश्च कामार्थाभ्यां विना न हि
cārvākairucyate mānamakṣajaṃ nāparaṃ kvacit / deha ātmā pumarthaśca kāmārthābhyāṃ vinā na hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदेवं दर्शनेनास्य को ऽर्थः प्रत्यक्षगोचरः । लब्धस्तेनैव हि नरैः शास्त्रात् किं मोहनं विना
yadevaṃ darśanenāsya ko 'rthaḥ pratyakṣagocaraḥ / labdhastenaiva hi naraiḥ śāstrāt kiṃ mohanaṃ vinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वपरार्थविहीनत्वात् स्वमतेनैव निष्फलम् । किमित्युन्मत्तवच्छास्त्रं वृथा प्रलपति स्वयम्
svaparārthavihīnatvāt svamatenaiva niṣphalam / kimityunmattavacchāstraṃ vṛthā pralapati svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहादन्यो ऽनुभवत आत्मा भाति शरीरिणाम् । मम देह इति व्यक्तं ममार्थ इतिवत् सदा
dehādanyo 'nubhavata ātmā bhāti śarīriṇām / mama deha iti vyaktaṃ mamārtha itivat sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षस्यैव मानत्वमिति केनावसीयते । यदि तत्साधकं वेदप्रामाण्ये न कथं भवेत्
pratyakṣasyaiva mānatvamiti kenāvasīyate / yadi tatsādhakaṃ vedaprāmāṇye na kathaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चान्यामानता क्वापि प्रमाणेनावसीयते । स्वमतेनार्थरहित उपेक्ष्यः पक्ष ईदृशः
na cānyāmānatā kvāpi pramāṇenāvasīyate / svamatenārtharahita upekṣyaḥ pakṣa īdṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्निधानाच्चेतनस्य वर्तते यद्यचेतनम् । तथाप्यबुद्धिपूर्वत्वादुक्तदोषः समो भवेत्
sannidhānāccetanasya vartate yadyacetanam / tathāpyabuddhipūrvatvāduktadoṣaḥ samo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गित्वं पुरुषस्यैव सर्वैरप्यनुभूयते । तदङ्गत्वोक्तितश्चैव स्यात् सर्वस्यापलापकः । किमु सर्वेश्वरस्यास्य ह्यपलाषाद् यतो ऽखिलम्
aṅgitvaṃ puruṣasyaiva sarvairapyanubhūyate / tadaṅgatvoktitaścaiva syāt sarvasyāpalāpakaḥ / kimu sarveśvarasyāsya hyapalāṣād yato 'khilam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गित्वं यदि तस्यैव स्वातन्त्र्यं चेन्नचाखिलम् । तत्प्रेरणे ऽप्यशक्तत्वात् स्वतन्त्रो ऽन्यो ह्यपेक्षितः
aṅgitvaṃ yadi tasyaiva svātantryaṃ cennacākhilam / tatpreraṇe 'pyaśaktatvāt svatantro 'nyo hyapekṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च स्वातन्त्र्यमस्यैव प्रत्यक्षादिविरोधतः । हिताकृत्यादिदोषाच्च भद्रं नानीश्वरं मतम्
na ca svātantryamasyaiva pratyakṣādivirodhataḥ / hitākṛtyādidoṣācca bhadraṃ nānīśvaraṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारिणो ऽन्यं सर्वेशं सर्वशक्तिमनौपमम् । चेतनाचेतनस्यास्य सत्त्वादेस्तदधीनताम् । नाङ्गीकुर्वन्ति ये तेषां सर्वेषां च समा इमे
saṃsāriṇo 'nyaṃ sarveśaṃ sarvaśaktimanaupamam / cetanācetanasyāsya sattvādestadadhīnatām / nāṅgīkurvanti ye teṣāṃ sarveṣāṃ ca samā ime
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माच्छ्रुतिप्रमाणेन युक्तिभिश्च परो हरिः । अङ्गीकायर्तमो नित्यः सर्वैरपि सुनिश्चितम्
tasmācchrutipramāṇena yuktibhiśca paro hariḥ / aṅgīkāyartamo nityaḥ sarvairapi suniścitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यज्ञानप्रयत्नेच्छं सङ्खयद्यैरपि पञ्चभिः । युक्तमीशं वदन्त्यन्ये तदिच्छादृष्टचोदिताः । परमाणवश्चतुर्वर्गाः संयुज्यन्ते द्विशो ऽखिलाः
nityajñānaprayatnecchaṃ saṅkhayadyairapi pañcabhiḥ / yuktamīśaṃ vadantyanye tadicchādṛṣṭacoditāḥ / paramāṇavaścaturvargāḥ saṃyujyante dviśo 'khilāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमाणुद्वयेनैव द्वयणुकं नाम जायते । द्वयणुकत्रयेण तृयणुकं तैश्चतुर्भिस्तदात्मकम्
