Madhva Anandatirtha: Anuvyakhyana 2.2

इति व्युत्पत्तिरपि हि सादृश्येनैव गम्यते । सर्वेषु युगपच्छब्दः सदृशेषु प्रवर्तते

iti vyutpattirapi hi sādṛśyenaiva gamyate / sarveṣu yugapacchabdaḥ sadṛśeṣu pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथापि प्राप्तितस्त्वेकवचनाच्च विशेषतः । अभीष्यावगतिश्च स्याच्छक्तिः सादृश्यगा यतः

tathāpi prāptitastvekavacanācca viśeṣataḥ / abhīṣyāvagatiśca syācchaktiḥ sādṛśyagā yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तादृशो ऽयं च तच्छब्द इति ज्ञापयति स्फुटम् । जातितश्चेत् कथं तासु तत्र चेदनवस्थितिः

tādṛśo 'yaṃ ca tacchabda iti jñāpayati sphuṭam / jātitaścet kathaṃ tāsu tatra cedanavasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैव व्यक्तिविज्ञानं व्यक्तित्वाभावदूषितम् । यदि तच्चास्ति तस्यापि विशेषेष्वनवस्थितिः

tathaiva vyaktivijñānaṃ vyaktitvābhāvadūṣitam / yadi taccāsti tasyāpi viśeṣeṣvanavasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं स्वरूपत्वमपि ज्ञायते ऽनुगतं यदि । एकव्युत्पत्तिपर्यन्तमनवस्थादिदूषितम् । कल्पनागौरवात् तेन युक्ता नानुगकल्पना

kathaṃ svarūpatvamapi jñāyate 'nugataṃ yadi / ekavyutpattiparyantamanavasthādidūṣitam / kalpanāgauravāt tena yuktā nānugakalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औपाधिकविशिष्टाद्यमपि तद्वस्तु किं ततः । अन्यत् तदेव चेदग्निमत्त्वं किं तत्र भण्यते

aupādhikaviśiṣṭādyamapi tadvastu kiṃ tataḥ / anyat tadeva cedagnimattvaṃ kiṃ tatra bhaṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निसंयोगमात्रं चेद् भवेत् तत् सिद्धसाधनम् । भूधरस्याग्निसंयोगो यदि षष्ठयर्थ एव कः

agnisaṃyogamātraṃ ced bhavet tat siddhasādhanam / bhūdharasyāgnisaṃyogo yadi ṣaṣṭhayartha eva kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समवायो यदि ह्य् अस्य चैकत्वात् सिद्धसाधनम् । यद्यस्यौपाधिको भेदः कुत एकत्वमिष्यते

samavāyo yadi hy asya caikatvāt siddhasādhanam / yadyasyaupādhiko bhedaḥ kuta ekatvamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानिर्वाच्यं हि तेनेष्यमत औपाधिकान्ययोः । सत्यत्वात् को विशेषः स्यान्मायावाद्यन्यथा भवेत्

nānirvācyaṃ hi teneṣyamata aupādhikānyayoḥ / satyatvāt ko viśeṣaḥ syānmāyāvādyanyathā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपाधिजन्यं तद्गम्यमिति वौपाधिकं भवेत् । उभयत्राप्यनन्ताः स्युः समवाया इतस्ततः । भिन्नत्वं चैव तेष्वस्ति को विशेष उपाधिगे

upādhijanyaṃ tadgamyamiti vaupādhikaṃ bhavet / ubhayatrāpyanantāḥ syuḥ samavāyā itastataḥ / bhinnatvaṃ caiva teṣvasti ko viśeṣa upādhige

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्यमान एवान्यः समवायो ऽधिगम्यते । उपाधिना तद्गमकमनुमानं न मा भवेत्

avidyamāna evānyaḥ samavāyo 'dhigamyate / upādhinā tadgamakamanumānaṃ na mā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेवासतः सत्तसमवायो जनिर्मता । तत्रापि ह्युक्तदोषाणां नैव किञ्चिन्निवारकम्

evamevāsataḥ sattasamavāyo janirmatā / tatrāpi hyuktadoṣāṇāṃ naiva kiñcinnivārakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मत्पक्षे विशेषस्य सर्वत्राङ्गीकृतत्वतः । नास्ति दोषः क्वचिद् भावो ह्यभावश्च स एव हि

asmatpakṣe viśeṣasya sarvatrāṅgīkṛtatvataḥ / nāsti doṣaḥ kvacid bhāvo hyabhāvaśca sa eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावस्य च धर्माः स्युर्भावास्तेषां च ते ऽखिलाः । प्रत्यक्षमानतः सर्वमेतन्नो वारणक्षमम् । सर्वे भावा अभावाश्च पदार्थास्तेन सर्वदा

abhāvasya ca dharmāḥ syurbhāvāsteṣāṃ ca te 'khilāḥ / pratyakṣamānataḥ sarvametanno vāraṇakṣamam / sarve bhāvā abhāvāśca padārthāstena sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथापि प्रथमं बुद्धेर्यो निषेधस्य गोचरः । सो ऽभावो विधिबुद्धेस्तु गोचरः प्रथमं परः

tathāpi prathamaṃ buddheryo niṣedhasya gocaraḥ / so 'bhāvo vidhibuddhestu gocaraḥ prathamaṃ paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् प्रध्वस्तभेदादि सदित्येवावगम्यते । अस्त्यभावो ऽस्ति च ध्वंसो देहाभावश्च भस्मता

tasmāt pradhvastabhedādi sadityevāvagamyate / astyabhāvo 'sti ca dhvaṃso dehābhāvaśca bhasmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि युज्यते सर्वं प्रत्यक्षादिप्रमाणतः । अन्योन्याभावभेदौ च पृथक्तवं च पृथक् पृथक्

ityādi yujyate sarvaṃ pratyakṣādipramāṇataḥ / anyonyābhāvabhedau ca pṛthaktavaṃ ca pṛthak pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् कल्पयन्ति तच्चैव कल्पनागौरवाद् गतम् । पर्यायत्वेन ते शब्दा ज्ञायन्ते सर्व एव हि

yat kalpayanti taccaiva kalpanāgauravād gatam / paryāyatvena te śabdā jñāyante sarva eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदस्य तु स्वरूपत्वे ये वदन्ति च शून्यताम् । अद्भुततास्ते यतो ऽन्यस्य प्रतियोगित्वमिष्यते

bhedasya tu svarūpatve ye vadanti ca śūnyatām / adbhutatāste yato 'nyasya pratiyogitvamiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतियोगिनो हि भेदो ऽयं नतु स्वस्मात् कथञ्चन । विभागेनाल्पतैव स्यात् कुत एव च शून्यता

pratiyogino hi bhedo 'yaṃ natu svasmāt kathañcana / vibhāgenālpataiva syāt kuta eva ca śūnyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शून्यानां हि संयोगाद् भावो वस्तुन इष्यते । विदारणार्थो धातुश्च विभागगुणवाचकः

na śūnyānāṃ hi saṃyogād bhāvo vastuna iṣyate / vidāraṇārtho dhātuśca vibhāgaguṇavācakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविदारणे ऽपि ह्यास्यस्य भिन्नावोष्ठौ तु तस्य च । अत उन्मत्तवाक्यत्वान्मायावादो ऽभ्युपेक्षितः

avidāraṇe 'pi hyāsyasya bhinnāvoṣṭhau tu tasya ca / ata unmattavākyatvānmāyāvādo 'bhyupekṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चामन्दसदानन्दस्यन्द्यनन्तगुणार्णवः । ईश्वरो ऽष्टगुणत्वेन प्रमेयो ऽप्रमितत्वतः

na cāmandasadānandasyandyanantaguṇārṇavaḥ / īśvaro 'ṣṭaguṇatvena prameyo 'pramitatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मय्यनन्तगुणे ऽनन्ते गुणतो ऽनन्तविग्रहे । अनन्तगुणमाहात्म्यशक्तिज्ञानमहार्णवः

mayyanantaguṇe 'nante guṇato 'nantavigrahe / anantaguṇamāhātmyaśaktijñānamahārṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारायणः परो ऽशेषचेतनेभ्यः परं पदम् । इत्यादिवेदतद्वाक्यैरनन्तैश्चावसीयते

nārāyaṇaḥ paro 'śeṣacetanebhyaḥ paraṃ padam / ityādivedatadvākyairanantaiścāvasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनन्तगुणता विष्णोः कथमेव ह्यपोद्यते । यद्यनन्तविशेषाश्च तज्ज्ञानादेर्निवारिताः

anantaguṇatā viṣṇoḥ kathameva hyapodyate / yadyanantaviśeṣāśca tajjñānādernivāritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं तत्तद्विषयता सार्वज्ञ्यार्थं विधीयते । औपाधिकविशेषस्तु पूर्वमेव निराकृतः

kathaṃ tattadviṣayatā sārvajñyārthaṃ vidhīyate / aupādhikaviśeṣastu pūrvameva nirākṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्रकाशत्वमपि तु यैर्ज्ञानस्य निवारितम् । कथं सर्वज्ञता तस्य स्वज्ञानाधिगमं विना

svaprakāśatvamapi tu yairjñānasya nivāritam / kathaṃ sarvajñatā tasya svajñānādhigamaṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानं विश्वाधिगं त्वेकं तज्ज्ञानविषयं परम् । इति ज्ञानद्वयेनैव सर्ववित् परमेश्वरः

jñānaṃ viśvādhigaṃ tvekaṃ tajjñānaviṣayaṃ param / iti jñānadvayenaiva sarvavit parameśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति चेदेष एवार्थस्तज्ज्ञानावसितो यदि । स्वप्रकाशत्वमेव स्याज्ज्ञानं ह्येतद् विशेषणम्

iti cedeṣa evārthastajjñānāvasito yadi / svaprakāśatvameva syājjñānaṃ hyetad viśeṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानान्तरेण चेदत्र भवेदेवानवस्थितिः । स्वप्रकाशत्वमेतस्माद् दुर्निवार्यं समापतेत्