paramāṇudvayenaiva dvayaṇukaṃ nāma jāyate / dvayaṇukatrayeṇa tṛyaṇukaṃ taiścaturbhistadātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्त्वनियमेनैव खण्डावयविनां भवः । ततश्चानियमेनैव सर्वावयविसम्भवः
tatastvaniyamenaiva khaṇḍāvayavināṃ bhavaḥ / tataścāniyamenaiva sarvāvayavisambhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारणं समवाय्याख्यं परमाण्वादि तत्र हि । ईशेच्छादृष्टकालास्तु निमित्तं कारणं मतम्
kāraṇaṃ samavāyyākhyaṃ paramāṇvādi tatra hi / īśecchādṛṣṭakālāstu nimittaṃ kāraṇaṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यान्त्यविशेषौ च समवायश्च तत्त्रयम् । नित्यं क्रिया अनित्यास्तु गुणद्रव्ये द्विरूपके
sāmānyāntyaviśeṣau ca samavāyaśca tattrayam / nityaṃ kriyā anityāstu guṇadravye dvirūpake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्ये गुणक्रियाणां तु समवाय्यन्यकारणम् । कारणस्था गुणाद्यास्तु संयोगो द्रव्यकारणम्
kārye guṇakriyāṇāṃ tu samavāyyanyakāraṇam / kāraṇasthā guṇādyāstu saṃyogo dravyakāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स्थिते ऽपि सिद्धान्ते विशेषस्तत्र कल्पितः । द्वयणुके परमाणौ च ह्रस्वत्वं परिमण्डलम्
evaṃ sthite 'pi siddhānte viśeṣastatra kalpitaḥ / dvayaṇuke paramāṇau ca hrasvatvaṃ parimaṇḍalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न कारणं कार्यगुणे वैरूप्यं तत्र कारणम् । इत्याहुस्तानथोवाच विद्याधीशः स्वयं प्रभुः
na kāraṇaṃ kāryaguṇe vairūpyaṃ tatra kāraṇam / ityāhustānathovāca vidyādhīśaḥ svayaṃ prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महत्त्वं चैव दीर्घत्वं तृयणुकाद्येषु कल्पितम् । तस्माच्च सदृशं कार्यं तत्कार्येषूपजायते
mahattvaṃ caiva dīrghatvaṃ tṛyaṇukādyeṣu kalpitam / tasmācca sadṛśaṃ kāryaṃ tatkāryeṣūpajāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा तथैव ह्रस्वत्वात् पारिमाण्डल्यतो ऽपि हि । जायेत सदृशं कार्ये परिमाणं समत्वतः
yathā tathaiva hrasvatvāt pārimāṇḍalyato 'pi hi / jāyeta sadṛśaṃ kārye parimāṇaṃ samatvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चेन्महत्त्वतश्चैव दीघर्त्वादपि नो भवेत् । सदृशस्य हि कार्यस्य नैव योगः कथञ्चन
na cenmahattvataścaiva dīghartvādapi no bhavet / sadṛśasya hi kāryasya naiva yogaḥ kathañcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रत्यक्षत्वमेवं स्याद् यतः कार्येष्वणुत्वतः । इति चेन्न महत्त्वं च परमाणावणावपि । कथं तृयणुकपूर्वेषु नाणुत्वमपि कथ्यते
apratyakṣatvamevaṃ syād yataḥ kāryeṣvaṇutvataḥ / iti cenna mahattvaṃ ca paramāṇāvaṇāvapi / kathaṃ tṛyaṇukapūrveṣu nāṇutvamapi kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षत्वतदन्यत्वे पुरुषापेक्षयाखिले । अणुत्वं च महत्त्वं च यतो वस्तुव्यपेक्षया
pratyakṣatvatadanyatve puruṣāpekṣayākhile / aṇutvaṃ ca mahattvaṃ ca yato vastuvyapekṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तारतम्यस्थिता यस्मात् पदार्थाः सर्व एव च । यथा महत्त्वविश्रान्तिस्तथाणुत्वस्य चेष्यते
tāratamyasthitā yasmāt padārthāḥ sarva eva ca / yathā mahattvaviśrāntistathāṇutvasya ceṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिमाणत्वतश्चेन्न महत्त्वस्यापि विश्रमः । दृश्यते ऽनन्त इत्येव तथानन्त्यमणावपि