jñānāntareṇa cedatra bhavedevānavasthitiḥ / svaprakāśatvametasmād durnivāryaṃ samāpatet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखवान् दुःखवांश्च स्यादिति व्याप्तिश्च नो भवेत् । निर्दुःखत्वं महानन्दः श्रुत्यैवेशस्य भण्यते

sukhavān duḥkhavāṃśca syāditi vyāptiśca no bhavet / nirduḥkhatvaṃ mahānandaḥ śrutyaiveśasya bhaṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽशनायापिपासे च शोकादींश्चातिवर्तते । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् विपाप्मेत्यादिका च सा

yo 'śanāyāpipāse ca śokādīṃścātivartate / ānandaṃ brahmaṇo vidvān vipāpmetyādikā ca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वरस्य तथेष्टत्वं दुःखित्वोपाधिरित्यपि । उक्ते किमुत्तरं ब्रूयाच्छ्रुत्यनादरतत्परः

īśvarasya tatheṣṭatvaṃ duḥkhitvopādhirityapi / ukte kimuttaraṃ brūyācchrutyanādaratatparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नचात्मदुःखितेच्छा स्यादत एतन्निवार्यते । सहदर्शनमात्रेण श्रुतीनामपलापकः

nacātmaduḥkhitecchā syādata etannivāryate / sahadarśanamātreṇa śrutīnāmapalāpakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यज्ञादेर् अपि पापस्य हेतुत्वं हिंसया युतेः । नानुमाति कथं तत्र यद्युपाधिर्निषिद्धता

yajñāder api pāpasya hetutvaṃ hiṃsayā yuteḥ / nānumāti kathaṃ tatra yadyupādhirniṣiddhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदुःखित्वेन चानुक्तिः कथं नोपाधितां व्रजेत् । अदुःखमितरत् सर्वं जीवा एव तु दुःखिनः । तेषां दुःखप्रहाणाय श्रुतिरेषा प्रवर्तते

aduḥkhitvena cānuktiḥ kathaṃ nopādhitāṃ vrajet / aduḥkhamitarat sarvaṃ jīvā eva tu duḥkhinaḥ / teṣāṃ duḥkhaprahāṇāya śrutireṣā pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुतिर्हि परमा श्रुत्युक्तिर् यदि कारणम् । किं कार्यमनुमानेन गऌअस्तनसमेन हि

iti śrutirhi paramā śrutyuktir yadi kāraṇam / kiṃ kāryamanumānena gaḷastanasamena hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमानेन यद्यर्थः श्रुतिदृष्टो व्यपोद्यते । पूर्वोक्तेन प्रकारेण नेश्वरो धर्म एव च । स्यात् तत्फलं च तेनात्र श्रुतिरेव प्रमा भवेत्

anumānena yadyarthaḥ śrutidṛṣṭo vyapodyate / pūrvoktena prakāreṇa neśvaro dharma eva ca / syāt tatphalaṃ ca tenātra śrutireva pramā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईशस्यानुमया सिद्धेः श्रुतिर्धमिर्प्रमा भवेत् । तया सर्वगुणैः पूर्ण उक्त ईशो यतस्ततः

īśasyānumayā siddheḥ śrutirdhamirpramā bhavet / tayā sarvaguṇaiḥ pūrṇa ukta īśo yatastataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनानन्दानुमा तस्य धर्मिग्राहिविरोधतः । न प्रमाणं भवेत् तस्मान्नानुमात्रोपयोगिनी

anānandānumā tasya dharmigrāhivirodhataḥ / na pramāṇaṃ bhavet tasmānnānumātropayoginī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्येच्छत्वात् परेशस्य परमाणुसदात्वतः । अदृष्टकालयोश्चैव भावात् कार्यं सदा भवेत्

nityecchatvāt pareśasya paramāṇusadātvataḥ / adṛṣṭakālayoścaiva bhāvāt kāryaṃ sadā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि कालविभेदो ऽस्ति तत्पक्षे ऽस्मन्मते हरेः । विशेषकाल एवैतत्सृष्टयादीच्छा सदातना

na hi kālavibhedo 'sti tatpakṣe 'smanmate hareḥ / viśeṣakāla evaitatsṛṣṭayādīcchā sadātanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषाश्चैव कालस्य हरेरिच्छावशाः सदा । सर्वे निमेषा इति हि श्रुतिरेवाह सादरम्

viśeṣāścaiva kālasya harericchāvaśāḥ sadā / sarve nimeṣā iti hi śrutirevāha sādaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदीरयति कालाख्यशक्तिमित्यस्य वागपि । कालस्य कालगत्वेन न विरोधो ऽपि कश्चन

udīrayati kālākhyaśaktimityasya vāgapi / kālasya kālagatvena na virodho 'pi kaścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असङ्खयातविशेषत्वादिच्छाया अपि सर्वदा । ईशो देशश् च कालश् च स्वगता एव सर्वदा

asaṅkhayātaviśeṣatvādicchāyā api sarvadā / īśo deśaś ca kālaś ca svagatā eva sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईशाधीनौ च तौ नित्यं तदाधारौ च तद्गतौ । इति श्रुतिरपि प्राह काले स्वोद्दिष्ट एव तु