parimāṇatvataścenna mahattvasyāpi viśramaḥ / dṛśyate 'nanta ityeva tathānantyamaṇāvapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न महत्तत्वगुणत एतावानिति हीश्वरः । परिच्छिन्नस्तथाणोश्च नैतावद्भागता क्वचित्
na mahattatvaguṇata etāvāniti hīśvaraḥ / paricchinnastathāṇośca naitāvadbhāgatā kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विश्रान्तो यद्यनन्तांशः कश्चिदस्तीति गम्यते । नावसाययितुं शक्यो विरोधादेव केवलम्
viśrānto yadyanantāṃśaḥ kaścidastīti gamyate / nāvasāyayituṃ śakyo virodhādeva kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केवलं साक्षिमानेन कालो देशो ऽपि नान्तवान् । अपर्यवसितिश्चाणोर्दृश्यते सक्षिणा द्वयोः
kevalaṃ sākṣimānena kālo deśo 'pi nāntavān / aparyavasitiścāṇordṛśyate sakṣiṇā dvayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि नो साक्षिगम्यं तन्महत्त्वं केन गम्यते । विश्रान्तिस्तारतम्येन दृश्यते ह्यनुमानतः
yadi no sākṣigamyaṃ tanmahattvaṃ kena gamyate / viśrāntistāratamyena dṛśyate hyanumānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यागमादनन्तं तन्महत्त्वमवगम्यते । अनन्तमेव चाणुत्वं कुतो नैवावसीयते
yadyāgamādanantaṃ tanmahattvamavagamyate / anantameva cāṇutvaṃ kuto naivāvasīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महत्त्वाणुत्वयोर्नैव विश्रान्तिरुपलभ्यते । अन्यदेव ह्यनन्तत्वं महत्त्वाणुत्वयोः समम्
mahattvāṇutvayornaiva viśrāntirupalabhyate / anyadeva hyanantatvaṃ mahattvāṇutvayoḥ samam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहुत्वाल्पत्वयोर्यद्वत् साङ्खयायामुपलभ्यते । आनन्त्यमेकभागानां तावत्त्वं ह्येव गण्यते
bahutvālpatvayoryadvat sāṅkhayāyāmupalabhyate / ānantyamekabhāgānāṃ tāvattvaṃ hyeva gaṇyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अणीयांश्च महीयांश्च भगवानागमोदितः । आनन्त्यवाचकः शब्दो द्विधानन्त्ये ऽपि मानताम्
aṇīyāṃśca mahīyāṃśca bhagavānāgamoditaḥ / ānantyavācakaḥ śabdo dvidhānantye 'pi mānatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याति नैव गुणाल्पत्वं कालात्पत्वं च मानगम् । सर्वकालगतस्याल्पकाले ऽपि स्यादवस्थितिः
yāti naiva guṇālpatvaṃ kālātpatvaṃ ca mānagam / sarvakālagatasyālpakāle 'pi syādavasthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महागुणस्य चाल्पो ऽपि गुणः स्यादिति चेद् भवेत् । तावत्त्वमेव नैव स्याद् देशे ऽप्येतन्न नो मतम्
mahāguṇasya cālpo 'pi guṇaḥ syāditi ced bhavet / tāvattvameva naiva syād deśe 'pyetanna no matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महतो ऽल्पत्वमपि हि व्योमवत् प्राह वेदवित् । यद्यल्पदेशसंस्थानं न सर्वत्रापि नो भवेत्
mahato 'lpatvamapi hi vyomavat prāha vedavit / yadyalpadeśasaṃsthānaṃ na sarvatrāpi no bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थितस्य ह्यल्पदेशेषु सर्वगत्वं भवेद् ध्रुवम् । एकत्राप्यनवस्थस्य कुत एवाखिलस्थता
sthitasya hyalpadeśeṣu sarvagatvaṃ bhaved dhruvam / ekatrāpyanavasthasya kuta evākhilasthatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्यत्वमेव तस्य स्याद् यस्यैकत्रापि न स्थितिः । अतो नाणुत्वविश्रान्तिर्न महत्त्वस्य च क्वचित्
śūnyatvameva tasya syād yasyaikatrāpi na sthitiḥ / ato nāṇutvaviśrāntirna mahattvasya ca kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभयानन्त्ययुक् तस्माद् यदि मुख्यमहद् भवेत् । तच्च ब्रह्म परं साक्षात् सर्वानन्त्ययुतं सदा
ubhayānantyayuk tasmād yadi mukhyamahad bhavet / tacca brahma paraṃ sākṣāt sarvānantyayutaṃ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि साक्षी स्वयम्भातो न मानं केन गम्यते । अक्षजादेश्च मानत्वमनवस्थाथवा भवेत्
yadi sākṣī svayambhāto na mānaṃ kena gamyate / akṣajādeśca mānatvamanavasthāthavā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः सर्वपदार्थानां भागाः सन्त्येव सर्वदा । सर्वदिक्ष्वपि सम्बन्धादविभागः पराणुता
ataḥ sarvapadārthānāṃ bhāgāḥ santyeva sarvadā / sarvadikṣvapi sambandhādavibhāgaḥ parāṇutā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्संयोगादनियतात् पदार्थानां जनिर्भवेत् । द्वयोरेव तु संयोग इति केनावसीयते
tatsaṃyogādaniyatāt padārthānāṃ janirbhavet / dvayoreva tu saṃyoga iti kenāvasīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कारणस्य गुणास्तेन भवेयुः कार्यगा अपि । तारतम्येन सर्वे ऽपि महान्तश्चाणवो यतः
kāraṇasya guṇāstena bhaveyuḥ kāryagā api / tāratamyena sarve 'pi mahāntaścāṇavo yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च तत्प्रोक्तसृष्टौ तु मानं केवलकल्पना । कथं साक्षिमितस्यास्य शक्नुयाद् वारणे क्वचित्
na ca tatproktasṛṣṭau tu mānaṃ kevalakalpanā / kathaṃ sākṣimitasyāsya śaknuyād vāraṇe kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि साक्षिमितं नैतन्नानुमा तत्र वर्तते । पक्षीकर्तुमशक्यत्वात् कुत एवानुमा भवेत्
yadi sākṣimitaṃ naitannānumā tatra vartate / pakṣīkartumaśakyatvāt kuta evānumā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र नास्ति पदन्यासः कस्तं विषयमाप्नुयात् । देशान्तरादिशब्दश्च शशशृङ्गादिशब्दवत्
yatra nāsti padanyāsaḥ kastaṃ viṣayamāpnuyāt / deśāntarādiśabdaśca śaśaśṛṅgādiśabdavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदृशं च सजातीयं नास्मत्पक्षे किम् एव हि । येनैव च प्रकारेणात्यसिद्धमनुमीयते । तेनैव शशृङ्गादेः शक्यमस्तित्वकल्पनम्
sadṛśaṃ ca sajātīyaṃ nāsmatpakṣe kim eva hi / yenaiva ca prakāreṇātyasiddhamanumīyate / tenaiva śaśṛṅgādeḥ śakyamastitvakalpanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षमागमो वापि भवेद् यत्र नियामकः । सैव व्याप्तिर्भवेन्मानं नान्या सन्दिग्धमूलतः
pratyakṣamāgamo vāpi bhaved yatra niyāmakaḥ / saiva vyāptirbhavenmānaṃ nānyā sandigdhamūlataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहदर्शनमात्रेण न व्याप्तिरवसीयते । यदैवाव्यतिरेकस्य ह्यक्षजं वागमो भवेत् । तन्निर्धारितयुक्तिर्वा व्याप्तिः सैवापरा न हि
sahadarśanamātreṇa na vyāptiravasīyate / yadaivāvyatirekasya hyakṣajaṃ vāgamo bhavet / tannirdhāritayuktirvā vyāptiḥ saivāparā na hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथा सप्तमरसभवो ऽप्यनुमयाऽपतेत् । अनिष्टानि च सर्वाणि ह्यनुमा कामचारिणी
anyathā saptamarasabhavo 'pyanumayā'patet / aniṣṭāni ca sarvāṇi hyanumā kāmacāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यकारणयोश्चैव गुणादेः पञ्चकस्य च । भिन्नस्यैव तु सम्बन्धः समवायो ऽन्य ईर्यते
kāryakāraṇayoścaiva guṇādeḥ pañcakasya ca / bhinnasyaiva tu sambandhaḥ samavāyo 'nya īryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिन्नत्वसाम्यतस्तस्य ताभ्यां योगो भवेद् ध्रुवम् । स स्वनिर्वाहकश्चेत् स्याद् द्रव्यमेव तथा न किम्
bhinnatvasāmyatastasya tābhyāṃ yogo bhaved dhruvam / sa svanirvāhakaścet syād dravyameva tathā na kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषस्तद्गतत्वादिर्यद्यभिन्ने ऽवसीयते । गुणक्रियादिरूपस्य निषेधः केन हेतुना