īśādhīnau ca tau nityaṃ tadādhārau ca tadgatau / iti śrutirapi prāha kāle svoddiṣṭa eva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्कालसृष्टिमेवातो वाञ्छतीशः सदैव हि । स्यात् कालः स तदैवेति कालस्य स्वगतत्वतः

tatkālasṛṣṭimevāto vāñchatīśaḥ sadaiva hi / syāt kālaḥ sa tadaiveti kālasya svagatatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावादेव हीच्छैषा देवस्यैव इति श्रुतेः । स्वभावो ऽपि परेशेच्छावश इत्युदितः पुरा

svabhāvādeva hīcchaiṣā devasyaiva iti śruteḥ / svabhāvo 'pi pareśecchāvaśa ityuditaḥ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्या अनित्याश्च ततस्तदधीना इति श्रुतिः । रूपस्पर्शादिहेतुभ्यः परमाणोरनित्यता

nityā anityāśca tatastadadhīnā iti śrutiḥ / rūpasparśādihetubhyaḥ paramāṇoranityatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुमेया श्रुतीनां च विरुद्धत्वान्न तन्मतम् । उपादेयमतश्चायमविरुद्धः समन्वयः

anumeyā śrutīnāṃ ca viruddhatvānna tanmatam / upādeyamataścāyamaviruddhaḥ samanvayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैभाषिकाश्च सौत्रान्ताः स्वरसक्षणिकं जगत् । अणूनां समुदायं च कालकर्मनिमित्ततः

vaibhāṣikāśca sautrāntāḥ svarasakṣaṇikaṃ jagat / aṇūnāṃ samudāyaṃ ca kālakarmanimittataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्पत्तिकाले युक्तानामात्मानं च क्षणस्थितिम् । नित्यं सन्तानमेतेषां पञ्चस्कन्धात्मना स्थितम्

utpattikāle yuktānāmātmānaṃ ca kṣaṇasthitim / nityaṃ santānameteṣāṃ pañcaskandhātmanā sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्काररूपविज्ञानसञ्ज्ञादुःखात्मना स्थितिः । दुःखाभावं सुखं चाहुररूपज्ञानसन्ततिम्

saṃskārarūpavijñānasañjñāduḥkhātmanā sthitiḥ / duḥkhābhāvaṃ sukhaṃ cāhurarūpajñānasantatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षं स समुदायो हि नैकस्मादेव युज्यते । नोभयोश्चोभयत्वं यत् समुदायव्यपेक्षया

mokṣaṃ sa samudāyo hi naikasmādeva yujyate / nobhayoścobhayatvaṃ yat samudāyavyapekṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽन्योन्याश्रयत्वेन समुदायो न युज्यते । अन्योन्यापेक्षया पुंसः समुदायत्ववेदनम्

ato 'nyonyāśrayatvena samudāyo na yujyate / anyonyāpekṣayā puṃsaḥ samudāyatvavedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यात् तत्सदातनत्वे ऽपि तच्च सामीप्यहेतुकम् । इति चेत् कार्यसम्भूतिमात्रव्यापृतिकारणम्

syāt tatsadātanatve 'pi tacca sāmīpyahetukam / iti cet kāryasambhūtimātravyāpṛtikāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नतु कार्यविशेषेषु व्यापृतं कारणं भवेत् । अतो ऽर्थेन्द्रियसंयोगिरूपकारणतात्मनः । संयोगिरूपराहित्यान्नैव तज्ज्ञानतापि हि

natu kāryaviśeṣeṣu vyāpṛtaṃ kāraṇaṃ bhavet / ato 'rthendriyasaṃyogirūpakāraṇatātmanaḥ / saṃyogirūparāhityānnaiva tajjñānatāpi hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशषषकार्यजनकं यदि कारणमिष्यते । कुतः समानरूपत्वं कार्याणामपि सर्वशः

viśaṣaṣakāryajanakaṃ yadi kāraṇamiṣyate / kutaḥ samānarūpatvaṃ kāryāṇāmapi sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ऽनियत्या यत्किञ्चिद् यस्य कस्यापि कारणम् । अदृष्टस्यापि तस्यैव विशेषापादकं कुतः

ato 'niyatyā yatkiñcid yasya kasyāpi kāraṇam / adṛṣṭasyāpi tasyaiva viśeṣāpādakaṃ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य कस्यापि यत्किञ्चिद् विशेषमुपपादयेत् । कार्यं च कारणं चैव यत्किञ्चिद् यस्य कस्यचित्

yasya kasyāpi yatkiñcid viśeṣamupapādayet / kāryaṃ ca kāraṇaṃ caiva yatkiñcid yasya kasyacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेन्नियामकाभावादिदमस्यैव कारणम् । इति नित्यविनाशित्वे केन मानेन गम्यते

bhavenniyāmakābhāvādidamasyaiva kāraṇam / iti nityavināśitve kena mānena gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं न जायते ऽमुष्मादित्यत्रापि न कारणम् । विनाशोत्पत्तयश्चैव न दृश्यन्ते सदातनाः

idaṃ na jāyate 'muṣmādityatrāpi na kāraṇam / vināśotpattayaścaiva na dṛśyante sadātanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यते प्रत्यभिज्ञातः स्थिरत्वं सर्ववस्तुषु । फलादीनां विशेषेण सर्वत्राप्यनुमीयते

dṛśyate pratyabhijñātaḥ sthiratvaṃ sarvavastuṣu / phalādīnāṃ viśeṣeṇa sarvatrāpyanumīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

***[नोते: जुम्प् इन् वेर्से नुम्बेरिन्ग्, नो लचुन इन् तेxत्!]*** सत्त्वेन क्षणिकत्वं चेदाकाशस्याविशेषतः । अविशेषो ऽखिलस्यापि सत्त्वात् किं नानुमीयते

***[NOTE: jump in verse numbering, no lacuna in text!]*** sattvena kṣaṇikatvaṃ cedākāśasyāviśeṣataḥ / aviśeṣo 'khilasyāpi sattvāt kiṃ nānumīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्याकाशस्य सत्त्वं न कुत एव नरादिषु । सधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशस्यावगम्यते तौ विना न ह्य् अभावश् च क्वचिद्दृष्टः कदाचन । अधर्मिप्रतियोगित्वमाकाशस्यावगम्यते

yadyākāśasya sattvaṃ na kuta eva narādiṣu / sadharmipratiyogitvamākāśasyāvagamyate tau vinā na hy abhāvaś ca kvaciddṛṣṭaḥ kadācana / adharmipratiyogitvamākāśasyāvagamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वीकारत्यागतो ऽदृष्टदृष्टयोः सर्ववस्तुषु । गुणानुन्मत्त एवासौ विदधात्यधिकं पुनः

svīkāratyāgato 'dṛṣṭadṛṣṭayoḥ sarvavastuṣu / guṇānunmatta evāsau vidadhātyadhikaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरोत्पत्तिमात्रेण विनाशात् पूवर्वस्तुनः । न संस्कारार्पकत्वं च युज्यते कस्यचित् क्वचित्

uttarotpattimātreṇa vināśāt pūvarvastunaḥ / na saṃskārārpakatvaṃ ca yujyate kasyacit kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो ज्ञातं मयेत्यादि न ज्ञेयमनुमा कुतः । एकत्वमनुभूतिस्थं त्यक्तवा निर्मानका भिदा । कुत आत्मादिकेषु स्याद् बल्येवानुभवो यतः

ato jñātaṃ mayetyādi na jñeyamanumā kutaḥ / ekatvamanubhūtisthaṃ tyaktavā nirmānakā bhidā / kuta ātmādikeṣu syād balyevānubhavo yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यकारणयोश्चैककालीनत्वं विना कथम् । पूर्वसंस्कारयोगी स्यादुत्तरो नियमेन च

kāryakāraṇayoścaikakālīnatvaṃ vinā katham / pūrvasaṃskārayogī syāduttaro niyamena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्बद्ध एव संस्कारमन्यत्रादत्तते ऽखिलाः । असम्बद्धः कथं पूर्व उत्तरे वासनाकरः

sambaddha eva saṃskāramanyatrādattate 'khilāḥ / asambaddhaḥ kathaṃ pūrva uttare vāsanākaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एककालतया योगं विना संस्कारतः कथम् । क्षणमात्रमवस्थानं स्वीकृतं सर्ववस्तुषु

ekakālatayā yogaṃ vinā saṃskārataḥ katham / kṣaṇamātramavasthānaṃ svīkṛtaṃ sarvavastuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वमध्यापरकलारहितः क्षण इष्यते । पूर्वभावभवं कार्यमुत तन्नाशसम्भवम्

pūrvamadhyāparakalārahitaḥ kṣaṇa iṣyate / pūrvabhāvabhavaṃ kāryamuta tannāśasambhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यौगपद्यं सति भवेदुत्पाद्यानामशेषतः । विनाशे चेन्न तत्कार्यं कार्योत्पत्तौ च का प्रमा

yaugapadyaṃ sati bhavedutpādyānāmaśeṣataḥ / vināśe cenna tatkāryaṃ kāryotpattau ca kā pramā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभेदेन विशेषेण देहदीपफलादिषु । विशेषदर्शनं युक्तमस्माकमनुभूतितः

abhedena viśeṣeṇa dehadīpaphalādiṣu / viśeṣadarśanaṃ yuktamasmākamanubhūtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषदर्शनं मानं यदि न स्थैर्यदृक् कुतः । दिक्सुखे च खदृष्टान्ताद् भावौ सच्चेत् क्वचिद् भवेद्

viśeṣadarśanaṃ mānaṃ yadi na sthairyadṛk kutaḥ / diksukhe ca khadṛṣṭāntād bhāvau saccet kvacid bhaved