viśeṣastadgatatvādiryadyabhinne 'vasīyate / guṇakriyādirūpasya niṣedhaḥ kena hetunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यमेव ततो ऽनन्तविशेषात्मतया सदा । नानाव्यवहृतेर्हेतुरनन्तत्वं विशेषतः
dravyameva tato 'nantaviśeṣātmatayā sadā / nānāvyavahṛterheturanantatvaṃ viśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषश्च विशेषी सः स्वेनैव समवायवत् । कल्पनागुरुतादोषात् पदार्थान्तरता न हि
viśeṣaśca viśeṣī saḥ svenaiva samavāyavat / kalpanāgurutādoṣāt padārthāntaratā na hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पयित्वा षट् पदार्थान् साभावानपि केवलम् । एकस्मिन् स विशेषश्चेत् किं पूर्वं तस्य विस्मृतिः
kalpayitvā ṣaṭ padārthān sābhāvānapi kevalam / ekasmin sa viśeṣaścet kiṃ pūrvaṃ tasya vismṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन प्रत्यक्षसिद्धेन व्यवहारो ऽखिलो भवेत् । भावाभावविभागेन यं विना न कथञ्चन
yena pratyakṣasiddhena vyavahāro 'khilo bhavet / bhāvābhāvavibhāgena yaṃ vinā na kathañcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभेदेन प्रतीतिश्च कार्यकारणपूर्वके । अभावान्ते पदार्थे ऽस्मिन् सविशेषावसीयते
abhedena pratītiśca kāryakāraṇapūrvake / abhāvānte padārthe 'smin saviśeṣāvasīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यादिपदार्थेषु तन्निष्ठत्वादयो ऽखिलाः । कथं धर्मा निवार्यन्ते वस्त्वैक्ये ऽपि हि वादिभिः
sāmānyādipadārtheṣu tanniṣṭhatvādayo 'khilāḥ / kathaṃ dharmā nivāryante vastvaikye 'pi hi vādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यस्य तत्तन्निष्ठत्वं गुणादेर्व्यापितादिकः । कथं विशेषो नैवास्ति स च धर्मो ऽपरो यदि
kāryasya tattanniṣṭhatvaṃ guṇādervyāpitādikaḥ / kathaṃ viśeṣo naivāsti sa ca dharmo 'paro yadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षट्पदार्थातिरेकः स्यात् पदार्थानियमे ऽपि हि । धर्मस्य धर्मसन्तानादनवस्थाकरो भवेत्
ṣaṭpadārthātirekaḥ syāt padārthāniyame 'pi hi / dharmasya dharmasantānādanavasthākaro bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्यस्यापि सामान्यं गुणस्यापि गुणो ह्यतः । नाङ्गीकृतः स च यदि नानवस्था क्वचिद् भवेत्
sāmānyasyāpi sāmānyaṃ guṇasyāpi guṇo hyataḥ / nāṅgīkṛtaḥ sa ca yadi nānavasthā kvacid bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मत्पक्षे गुणाद्याश्च तद्वन्तो हि विशेषतः । अनन्यत्वान्नानवस्था भेदो नाशे भवेत् तथा
asmatpakṣe guṇādyāśca tadvanto hi viśeṣataḥ / ananyatvānnānavasthā bhedo nāśe bhavet tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विशेषमेव संश्रित्य विशेषो बलवान् यतः । दृष्टिप्रमाणतश्चैव विरोधो दर्शने कथम्
viśeṣameva saṃśritya viśeṣo balavān yataḥ / dṛṣṭipramāṇataścaiva virodho darśane katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरोधो ह्यविरोधश्च यतो दर्शनमानगौ । ततो दृष्टे विरोधस्तु सद्भिरापाद्यते कथम्
virodho hyavirodhaśca yato darśanamānagau / tato dṛṣṭe virodhastu sadbhirāpādyate katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिन्नो भगवान् स्वेन तदन्येन विभेदवान् । नित्या धर्मास्तदीयास्तु सर्वे ऽस्मान्नैव भेदिनः
abhinno bhagavān svena tadanyena vibhedavān / nityā dharmāstadīyāstu sarve 'smānnaiva bhedinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामस्त्योच्छेदिनो ऽन्यत्र धर्मा उभयरूपकाः । भावे त एव चोच्छेदात् तदन्ये च समस्तशः