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वं प्रत्यक्षगं त्यक्तवा तयोर्यो ऽनुमितं वदेत् । मायावादिवदेवासावुपेक्ष्यो भूतिमिच्छता

viśvaṃ pratyakṣagaṃ tyaktavā tayoryo 'numitaṃ vadet / māyāvādivadevāsāvupekṣyo bhūtimicchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वप्रमाणसिद्धं यद् बुद्धेर्भेदेन सर्वदा । कथं नु तस्य बुद्धित्वं विश्वमन्यच्च किम्प्रमम्

sarvapramāṇasiddhaṃ yad buddherbhedena sarvadā / kathaṃ nu tasya buddhitvaṃ viśvamanyacca kimpramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वलोको बिभेत्यञ्जो यस्मादनुभवात् सदा । तस्यापलापिनः किं न निष्प्रमाणकवादिनः

sarvaloko bibhetyañjo yasmādanubhavāt sadā / tasyāpalāpinaḥ kiṃ na niṣpramāṇakavādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽहं तदिदमेवाहं सुखी सद् गगनं दिशः । सत्या इत्याद्यनुभवाः सदा तत्प्रतिपक्षगाः

so 'haṃ tadidamevāhaṃ sukhī sad gaganaṃ diśaḥ / satyā ityādyanubhavāḥ sadā tatpratipakṣagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो निर्मानमखिलप्रमाणप्रतिपक्षगम् । दुर्मतं को नु गृह्णीयाद् विनासुरततिं क्वचित्

ato nirmānamakhilapramāṇapratipakṣagam / durmataṃ ko nu gṛhṇīyād vināsuratatiṃ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरः शून्यमखिलं मनोवाचामगोचरम् । निर्विशेषं स्वयम्भातं निर्लेपमजरामरम्

aparaḥ śūnyamakhilaṃ manovācāmagocaram / nirviśeṣaṃ svayambhātaṃ nirlepamajarāmaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशेषदोषरहितमनन्तं देशकालतः । वस्तुतश्च तदस्मीति नित्योपासापरोक्षितम् । रागादिदोषरहितं तद्भावं योगिनं नयेत्

aśeṣadoṣarahitamanantaṃ deśakālataḥ / vastutaśca tadasmīti nityopāsāparokṣitam / rāgādidoṣarahitaṃ tadbhāvaṃ yoginaṃ nayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैवानादिसंवृत्त्या नानाभेदात्मकं जगत् । सदिवाभाति सत्यत्वं सांवृतं तस्य चेष्यते

tasyaivānādisaṃvṛttyā nānābhedātmakaṃ jagat / sadivābhāti satyatvaṃ sāṃvṛtaṃ tasya ceṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारमार्थिकसत्त्वं तु शून्यादन्यस्य न क्वचित् । सांवृतेनैव सत्येन व्यवहारो ऽखिलो भवेत्

pāramārthikasattvaṃ tu śūnyādanyasya na kvacit / sāṃvṛtenaiva satyena vyavahāro 'khilo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्यात् संवृतियोगेन विश्वमेतत् प्रवर्तते । सृष्टिकाले पुनश्चान्ते स्तिमितं शून्यतां व्रजेत् । इति ब्रूते तमुद्दिश्य जगाद जगतां गुरुः

śūnyāt saṃvṛtiyogena viśvametat pravartate / sṛṣṭikāle punaścānte stimitaṃ śūnyatāṃ vrajet / iti brūte tamuddiśya jagāda jagatāṃ guruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासतो जगतो भावो न हि दृष्टासतो जनिः । सतः क्वचित् प्रमाणं च दृष्टिरेवाखिलाद् वरम्

nāsato jagato bhāvo na hi dṛṣṭāsato janiḥ / sataḥ kvacit pramāṇaṃ ca dṛṣṭirevākhilād varam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्येवं सप्तमरसान्मधुरादिव पीनता । भवेज्जनस्य मार्जारृङ्गं गोरिव घातकम्

yadyevaṃ saptamarasānmadhurādiva pīnatā / bhavejjanasya mārjārṛṅgaṃ goriva ghātakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यार्थी कारणं सच्च नोपादद्यात् कथञ्चन । न प्रवर्तेत चेष्याय शून्यादेवेष्यसम्भवात्

kāryārthī kāraṇaṃ sacca nopādadyāt kathañcana / na pravarteta ceṣyāya śūnyādeveṣyasambhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशकालादिनियमो निंह शून्यात् सतो भवेत् । पुरुषेच्छानुसारेण यदि किञ्चित् प्रजायते

deśakālādiniyamo niṃha śūnyāt sato bhavet / puruṣecchānusāreṇa yadi kiñcit prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं नानुमीयते तद्वद् वस्तुत्वात् पुरुषाद् भवः । सर्वस्यापि नचाभावो विश्वं सदिति गम्यते

kiṃ nānumīyate tadvad vastutvāt puruṣād bhavaḥ / sarvasyāpi nacābhāvo viśvaṃ saditi gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतो ऽनुभवरोधे तु वचनं वादिनः कुतः । स्वप्नभ्रान्तिवदेवेदं संवृत्त्यैवोपलभ्यते

yato 'nubhavarodhe tu vacanaṃ vādinaḥ kutaḥ / svapnabhrāntivadevedaṃ saṃvṛttyaivopalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि सत्त्वेन किञ्चात्र भ्रमो नैव निवर्तते । अनादेरस्य विश्वस्य निवृत्तिर्यदि चेष्यते । निवृत्तिश्च निवर्तेत तस्या भ्रान्तित्वसम्भवात्

yadi sattvena kiñcātra bhramo naiva nivartate / anāderasya viśvasya nivṛttiryadi ceṣyate / nivṛttiśca nivarteta tasyā bhrāntitvasambhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टस्य भ्रान्तिता चेत् स्याददृष्टे न भ्रमः कुतः । गवामशृङ्गिभावेन न हि स्याच्छशशृङ्गिता

dṛṣṭasya bhrāntitā cet syādadṛṣṭe na bhramaḥ kutaḥ / gavāmaśṛṅgibhāvena na hi syācchaśaśṛṅgitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्माकं तु प्रमाणेन प्रसादादीश्वरस्य च । उक्तभङ्गयाऽगमानां च प्रामाण्याद् युज्यते ऽखिलम्

asmākaṃ tu pramāṇena prasādādīśvarasya ca / uktabhaṅgayā'gamānāṃ ca prāmāṇyād yujyate 'khilam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यत्वाद् विमंत मिथ्या स्वप्नवच्चेदियं च मा । मिथ्या चेत् साध्यसिद्धिर्न व्यभिचारो न चेद् भवेत्

dṛśyatvād vimaṃta mithyā svapnavaccediyaṃ ca mā / mithyā cet sādhyasiddhirna vyabhicāro na ced bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधकत्वमसत्यस्य साध्यं विप्रतिपत्तितः । तस्य चेत्यनवस्था स्यात् सत्त्वं चास्यानुभूतितः

sādhakatvamasatyasya sādhyaṃ vipratipattitaḥ / tasya cetyanavasthā syāt sattvaṃ cāsyānubhūtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुभूतिविरोधेन मिथ्यात्वे मा न काचन । अतीतानागतौ कालावपि नः साक्षिगोचरौ । तत्सम्बन्धितया सत्त्वमपि दृष्टस्य साक्षिगम्

anubhūtivirodhena mithyātve mā na kācana / atītānāgatau kālāvapi naḥ sākṣigocarau / tatsambandhitayā sattvamapi dṛṣṭasya sākṣigam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृढदृष्टं तु यद् दृष्टं दृष्टाभासस्ततो ऽपरम् । भ्रान्तेः संवृतिसत्यस्य विशेषो ऽव्यभिचारवान् । तेनाप्यङ्गीकृतः सम्यक् स नः सत्यत्वमेव हि

dṛḍhadṛṣṭaṃ tu yad dṛṣṭaṃ dṛṣṭābhāsastato 'param / bhrānteḥ saṃvṛtisatyasya viśeṣo 'vyabhicāravān / tenāpyaṅgīkṛtaḥ samyak sa naḥ satyatvameva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञानाद् व्यभिचारो ऽस्य कदाचित् स्यादिति प्रमा । नैव दृष्टा प्रमा सा च न भवेत् स्वविरोधतः

vijñānād vyabhicāro 'sya kadācit syāditi pramā / naiva dṛṣṭā pramā sā ca na bhavet svavirodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदो विशेष्यधर्म्यादिग्रहणापेक्षया यदि । अन्योन्याश्रयताहेतोर्दुर्गाह्य इति यन्न तत्

bhedo viśeṣyadharmyādigrahaṇāpekṣayā yadi / anyonyāśrayatāhetordurgāhya iti yanna tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरूपं वस्तुनो भेदो यन्न तस्य ग्रहे ग्रहः । अन्यथास्यामुना भेद इति वक्तुं न युज्यते

svarūpaṃ vastuno bhedo yanna tasya grahe grahaḥ / anyathāsyāmunā bheda iti vaktuṃ na yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अगृहीतो यदा भेदस्तदा स्वस्मादिति ग्रहः । स्यात् प्रतीतिविरोधाच्च न हि कश्चित् तथा वदेत्

agṛhīto yadā bhedastadā svasmāditi grahaḥ / syāt pratītivirodhācca na hi kaścit tathā vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मित्वप्रतियोगित्वतद्भेदा युगपद् यदि । विशेषणं विशेष्यं च तद्भावश्चैव गृह्यते

dharmitvapratiyogitvatadbhedā yugapad yadi / viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca tadbhāvaścaiva gṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को विरोधः स्वरूपेण गृहीतो भेद एव तु । अस्यामुष्मादिति पुनर्विशेषेणैव गृह्यते

ko virodhaḥ svarūpeṇa gṛhīto bheda eva tu / asyāmuṣmāditi punarviśeṣeṇaiva gṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किञ्च भेदः कथं ग्राह्य इति यः परिपृच्छति । धर्म्यादिभेदग्रहणात् तेनोक्तो ऽन्योन्यसंश्रयः