sāmastyocchedino 'nyatra dharmā ubhayarūpakāḥ / bhāve ta eva cocchedāt tadanye ca samastaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अंशांशिनोरभेदेन त्वंशसंयोग एव हि । अंशिनो नानवस्थातो यद्यप्यंशेष्वविश्रमः
aṃśāṃśinorabhedena tvaṃśasaṃyoga eva hi / aṃśino nānavasthāto yadyapyaṃśeṣvaviśramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्मिन् जात एवान्यः संयोगो जायते यदि । अनवस्था तदैव स्यात् संयोगैक्ये भवेत् क्व सा
ekasmin jāta evānyaḥ saṃyogo jāyate yadi / anavasthā tadaiva syāt saṃyogaikye bhavet kva sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अंशे संयोगदृष्टेश्च दृष्टे का सानवस्थितिः । यद्यंशगो न संयोगः कार्येषु प्रथिमा कथम्
aṃśe saṃyogadṛṣṭeśca dṛṣṭe kā sānavasthitiḥ / yadyaṃśago na saṃyogaḥ kāryeṣu prathimā katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमाणोरणोर्नास्ति महत्तेत्यद्भुतं वचः । अणूनां प्रथिमापेक्षां विनैव तृयणुके ऽपि सः । परमाणोर्महत्त्वं च विनेत्येतद् वचः कथम्
paramāṇoraṇornāsti mahattetyadbhutaṃ vacaḥ / aṇūnāṃ prathimāpekṣāṃ vinaiva tṛyaṇuke 'pi saḥ / paramāṇormahattvaṃ ca vinetyetad vacaḥ katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अंशिनो ऽंशैरभेदो ऽयमंशेन तु भिदाभिदा । सर्वप्रत्यक्षविषयः कथमेव ह्यपोह्यते
aṃśino 'ṃśairabhedo 'yamaṃśena tu bhidābhidā / sarvapratyakṣaviṣayaḥ kathameva hyapohyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयोगश्च विभागश्च भेदश्चैव पृथक् पृथक् । अन्योन्यप्रतियोगेन ह्युभयोरपि दृश्यते
saṃyogaśca vibhāgaśca bhedaścaiva pṛthak pṛthak / anyonyapratiyogena hyubhayorapi dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिन्ना इति तु भेदानां समुदायो हि दृश्यते । यथैव च पदार्थानामनयोर्भेद इत्यपि
bhinnā iti tu bhedānāṃ samudāyo hi dṛśyate / yathaiva ca padārthānāmanayorbheda ityapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतो ऽमुष्यामुतो ऽप्यस्य भेदो दृष्टो द्विधर्मिकः । तत्रैकवचनं यत्तद् विप्राणां भोजनं यथा
ito 'muṣyāmuto 'pyasya bhedo dṛṣṭo dvidharmikaḥ / tatraikavacanaṃ yattad viprāṇāṃ bhojanaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नरत्वादिकमप्येवं तत्तद्धर्मतयेयते । न सर्वधर्म एको ऽस्ति समुदायस्तु भिन्नगः
naratvādikamapyevaṃ tattaddharmatayeyate / na sarvadharma eko 'sti samudāyastu bhinnagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतादृशं च सादृश्यं पदार्थेषु पृथक् पृथक् । एकस्मिन् स विनष्टे ऽपि यतो ऽन्यत्रैव दृश्यते
etādṛśaṃ ca sādṛśyaṃ padārtheṣu pṛthak pṛthak / ekasmin sa vinaṣṭe 'pi yato 'nyatraiva dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुतो भस्मत्वमाप्तस्य नरत्वं पुनरिष्यते । एकत्वे नास्ति मानं च श्रुतिरप्याह सादरम्
kuto bhasmatvamāptasya naratvaṃ punariṣyate / ekatve nāsti mānaṃ ca śrutirapyāha sādaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिन्नाश्च भिन्नधर्माश्च पदार्था अखिला अपि । स्वैः स्वैर्धर्मैरभिन्नाश्च स्वरूपैरपि सर्वशः
bhinnāśca bhinnadharmāśca padārthā akhilā api / svaiḥ svairdharmairabhinnāśca svarūpairapi sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिवृत्तविनाशास्तु धर्मा उभयरूपकाः । न केनचिदभिन्नो ऽतो भगवान् स्वगुणैर्विना
anivṛttavināśāstu dharmā ubhayarūpakāḥ / na kenacidabhinno 'to bhagavān svaguṇairvinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.