kiñca bhedaḥ kathaṃ grāhya iti yaḥ paripṛcchati / dharmyādibhedagrahaṇāt tenokto 'nyonyasaṃśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यत्वाग्रहणे प्रोक्तः कथमन्योन्यसंश्रयः । अन्यत्वं यदि सिद्धं स्यात् कथमन्योन्यसंश्रयः

anyatvāgrahaṇe proktaḥ kathamanyonyasaṃśrayaḥ / anyatvaṃ yadi siddhaṃ syāt kathamanyonyasaṃśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतादृशस्य वक्तारावुभौ जात्युत्तराकरौ । मायी माध्यमिकश्चैव तदुपेक्ष्यौ बुभूषुभिः

etādṛśasya vaktārāvubhau jātyuttarākarau / māyī mādhyamikaścaiva tadupekṣyau bubhūṣubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्छून्यवादिनः शून्यं तदेव ब्रह्म मायिनः । न हि लक्षणभेदो ऽस्ति निर्विशेषत्वतस्तयोः

yacchūnyavādinaḥ śūnyaṃ tadeva brahma māyinaḥ / na hi lakṣaṇabhedo 'sti nirviśeṣatvatastayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनृतादिविरोधित्वमुभयोश्च स्वलक्षणम् । स्ववाक्याभावसंवादान्न कृत्यं प्रतिवादिनः

anṛtādivirodhitvamubhayośca svalakṣaṇam / svavākyābhāvasaṃvādānna kṛtyaṃ prativādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्पक्ष इति वैधर्म्यान्न स्वप्नादिवदित्यजः । अप्रयत्नान्निराचक्रे चेति दृष्टिविरुद्धताम् । निष्प्रमाणत्वमप्यस्य सूचयामास विश्वकृत्

tatpakṣa iti vaidharmyānna svapnādivadityajaḥ / aprayatnānnirācakre ceti dṛṣṭiviruddhatām / niṣpramāṇatvamapyasya sūcayāmāsa viśvakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानमेवैकमखिलज्ञेयाकारं प्रभासते । तत्र सन्ततिभेदश्च स्वभेदो भेद एव च । कल्पिताः प्रतिभासन्ते नानासंवृतिभूमिषु

jñānamevaikamakhilajñeyākāraṃ prabhāsate / tatra santatibhedaśca svabhedo bheda eva ca / kalpitāḥ pratibhāsante nānāsaṃvṛtibhūmiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येतदपि नो युक्तं न हि ज्ञानतया जगत् । भासते ऽनुभवस्यैव विरुद्धत्वादपेशलम्

ityetadapi no yuktaṃ na hi jñānatayā jagat / bhāsate 'nubhavasyaiva viruddhatvādapeśalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मतं क्षणिकत्वाच्च ज्ञानस्य स्थिररूपतः । ज्ञेयस्योक्तप्रकारेण सर्वश्रुतिविरोधतः । अनुभूतिविरुद्धत्वादपि पक्षा इमे ऽशिवाः

tanmataṃ kṣaṇikatvācca jñānasya sthirarūpataḥ / jñeyasyoktaprakāreṇa sarvaśrutivirodhataḥ / anubhūtiviruddhatvādapi pakṣā ime 'śivāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आह क्षपणको विश्वं सदसद् द्वयमद्वयम् । द्वयाद्वयमतत्सर्वं सप्तभङ्गिसदातनम्

āha kṣapaṇako viśvaṃ sadasad dvayamadvayam / dvayādvayamatatsarvaṃ saptabhaṅgisadātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैतत् पदार्थ एकस्मिन् युक्तं दृष्टिविरोधतः । भावाभावतया विश्वं येन रूपेण मीयते । तद्रूपमेव तदिति नियमः केन वार्यते

naitat padārtha ekasmin yuktaṃ dṛṣṭivirodhataḥ / bhāvābhāvatayā viśvaṃ yena rūpeṇa mīyate / tadrūpameva taditi niyamaḥ kena vāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्तद्दोषनिवृत्त्यर्थं स्वीकृता तत्तदात्मना । यदि तैरखिलैर्देषैर्लिप्यते चलदर्शनः

tattaddoṣanivṛttyarthaṃ svīkṛtā tattadātmanā / yadi tairakhilairdeṣairlipyate caladarśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिहाय प्रमाणाप्तं नियमं सदसत्तया । अशेषमाविरुद्धं च निर्मानं व्याहतं सदा

atihāya pramāṇāptaṃ niyamaṃ sadasattayā / aśeṣamāviruddhaṃ ca nirmānaṃ vyāhataṃ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वप्रकारं वदतो दृष्टहानिरमग्रहः । स्वव्याहतत्वमित्याद्या दोषाः सर्वे भवन्ति हि

sarvaprakāraṃ vadato dṛṣṭahāniramagrahaḥ / svavyāhatatvamityādyā doṣāḥ sarve bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्ति स्वप्रभमात्मानं देहमानं तदप्यलम् । दुष्यं नानाशरीरेषु प्रवेशादन्यथाभवात्

vakti svaprabhamātmānaṃ dehamānaṃ tadapyalam / duṣyaṃ nānāśarīreṣu praveśādanyathābhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.